גמאל אל-בנא (אל-אהראם אל-דימוקראטיה, גיליון 26, ינואר 2007)

המאמר מופיע בשלמותו גם באתר ”שקיפות המזה”ת“, 25.2.2007

איש הדת המצרי גמאל אל-בנא, אחיו הצעיר של מייסד תנועת ”האחים המוסלמים“, חסן אל-בנא, פורש את יסודותיה של יוזמת הקריאה הדתית להחייאת האסלאם אותה הגה. בעיניו, האסלאם הוא אמנם הפיתרון, אך דרך הביצוע שונה מזו המוצעת על-ידי הארגונים האסלאמיים. האדם על-פי תפיסה זו חשוב יותר מעקרונות הדת וזו האחרונה באה לשרת את האדם ולא ההפך.

האדם הוא התכלית

פרוייקט החייאת האסלאם יצא לדרך כשבמרכזו מחשבה מרכזית שהיא ”האדם ממלא-המקום“. רצונו של האל היה להפוך לו את האדם לממלא-מקומו עלי-אדמות. בדת כמו האסלאם, המחמירה מאוד בתפיסת ייחוד האל, מהווה עניין זה את הכבוד הגדול ביותר שניתן להשיג וכמו-כן ניתן לראות כי אללה ציווה על המלאכים להשתחוות לאדם בעוד שבאסלאם אין להשתחוות אלא לאל.

לכן ברא אללה את האדם, כפי שברא גם את הארץ באורח מופלא, כדי שאלה ירוממו את אללה ואת רצונו באמצעות מעשה הבריאה. את האדם ברא מן הטין כאות לקשר שלו אל האדמה, הפיח בו רוח-חיים והעניק לו את המצפון, את ההכרה ואת הרצון ואז לימד אותו את השמות כולם, כסמל לבעלותו של האדם על מפתחות הידיעה. כמו כן, יצר אללה את כדור הארץ ככוכב ייחודי בין שאר מיליוני הכוכבים ואת האקלים שלו יצר כמתאים לקיומם של חיים. ובארץ כּרה אללה את הימים והנהרות, שיטח את המישורים וקימט את ההרים ובתוכה הצפין מחצבים לרוב. על פני הארץ השפיע אללה את בעלי-החיים, את היערות ואת הצמחים ובכך הבטיח לספק את כל צרכיו של האדם לאוכל, למשכן וללבוש.

את האסלאם הוריד אללה כדי שיכווין את אותו ”האדם ממלא-המקום“. האסלאם – בכל צורה שלא ילבש – הוא לא יותר מאמצעי, כאשר המטרה היא האדם!

החברה באל-מדינה - חברת מופת

הנביא מוחמד הבין זאת היטב ולפיכך הוא הקים על פני הארץ, בעיר אל-מדינה, חברה המגשימה עבור האדם את תפארתו ואת כבודו ובה כונן את הערכים אשר יביאו לכך ואת הערך הבולט מבינם - ערך השיווין. כל המוסלמים בעיר היו עושי-צדק והשתדלו למענם של בני-החסות שהיו נתונים תחתם. כולם היו כשיניים על המסרק – לא היה אחד שהיה מבחינת החוק מעל השני והנביא עצמו היה השופט והמעניש. הגברים, הנשים, העניים והעשירים היו כולם שווים בזכויות ובחובות וכן עוצב שלטון אשר הבטיח ביטחון והגנה לכולם הסיר מעליהם כל פחד. באל-מדינה לא היו משטרה או בתי-כלא, המזון היה מובטח לכל וכל צורכי הקיום הובטחו ועוגנו במתן הצדקה (”זכּאת“) ובערבות הכלכלית ההדדית. וכך הוגשמה כניעתו (”אסלאם“) של האדם לאל.

