מוחמד עלי חיידר (אל-מות’קף, 15.7.2007)

מוחמד עלי חיידר, חוקר ועיתונאי כוויתי, מבקר בשורות מאמר זהאת השיח הערבי הפנימי שלטענתו מנותק מן המציאות, מתעלם מהבעיות המהותיות, נעדר כל ביקורת עצמית ומפגין אדישות כלפי האסונות הפוקדים את העולם הערבי. בכך נחשף הפער שבין שאון המילים לבין דלות המעשים.

הדיונים הטלוויזיוניים, הראיונות, וועידות התרבות המתנהלים במדינות המערב ובתקשורת במיוחד, מהווים הזדמנות להתדיינות כנה בסוגיה או לטיפול בבעיה כלשהי. בעולם הערבי, לעומת זאת, המציאות איננה כה פשוטה! מספיק שתאזין ל-”שיח החירשים” המתנהל בתחנות הלווין הערביות או שתעקוב אחר השׂיח העיתונאי או שתשב בוועידה, או-אז תראה בעיניך ותשמע באוזנך את הדברים עליהם אנו מדברים… ועל מה אנו שותקים.

השיח הערבי והפער בין מציאות לדמיון
מדוע אנו חשים כי חובה עלינו לומר לציבור את הדברים שהוא צריך לשמוע במקום לתאר את המציאות הקיימת ?מדוע אנו חסרים את האומץ לדבר בגלוי עם הציבור ולפרוש בפניו את המציאות ובכך לשתפו באחריות לפתרון הבעיות, וזאת במקום לפשט את הדברים, להתעלם מן הפרטים ולהתחבא מאחורי מילים יפות, הגבלות ואיסורים?מדוע התקשורת הערבית מתייחסת אל הציבור הערבי כאילו היה אדם חסר-ישע, חסר-כוח או השפעה. כאילו שהוא עלול בכל רגע להתעלף או שליבו יפסיק לפעום או שהמוראל שלו יתרסק, ורק אם יחשוף את האמת ויראה בעיניו שלו את מידתה של אוזלת היד הקיימת?

מה הסיבה, שואל עצמו האינטלקטואל הבחרייני, ד”ר מוחמד ג’בר אל-אנסארי, לצמיחת הפער - “פער רחב ומאיים בין שאון הדיבורים בתחנות הלווין, מסיבות העיתונאים, כתבי העת ושאר הפרסומים היוצאים מן המסגדים, ובין המציאות הערבית הקיימת”? מדוע איננו רואים את הקשר הקיים בחיי הערבים, הקושר בין הדיבורים לבין המעשים? מדוע אוזלת היד והכישלונות אינם נושאים עליהם סימנים מרתיעים או מדרבנים שנועדו לנו? מדוע למשל איננו מתקנים את חוקינו, את המנטאליות שלנו ואת טבענו, לאור הניסיון שצברנו, הבעיות והכישלונות אשר מצטברים בחיינו הפוליטיים החברתיים המשפטיים והאחרים? מדוע אנו מקדשים את התמונה התקשורתית המרהיבה ומתעלמים מניתוח מדעי של מציאותנו ועתידנו. מדוע איננו מחפשים אחר רעיון או מעשה שיביא לפתרון בעיותינו ?

קחו למשל את החברות האירופאיות אשר מחפשות אחר פתרון לבעיות הסבוכות של האיחוד האירופאי - כיצד הם מגיעים אל מושב הוועידה וכיצד הם דנים בינם לבין עצמם. ראו מה הם אומרים במסיבות העיתונאים ובמהלך הצהרותיהם החותמות? השוו זאת לחברה הערבית והאסלאמית! קח לדוגמא את הכינוסים ואת הוועידות הנערכות בעולם הערבי, האם אנו עורכים אותם במטרה למצוא פתרונות מעשיים לבעיותינו, או שמה אנו מנסים להביא לרצוי כל הצדדים והזרמים השונים. להפחית מן הלחצים מצד האסלאמיסטים והליברליים ולרצות את מדינות המפרץ, מדינות הסהר הפורה, מצרים וצפון-אפריקה? בארה”ב עומד מנהל בית ספר תיכון, או מנכ”ל של חברה ביפן ובגרמניה, ומדבר במילים פשוטות, מציאותיות וכנות על הבעיות הקיימות. בעוד שאנו, הערבים, מטילים את יהבנו על אומנות הדיבור ועל צחות-הלשון, כשאנו דואגים להמשיך ולהחזיק במישרותנו, ועוד שיקולים כאלו ואחרים.