נכון – אמנן איננו מוצאים בחברה הזו סימנים של זכויות-אדם, אך זאת מן הסיבה הפשוטה כי כל-כולו של השלטון הוקם מלכתחילה בעבורו של האדם ולכן העלאת נושא זכויות-האדם היא פשוט מיותרת. בכל מקרה, לכל תקופה יש את הלשון המתאימה לה, את הביטויים המתאימים לה ואת מערכת הערכים והסמלים בהם היא בוחרת להיתלות. הדבר החשוב ביותר הוא כי יוגשמו בפועל הן הביטחון כי השלטון יהיה מוכוון לאדם, ”ממלא המקום“, והן הארגון של החברה אשר תגשים כל זאת באמצעות החלת השוויון, הביטחון והיעילות.

החברה באל-מדינה והאסלאם המוכוון לבני-האדם התקיימו משך לא יותר מרבע מאה. עשר שנים מתוכן שלט הנביא מוחמד [עד שנת 632 לספה”נ] ועת נדקר הח’ליפה עומר, כאילו נדקרה החברה הזו כולה והחלו המלחמות הפנימיות והזעזועים, כאשר עות’מאן בן-עפאן [הח’ליפה השלישי] סטה מדרכיהם של שני קודמיו [אבו-בכּר ועומר]. בכך התלקחו הסכסוכים ועות’מאן עצמו נרצח בעודו קורא בקוראן כשאשתו מנסה לגונן עליו, עד אשר כרתו את אצבעותיה. זו הייתה התחלתה של מלחמה עזה אשר התחוללה סביב אפיריונה של עאישה [בתו של הנביא מוחמד ואשתו של הח’ליפה הרביעי עלי; המלחמה המדוברת כונתה ”קרב הגמל“] ובה נלחמו אלו ששלחו את חיציהם בעות’מאן ואלו שנלחצו להגנתו. מחצית המוסלמים לחמו במחצית השנייה ונוצרו שתי קבוצות עוינות זו לזו. לאחר מכן נרצח גם הח’ליפה עלי בן אבו טאלב אשר ביקש להשיב על כנה את החברה של אל-מדינה. תקופה זו הגיעה לקיצה בשנת 40 לספירה ההג’רית [661 לספה”נ] כאשר הפך מועאויה בן אבו סופיאן את הח’ליפות למלכות נוגשת שאינה נבדלת ממלכותה של פּרס או מכל קיסרות שהיא – שלטון אוטוריטרי ועריץ העובר בירושה. מאותו היום התמשכה תקופתו של השלטון האוטוריטרי הנפסד והמושחת עד אשר חיסל מצטפא כּמאל את הח’ליפות בשנת 1924.

שורשי העיוות והשחתת האסלאם המקורי

לחוֹלי המתמשך הזה סיבות רבות, ובינן השחתת מערכות השלטון שכבר הצבענו עליהן לעיל. ניצחונו המהיר של האסלאם על-פני ממלכות מעמדיות ומזדקנות הכניס לשורות החברה האסלאמית מיליונים מבני אותן הממלכות. אלה נכנסו לאסלאם בשל פשטותה וסובלנותה של הדת הזו ומשום-כך שכניסתם לאסלאם פתחה בפניהם את השערים למרכזי השלטון במדינותיהם ומשום פקחותם, הם לקחו על עצמם את העיסוק בפירוש הקוראן, בחדית’, בענייני פסיקה והלכה, בענייני השפה הערבית וכו’. עם זאת, למרות שהיו מצטרפים חדשים לאסלאם, הם הכניסו מושגים ממורשתם התרבותית אל האסלאם וכך הרחיקו אותו מרוחו המקורית, החופשית והפשוטה. החברה האסלאמית געשה עם התרבותן של קבוצות, עדות ואסכולות-דתיות רבות . ניתן להוסיף לכך את השפעותיהם של תרגומים של ספרי הפילוסופיה היוונית ללשון הערבית אשר הותירו את רישומם על ההלכה האסלאמית בשלבי הביניים שלה (בימי השלטון העבאסי).