קחו לדוגמא נוספת את סרטי הקולנוע הערביים ותיווכחו עד כמה הם מוגבלים ונאיביים, עד כמה הם נזהרים מלהתעסק בסוגיות סבוכות במציאות הערבית. באיזו מידה שולטת עליהם הפוליטיקה המכווינה, שיקולי המערכות השונות, כפי שאלו ניכרים גם בספרים העיתונים, סדרות הטלוויזיה ויתכן אף בשירים עצמם! התקשורת ומערכת התרבות, הלחצים החשיבתיים, הצנזורה החיצונית והפנימית, כל אלו גורמים לכותב הערבי המודרני, לאומן, החלוץ המנהיג, היוצר, המחדש והחקיין, לאלו המגלים נאמנות ולאלו המושחתים שלא לומר את האמת כולה ולהסתפק בחלקה. ואם לא כך, אז את ההפך הגמור ממנה!

אין כל קשר של אחריות, אומר ד”ר אל-אנסארי, בין שאון המילים, ההצהרות והפצת השקרים מצד אחד, לבין מציאות הפוכה ושונה לחלוטין! אנו בורחים מן העובדות, מן המציאות, ומתהדרים בעניינינו - בשלטונות, בעם ובמנהיגיו - מייחסים להם הישגים שמעולם לא נרשמו בדפי ההיסטוריה, ולא בעתיד. התפארויות שאינן מטיבות עימנו ועם הישרדותנו בעידן הנוכחי. כיצד ניתן להסביר את הניגוד הקיים?

העדר ביקורת עצמית
מדוע כשאנו לבד עם עצמנו, מדברים עם חברנו או עם קרובינו, אנו מדברים בכנות ומעבירים ביקורת על כל דבר. אולם כשאנו עולים מעל לבימות המסגדים, אנחנו פתאום שוכחים את העובדות, מעלימים את המציאות ומאשימים את הקולוניאליזם ואת המאבק ביו המזרח למערב?! עד מתי ניאלץ להישאר מכותרים בממלכת ה-”ראוי” או “יש צורך” ושאר הצעות והמלצות, בה בעת שאנו מתרצים את מראות האומללות, ההקצנה וחוסר ההיגיון הקיימים בחיינו? מדוע אנו מקווים לדבר אחד ועושים דברים הפוכים המרחיקים אותנו ממבוקשנו? מדוע איננו לומדים לקח מניסיונם של שאר העמים?! זוהי הערה נוספת מצידו של אל-אנסארי האומר בעניין זה : ”כאשר ניסיוננו הלאומי נכשל לאורך צמתי הדרכים ההיסטוריים, או אז אנו שומעים את אותו ביטוי מתכתי ומלאכותי : “הטעות היא ביישום ולא בתפיסה ובעקרונותינו. נניח, אולם עד מתי יישארו עקרונותינו תלויים בשמים האוטופיים, המושלמים והאפלטוניים? מתי תנחת התקשורת על קרקע המציאות? מדוע נותרנו תקופה אחר תקופה, מתהדרים בעקרונות הנעלים ביותר אולם חיים את החיים הנוראיים ביותר? מה פשר ההתנגשות המתמדת הזו ? ומי האחראי?“ (מתוך עניינים ערביים, 115 1006 עמ’ 14).

ספרי ההיסטוריה שברשותנו גדושים בביטוי: “השליט היה ירא שמים, ישר, אהוב על הבריות אולם היה מוקף במקורבים בעלי כוונות זדון”. אותם הדברים הנאמרים אודות החלטות פוליטיות, נאמרים לנו גם על פרשנות הדת וההלכה הדתית. אנו מונעים מעצמנו חשיבה חופשית והחלפת דעות ורעיונות חדשניים באשר לדת ומעמדה. הקנאות, הקיצוניות והטרור משתלטים; המתינות והסובלנות נעלמים; פרשנות הדת מנוצלת לריסוק חיי המוסלמים, לחיסול האינטרסים שלהם ולהשחרת דמותם ושמם. או-אז אנחנו מתעוררים במפתיע מהתרדמת בה אנו שרויים, מסבירים את אסוננו ואומרים כי הפרשנות הדתית היא שפגומה. אנו מסבירים כי עיקרי דת האסלאם הם עניין אחד ואותה פרשנות מסולפת, קנאית ואלימה היא עניין אחר לחלוטין. אני תוהה, מדוע אנו מניחים את כל ביצינו בסל אחד כאשר אנו בוחרים להטיל את האחריות למצבינו על הפונדמנטליסטים, במקום שנביט אל הסכנות הנובעות מסילוף הפרשנות הדתית?