עם התקדמות השנים, הלך והתגבש ”אסלאם השלטון“ במחשבה הסלפית אשר רווחה במערכת המחשבה האסלאמית, והוא הפך לכוח הדומיננטי וכמו שכינו אותו ”אסלאם הסונה והקבוצה הדומיננטית“ [אסלאם אל-סונה ואל-ג’מאעה]. האמאמים והמנהיגים של זרם זה קנו לעצמם מידה של קדושה וכך נותרו הדברים עד לשחר ימי ההתעוררות האסלאמית.

התחייה האסלאמית המודרנית - קריאה לשינוי

ההתעוררות האסלאמית - אשר החלה עם ג’מאל אל-דין אל-אפגני ועם בני-דורו ובני האסכולה שלו - לא הצליחה לחסל את המחשבה הסלפית, זאת מכיוון שכוח חדש השליט עצמו על העולם האסלאמי – הקולוניאליזם האירופאי אשר ניסה למחות את האסלאם ואת הערביוּת בארצות רבות – ומרבית המאמצים הושקעו בניסיונות לחסל אותו. עניין זה הפך להיות הסוגיה המעסיקה ביותר, והתעסקו בו על-חשבון העיסוק בחידוש וברענון של החשיבה התיאורטית האסלאמית. כך נסללה הדרך בפני המוסדות הדתיים המתפתחים והם החלו להשתלט על תחום ייצוג האסלאם. במקביל, האינטליגנציה בארצות האסלאם לא לקחה חלק בתחום זה משום שחלקים ממנה האמינו בתיאוריות המתרחקות מן האסלאם ולא היה בידה את הכלים המקצועיים לעסוק בתחום.

וכך, הקריאה להחייאת האסלאם מוציאה לפועל את משימת חידוש האסלאם משורשו והשבתו על כנו של מערך הידע האסלאמי. לשם-כך נועדה הקריאה להחייאת האסלאם. בשנת 1946 פרסם המטיף הראשי שלה, גמאל אל-בנא את הספר ”דמוקרטיה חדשה“ והקדיש בתוכו פרק בנושא ”הבנה חדשה של הדת“ שאת האמור בו הפנה כלפי תנועת ”האחים המוסלמים“ אשר הגיעו אל הפסגה, כנאמר ”אל תאמינו באמונה גרידא, אלא האמינו באדם“. הרעיון של ”אסלאם האדם“ המשיך לתסוס ולהתפתח במהלך חמישים שנה אך הוא לא הוכרז רשמית עד שנת 2000, לרגל הוצאתו-לאור של החלק השלישי של הספר ”לקראת חשיבה-דתית חדשה“.

הצעד הראשון היה בהדגשת העיקרון המרכזי – עיקרון ”האדם ממלא המקום“ – ובהוכחתו באמצעות הוכחות מן הקוראן. הנביא יישם את התפיסה הזו הלכה למעשה בתקופה הקצרה שבמהלה הוא שלט והמשיכו את דרכו בכך הח’ליפים אבו בכּר ועומר, והחברה של אל-מדינה הייתה חברה אנושית במלוא מובן המילה – רווח בה השוויון ולפרט היו מובטחים הביטחון וההגנה.

הקריאה להחייאת האסלאם מראה כי החברה הזו חוסלה כליל בשנת 40 לספירה ההג’רית [661 לספה”נ] כאשר הפך מועאויה בן אבו סופיאן את הח’ליפות למלכות נוגשת. מה שכונה כעת ח’ליפות המשיך עד אשר ביטל אותה מצטפא כּמאל בתורכיה והיא לא הייתה באמת ח’ליפות אלא שלטון אוטוריטרי ועריץ העובר בירושה משום כל הסיבות שעמדנו עליהן כבר קודם לכן.

עקרונות הקריאה להחייאת האסלאם

הקריאה להחייאת האסלאם מבקשת לשוב פעם נוספת אל ”אסלאם האדם“ והיא סבורה כי רוח העידן המודרני תסייע לכך. הקריאה סבורה כי חיוני ביותר להשיב על כנו את מערך הידע האסלאמי על יסוד ”אסלאם האדם“ ולא ”האדם השייך לסולטאן“. זאת ייושם על-פי העקרונות הבאים:

  1. האדם ממלא-המקום הוא התכלית שלשמה קיים האסלאם – האדם הוא המטרה ואילו האסלאם הוא האמצעי.
  2. השוויון בזכויות ובחובות יתקיים בין כלל האנשים ללא יוצא מן-הכלל וזהו היסוד לקיומה של ”חברת האדם ממלא-המקום“.
  3. השכל הישר כמו גם המדע והידיעה הנובעים ממנו הם מה שמייחד את האדם ומה שגרם מהאל יתברך ויתעלה לבקש ממלאכיו להשתחוות בפניו. לפיכך, השכל הוא היסוד להשקפה הדתית ואין דבר העולה עליו זולת אללה עצמו, טבעו העולם הבא. ובעקבות כך, יהיו המדע והידיעה רווחים בחברה.
  4. השיבה אל הקוראן המקודש ותפיסתו כספר הנחייה תוך דחיית של כל הפרשנויות, הפסוקים המבטלים והמבוטלים ופרוש הסיבות לירידת הפסוקים מן השמיים שהוסיפו פרשני הקוראן השונים. במלאכה הקוראנית טמון עזוז ההנחיה וחותמו של הקוראן ייחתם על לבבות האנשים.
  5. הסוּנה [מערכת הערכים וההתנהגות של האדם] צריכה להיות מיושמת על-פי הנחיות הקוראן ואין בה כדי להנציח את הקוראן.
  6. יש להחשיב את ”החכמה“ כאחד מיסודות האסלאם.
  7. יש להפוך את מתן הצדקה למצווה מקודשת הזהה בחשיבותה לתפילה ולהסדיר אותה כך שתהפוך להיות בגדר ערבות-חברתית וביטוח.
  8. כל ענייני העולם הזה הקבועים בשריעה, בין אם הופיעו בקוראן או בסוּנה של הנביא מוחמד, צריכים הם להיות, באופן כללי וגס, עקרונות הצדק והאינטרס של האומה האסלאמית. אם קרה ובשל התפתחות כלשהי החוק ”היבש“ אינו מגשים את הסיבה לשמה חוקק (כלומר – הצדק והאינטרס של האומה, יש לשנות בצורה צודקת את החוק כך שיוביל להגשמת תכלית זו. לכך התכוון הח’ליפה עומר בן אל-ח’טאב בפסיקותיו הידועות.
  9. יש להוקיע את הסלפיה ולא להחשיב אותה. הסלפיה היא ההיאחזות בעבר ובלתי אפשרי לחיות את חיי ההווה שלנו בעבר!
  10. יש לדחות מכל וכל את המחשבה כי האסלאם שולט על כל דבר. בחשיבותו המקסימלית, האסלאם הוא אך ורק אלמנט אחד מבין אלמנטים רבים המרכיבים את האמת וניתן למנות מבינם את המדעים, האומנויות, הספרות, הפילוסופיה המשפיעים כל אחד מהם באופן ייחודי ומציעים את תרומתם, אשר עלולה לעתים לסתור את תרומתה של הדת, אך אין לדחות אותה כשם שאין הדת דוחה אותה.
  11. מתן חרות מחשבה ואמונה מלאה והפיכת היחסים בין הדתות ליחסי דו-קיום.
  12. שחרור האישה מן הקיפוח אשר הושרש בכוחם של חדית’ים בעלי ביסוס חלש או מומצאים כליל וכן הגשמת השוויון בינה ובין הגבר.