אדישות והשלמה עם המציאות

מדוע רחובות העולם הערבי והאסלאמי עולים באש, אם מסיבות פוליטיות ודתיות, או על רקע מאבקי גבולות ומאבקים שבטיים? וכיצד אנו משלימים עם הדברים ומפגינים ביטחון ושלווה- משלימים עם רמת החיים ההולכת ומצטמצמת, עם רמת השירותים הציבוריים הגרועה ועם סימני הנחשלות הקיימים במדינותינו?

בנוסף, שואלים חלק מן האינטלקטואלים הערביים, מדוע החוגים החברתיים מתפארים בפעילותם הפוליטית? מדוע השתלטה הערביוּת-הפוליטית והאסלאם-הפוליטי ואפילו הלאומיות-הפוליטית על תודעתנו ועל מחשבותינו החיות?גם כאשר אנו כועסים, מדוע איננו הופכים את אותה אנרגיה אמוציונאלית למקור סדור ליצירת דינאמיקה, במקום לזנוח את אותו זרם עצום והרסני שאינו דועך בקלות רבה? בעיתות משבר, מדגיש אל-אנסארי במאמרו, “תמצא כי רגשות הערביים הופכים אחד, מן האוקיאנוס ועד למפרץ, כשהם גוררים עימם כאב ועצב. יחד עם זאת, ניתן להבחין בחוסר יכולתם של המוסדות הערביים השונים- מוסדות חברתיים ורשמיים- לתרגם תחושות אלו לכדי עשייה מקיפה, יכולת הקיימת אצל מוסדות ומנגנונים והם המסוגלים להוציאה אל הפועל.

זוהי הטרגדיה הלאומית החוזרת ונשנית. איננו רואים כל סימנים ממשיים היכולים לבשר על האפשרות לצמצום אותו פער כואב. הפרט הערבי מתהדר בכישרונות וביכולות, בעוד שכלל הערבים - כקבוצת עבודה משותפת - ובכל הרמות, סובלים ממוגבלות שאיננו יודעים מתי יוכלו להשתחרר ממנה”. אם נפליג בהחלטותינו המוסריות המוטעות ודרכנו הנלוזה, נפליג ונלך-שולל אחר תעתועי השטן ומלכודות השדים הארורים, או אז נמצא כי גם בחיים הפוליטיים הופך שטן המערב והשד האמריקאי במיוחד, מקור לכל גינוי והאשמה. אותו “מגונה” נמצא בחדר האשליות, החדר בו אנו כולאים את עצמנו זה שנים רבות !

מדוע רחובות העולם הערבי והאסלאמי עולים באש, אם מסיבות פוליטיות ודתיות, או על רקע מאבקי גבולות ומאבקים שבטיים? וכיצד אנו משלימים עם הדברים ומפגינים ביטחון ושלווה- משלימים עם רמת החיים ההולכת ומצטמצמת, עם רמת השירותים הציבוריים הגרועה ועם סימני הנחשלות הקיימים במדינותינו?

العرب والإنفصام بين الأقوال والأفعال 

 

محمد علي حيدر (المثقف، 15.7.2007)

الندوات التلفزيونية والمقابلات الصحفية والحوارات في المؤتمرات الثقافية، في دول الغرب وإعلامه خاصة، مناسبة للتحدث صراحة عن قضية ما، أو معالجة مشكلة ما، أما في عالمنا العربي فالوضع ليس دائماً بهذه البساطة!

ويكفي أن تشاهد العديد من نماذج “حوار الطرشان” في محطات التلفاز العربية، أو تتابع بعض الحوارات الصحفية، أو تحضر مشاركاً أو ضيفاً في أي ندوة عربية، لترى بعينيك وتسمع بأذنيك عم نتحدث… وعم نسكت!

لماذا نحن مغرمون مثلاً، بأن نقول ما يحب أن يستمع إليه الجمهور لا ما هو الحقيقة والواقع؟

لماذا لا نجرؤ على مصارحة الجمهور وتشريح الواقع أمامه وإشراكه في مسؤولية الحل، بدلاً من تسطيح الأمور وتجنب التفاصيل والاختفاء خلف المجاملات والممنوعات والمحرمات؟

لماذا يتعامل الإعلام مع الجمهور في العالم العربي كإنسان بلا حول ولا قوة ولا تأثير، بل كشخص قد يغمى عليه أو يقف قلبه عن النبض، أو تنهار معنوياته إن عرف الحقيقة ورأى بأم عينه جوانب التقصير؟ ما السبب، يتساءل المفكر البحريني د. محمد جابر الأنصاري، في تنامي “هذه الفجوة الشاسعة المخيفة بين ضجيج الكلام العربي في الفضائيات والندوات والصحف والمجلات وسائر المطبوعات والمنابر، وبين حقيقة الواقع العربي”؟

لماذا لا نرى مثلاً تياراً حياً، يصل بين القول والفعل في الحياة العربية؟ ولماذا لا يحمل التقصير والفشل أي دلالة رادعة أو محفزة بالنسبة إلينا؟

لماذا مثلاً، لا نعدل قوانيننا وأفكارنا وطباعنا على ضوء كل التجارب والمشاكل والإخفاقات عندما تتراكم في حياتنا السياسية والاجتماعية والقانونية وغيرها؟

لماذا حقاً، نقدس هذه الصورة الإعلامية الرائعة لأنفسنا، ونتجاهل أي تحليل علمي لواقعنا ومستقبلنا، ولا نتصدى فكراً وعملاً لحل مشاكلنا؟

انظر مثلاً، إلى اجتماعات الأوروبيين وهم يتصدون لمشاكل الوحدة الأوروبية المعقدة، كيف يصلون إلى مقر المؤتمر وكيف يتباحثون وماذا يقولون في مؤتمراتهم الصحفية وبياناتهم الختامية؟ قارن هذا باجتماعاتنا العربية والإسلامية مثلاً!

خذ مثلاً، ندواتنا بمحاورها المختلفة بل ومؤتمراتنا، هل نحن نعقدها بهدف الخروج بحلول واقعية لمشاكلنا أم نحاول من خلالها إرضاء مختلف الأطراف والتيارات، وتسكين ضغوط الإسلاميين والليبراليين وإرضاء دول الخليج ودول الشام ومصر وشمال أفريقيا؟

يقف مدير المدرسة الثانوية في الولايات المتحدة أو رئيس الشركة في اليابان وألمانيا فيتحدث بلغة بسيطة وواقعية وصريحة عن مختلف المشاكل. أما نحن فنلتفت إلى البلاغة والفصاحة، ومراعاة عواقب الكلام على دوام المناصب، وغير ذلك من الاعتبارات.

خذ كذلك الأفلام السينمائية العربية، وأنظر كم هي محدودة مواضيعها، وكم تتحاشى أو تُجبر على تحاشي تعقيدات الواقع العربي، وتهيمن عليها سياسة التسويق ومراعاة مختلف البيئات، تماماً كما تتحكم بالكتب والصحف والمسلسلات التلفزيونية وربما الأغاني.. نفس الاعتبارات!

الإعلام والبيئة الثقافية العربية وكل الضغوط الفكرية والرقابة الخارجية والداخلية، تجعل الكاتب والمتحدث والفنان والرائد والقائد والمبدع والمقلد والمخلص والمفلس.. لا يقول الحقيقة كاملة، فيكتفي ببعضها.. بل ربما يقول نقيضها!

ليس ثمة علاقة مسؤولة، كما يقول د. الأنصاري نفسه، “بين ضجيج وادعاء وتزوير وكذب من ناحية، وبين واقع آخر نقيض ومختلف تماماً ينطق بعكس ذلك، نتهرب من حقائقه ووقائعه ونكابر بشأنها -أنظمة وشعوباً وقادة فكر- مكابرات لن يسجلها التاريخ، ولا المستقبل، لا لصالحنا ولا لبقائنا في هذا العصر، ما تفسير هذا التناقض”؟

لماذا، عندما نختلي بأنفسنا، أو نتحدث في وسط كتوم ومع المقربين، نتحدث بصراحة وننتقد كل شيء، وعندما نعتلي المنابر ننسى الحقائق ونطمس الوقائع ونتهم الاستعمار ونلوم المشارق والمغارب؟