ورقة عن المشروع الحضاري لدعوة “الإحياء الإسلامي”

جمال البنا (شفاف الشرق الأوسط، 25.2.2007)

ــ I ــينطلق مشروع الإحياء الإسلامي، ويتمحور حول فكرة رئيسية هي “الإنسان المستخلف”. فقد شاءت إرادة الله أن يجعل الإنسان خليفة لـه على الأرض، وفي دين كالإسلام صارم في التوحيد فإن هذا يكون أعظم تكريم يمكن الوصول إليه، كما يلحظ أن الله أمر الملائكة أن تسجد لآدم، في حين أن لا سجود في الإسلام إلا لله.لهذا خلق الله الإنسان، كما خلق الأرض، بصورة مميزة ليكونا مجلي الله ومشيئته في الكون، فخلق آدم من طين إشارة لارتباطه بالأرض، ثم نفخ فيه من روحه فوهبه الضمير والوعي والإرادة ثم علمه الأسماء كلها، وهو تعبير عن تملك الإنسان لمفاتيح المعرفة، كما خلق الأرض كوكبًا مميزًا بين ملايين الكواكب فجعل مناخها محتملاً، وشق فيها البحار والأنهار، وبسط السهول والجبال، واختزن في جوفها المعادن، وأوجد على سطحها الحيوان والغابات والنبات، ليكفل للإنسان حاجته من المأكل والمسكن والملبس.وأنزل الإسلام ليهــدي هذا الإنسان المستخلف، فالإسـلام ــ كائناً ما كان ــ وسيلة، أما الغاية فهو الإنسان.ــ II ــفهم الرسول جيدًا هذا فأقام على الأرض، في المدينة، مجتمعًا يحقق للإنسان العزة والكرامة وأرسى القيم التي تؤدي إلى هذا وكان أبرزها المساواة، فكل المسلمين عدول يسعى بذمتهم أدناهم وهم كأسنان المشط، ولا يعلو أي واحد على القانون، فالرسول نفسه قبل القصاص منه، والرجال والنساء، والفقراء والأغنياء سواء في الحقوق والواجبات، كما وضع نظامًا يكفل الأمن والأمان للجميع ويبعد الخوف، فلم يكن في المدينة بوليس ولا سجون، كما كفل الأمن الغذائي وما تتطلبه المعيشة بسن الزكاة والتكافل الاقتصادي فحقق إسلام الإنسان.نعم أننا لا نجد في هذا المجتمع إشارات إلى حقوق الإنسان لسبب بسيط هو أن النظام بأسره قام أصلاً للإنسان، فذكر حقوق الإنسان فضول وعلى كل حال فإن لكل عصر لغته واصطلاحاته وما يركز عليه من قيم أو شعارات. المهم أن مضمون الحكم للإنسان كخليفة وتنظيم المجتمع الذي يحقق ذلك بتقرير المساواة والأمن والكفاية كان محققاً بالفعل.    

ــ III ــ

لم يستمر مجتمع المدينة وإسلام الإنسان سوى ربع قرن تقريبًا، عشرة أعوام حكم الرسول، وعندما طعن عمر بن الخطاب، طعن هذا المجتمع، وبدأت الفتن والقلاقل مع انحراف عثمان عن سُنة الشيخين، واحتدام الخلاف فقتل عثمان وهو يقرأ القرآن وتدفع عنه زوجته حتى بترت السيوف أناملها، وقامت حرب عنيفة حول هودج السيدة عائشة ما بين الذين يوجهون سهامهم إليه والذين يدافعون عنه، ثم أخذ نصف المسلمين يحارب النصف الآخر في صفين، وقتل علي بن أبي طالب الذي أراد إعادة مجتمع المدينة، وختمت الحقبة سنة 40 هـ بتحويل معاوية بن أبي سفيان الخلافة إلى ملك عضوض لا يختلف عن أي ملك كسروي أو قيصري فهو وراثي سلطوي مستبد، ومن هذا التاريخ، واستمر هذا الحكم السلطوي الفاسد حتى أنهى مصطفى كمال الخلافة سنة 1924.

ــ IV ــ

يعود هذا الانتكاس إلى أسباب عديدة، منها فساد نظام الحكم الذي أشرنا إليه آنفاً، وأن الانتصار السريع للإسلام على ممالك طبقية شائخة أدخل في المجتمع الإسلامي الملايين من أفراد هذه الممالك، ودخلوا في الإسلام لبساطته وسماحته، ولأن هذا الدخول يفتح الطريق أمامهم إلى المراكز، واستطاعوا بحكم ذكائهم أن يتولوا التفسير والحديث والفقه واللغة.. الخ ولكنهم وقد كانوا حديثي العهد بالإسلام طرحوا مفاهيم وراثاتهم الحضارية على الإسلام، فبعدوا به عن روحه الأصيل، الحر، البسيط، وكان المجتمع الإسلامي يموج بملل ونحل ومذاهب عديدة، وأضيف إليها آثار ترجمة الفلسفة اليونانية التي تأثر بها الفقه الإسلامي في مراحله الوسطى (الحكم العباسي).

ولم يخل الأمر من كيد دفين للإسلام.

ــ V ــ

مع توالي القرون تبلور “إسلام السلطان” في الفكر السلفي الذي سيطر على منظومة المعرفة الإسلامية، وأصبح هو المقرر أو كما يقولون “إسلام السُنة والجماعة” واكتسب أئمته وقادته قداسة، وظل الأمر كذلك حتى مشارف العصر عندما بدأت اليقظة الإسلامية.

ــ VI ــ

لم تستطع اليقظة الإسلامية التي بدأت مع جمال الأفغاني ومن عاصره وزامله أن تقضي على الفكر السلفي، لأن قوة جديدة كانت قد فرضت نفسها على العالم الإسلامي هي الاستعمار الأوروبي ومحاولته طمس الإسلام والعربية في عديد من الأقطار فتركزت الجهود للقضاء عليه، وأصبح ذلك هو الشغل الشاغل، وشغلوا به عن قضية تجديد التنظير الإسلامي فانفسح المجال للمؤسسات الدينية التي أخذت في الظهور واحتكرت تمثيل الإسلام، كما أن الانتلجنسيا في الدول الإسلامية لم تسهم بدور في هذا المجال لأن بعضهم آمن بنظريات مجافية للإسلام كالاشتراكية والقومية ولم يكن لدي معظمها الإحكام الفني للموضوع، ولأن الحكومات وكلت إليهم المناصب خاصة في الإعلام فاصبحوا يسبحون بحمدها.

وهكذا كان على دعوة الإحياء أن تقوم بمهمة التجديد الإسلامي الجذري وإعادة تأسيس منظومة المعرفة الإسلامية، وكانت دعوة الإحيــاء مهيئة لذلك، ففي سنة 1946 أصدر داعيتها جمال البنا كتاب “ديمقراطية جديدة” وخصص فيه فصلاً عن “فهم جديد للدين” وجه فيه الحديث للإخوان المسلمين الذين كانوا قد وصلوا إلى الأوج “لا تؤمنوا بالإيمان ولكن آمنوا بالإنسان”، وظلت فكرة “إسلام الإنسان” طوال خمسين عامًا تختمر وتتطور ولم يعلن عنها إلا سنة 2000، لمناسبة صدور الجزء الثالث من كتاب “نحو فقه جديد”.

وكانت الخطوة الأولى هي إبراز المبدأ المحوري مبدأ “الإنسان المستخلف”، والبرهنة عليها بدلائل من القرآن الكريم، وأن الرسول طبقها بالفعل في الفترة القصيرة التي حكم فيها وخلفه أبو بكر وعمر بحيث كان مجتمع المدينة مجتمعًا إنسانيًا بمعنى الكلمة تسوده المساواة ويكفل للفرد الأمن والأمان.