إلى متى نبقى مجبرين على البقاء محاصرين في مملكة “ينبغي” و”المفترض” و”المتوقع” و”المطلوب”، بينما نحن نبرر كل صور البؤس والتطرف واللاعقلانية في حياتنا؟ لماذا نتمنى شيئاً ونمارس أشياء تبعدنا عما نريد؟ لماذا لا نتعظ من تجارب بقية الشعوب؟! هذه ملاحظة أخرى للأنصاري يقول فيها:”عندما تخفق تجاربنا القومية في المنعطفات التاريخية المريعة نسمع العبارة المعلبة الجاهزة والمستهلكة:الخطأ في التطبيق وليس في النظرية والمبادئ، حسناً، ولكن إلى متى ستبقى مبادؤنا معلقة في سماء اليوتوبيا والمثاليات الأفلاطونية؟ ومتى سنتخذ الوسائل العملية لإنزالها على سطح الأرض؟ ولماذا بقينا عقوداً بعد عقود ونحن نعلن أفضل المبادئ ونعيش أسوأ الأوضاع؟ ما تفسير هذا التناقض الحاد المقيم؟ ومن المسؤول”؟ (شؤون عربية، 115، 2006. ص 14). كتب التاريخ لدينا مليئة بعبارة “كان الحاكم تقياً صالحاً محباً للناس ولكنه محاط ببطانة سوء”. من جاء بهم؟ ما يُقال عن القرارات السياسية يُقال لنا مثله في فهم مقاصد الدين والاجتهاد، فنحن نمنع التفكير الحر وتبادل وجهات النظر والرؤية العصرية للدين ومكانته، وعندما يهيمن التعصب والتطرف والإرهاب ويتوارى الاعتدال والتسامح، ويستغل بعض أنماط الفهم الديني لتحطيم حياة المسلمين وتدمير مصالحهم وتلويث سمعتهم، نصحو فجأة من غفوتنا ونبرر للكارثة بأن هذا فهم سقيم للدين، وأن جوهر الدين الإسلامي شيء وهذا الفهم المنحرف المتعصب العنيف شيء آخر: لماذا وضعنا كل البيض في سلة المتزمتين ولم ننتبه إلى مخاطر الانحراف منذ البداية؟ ثم لماذا، كما يتساءل بعض المفكرين العرب، جل مناداتنا الجماعية سياسية؟ لماذا طغت العروبة السياسية والإسلام السياسي بل وحتى الوطنية السياسية على وعينا العام وأفكارنا النهضوية؟ لماذا تتفجر شوارع العالم العربي والإسلامي غضباً لأسباب سياسية أو دينية، أو بسبب منازعات الحدود وصراعات القبائل ونتعايش في أمن وهدوء مع هذا المستوى المعيشي المتردي والخدمات البائسة وألوان التخلف.. في بلداننا؟ وحتى عندما نغضب، لماذا لا نحول هذه الطاقة العاطفية إلى مصدر منتظم للدفع والتحريك، بدلاً من تركه سيلاً هادراً مدمراً.. سرعان ما يخمد؟ ففي لحظات الكوارث القومية، يلاحظ د. الأنصاري في المقال نفسه، “تجد الشعور العربي واحداً من المحيط إلى الخليج يقطر ألماً وحزناً، لكنك تلاحظ في الوقت ذاته عجز الأطراف العربية -شعبية ورسمية- عن ترجمة هذا الشعور الجارف إلى عمل جمعي بمؤسسات وآليات قادرة على الفعل، هذه الدراما القومية تتكرر اليوم، ولا نرى مؤشرات ملموسة تبشر بتخطي هذا الفصام المؤلم، وعلى ما يتصف به الفرد العربي من مواهب وقدرات، فإن الفريق العربي -فريق العمل المشترك- على مختلف المستويات يعاني إعاقة لا ندري متى سيتم التحرر منها”. وإذا كنا في قراراتنا الأخلاقية الخاطئة وانحرافاتنا السلوكية الشخصية نبالغ في التركيز على غواية الشيطان وحبائل إبليس اللعين، فإننا في الحياة السياسية نجد شيطان الغرب والإبليس الأميركي على وجه التحديد، موضع الملامة في معظم الأحيان. إنه المشجب القوي في غرفة الأوهام التي نحبس أنفسنا فيها منذ سنين طويلة!