ووضحت دعوة الإحياء كيف أن هذا المجتمع انتهى تمامًا سنة 40 هجرية عندما حول معاوية بن بي ســـفيان الخلافة إلى ملك عضوض، وأن ما أطلق عليها الخلافة التي استمرت حتى ألغاها مصطفى كمال في تركيـــا، لم تكن خلافة، ولكن حكمًا سلطويًا وراثيًا مستبدًا للأسباب التي أشرنا إليها آنفاً.

تريد دعوة الإحياء العودة مرة أخرى إلى إسلام الإنسان وترى أن روح العصر الحديث تساعد على ذلك، وهي ترى ضرورة إعادة تأسيس منظومة المعرفة الإسلامية على أسس “إسلام الإنسان وليس إنسان السلطان”، ووضعت مجموعة من الكتب تفتح الطريق لذلك وتشرح أسس التأسيس الجديد والمبادئ التي يقوم عليها.

وتضمنت المراجع التي وضعتها الدعــوة أكثر من ثلاثين كتابًا كبيرًا تعالج كل جوانب القضية الإسلامية ( السياسة، المـرأة، حرية الفكر والعقيـدة، الدعوات الإسلامية المعاصرة، الفقه، التفسير، الحديث).. الخ.

ـ VII ـ

المبادئ العملية التي تمخض عنها المشروع، وكلها من صميم ما جاء في القرآن وهي :

(1) الإنسان المستخلف هو الغاية التي جاء لها الإسلام، فالإنسان هو الغاية، والإسلام هو الوسيلة.

(2) المساواة في الحقوق والواجبات بين الناس جميعًا، وبلا استثناء هي أساس مجتمع الإنسان المستخلف.

(3) العقل، وما ينشأ عنه من علم ومعرفة هو ما يميز الإنسان وما جعل الله تعالى الملائكة تسجد له، ولهذا فإن العقل أساس النظر الديني، ولا شيء يستعصي عليه سوى ذات الله وطبيعته والعالم الآخر.

ويستتبع هذا إشاعة العلم والمعرفة في المجتمع.

(4) العودة إلى القرآن الكريم واعتباره كتاب هداية واستبعاد كل التفاسير وكل ما جاء به المفسرون من نسخ أو أسباب نزول، إن الصياغة القرآنية فيها قوة الهداية والقرآن يؤتي أثره بالانطباع.

(5) السُـنة يجب أن تضبط بضوابط القرآن، وليس لها تأبيد القرآن.

(6) اعتبار “الحكمة” أصلاً من أصول الإسلام.

(7) اعتبار الزكاة فريضة مقدسة كالصلاة وتنظيمها بحيث تؤدي دور “الضمان الاجتماعي والتأمين”.

(8) كل ما جاءت به الشريعة من أحكام عن الدنيويات، وسواء كانت في القرآن أو السنة إنما أنزلت لعلة هي بصفة عامة العدل والمصلحة، فإذا حدث أن جعل التطور الحكم لا يحقق العلة (أي العدل والمصلحة) عدلنا في الحكم بما يحقق الغاية، وهو ما اهتدى إليه عمر بن الخطاب في اجتهاداته المعروفة.

(9) مجاوزة السلفية وعدم الاعتداد بها، فالسلفية هي الماضوية ولا نستطيع أن نعيش حاضرنا في ماضينا.

(10) استبعاد فكرة أن الإسلام يسيطر على كل شيء، أن الإسلام على أهميته القصوى ليس إلا بُعدًا واحدًا من أبعاد متعددة للحقيقة كالعلوم والفنون والآداب والفلسفة التي تنطلق كل من منطلقها الخاص، وتقدم عطاءها الذي وإن اختلف عن عطاء الدين، فإنه لا يزاحمه، كما لا يستبعده الدين.

(11) حرية الفكر والاعتقاد مطلقة والعلاقة ما بين الأديان هي علاقة تعايش.

(12) تحرير المرأة من الدونية التي جاءت بها بضعة أحاديث ضعيفة أو موضوعة، وتقرير مساواتها بالرجل.