עלי סאלם (אל-שרק אל-אווסט, 1 ביולי 2007)

המחזאי המצרי עלי סאלם מותח ביקורת על אלה המתנגדים לשלום וטוען כי דרך השלום נסללת תוך קשיים רבים אך רק היא תבטיח למצרים ולעולם הערבי שגשוג ופריחה לאורך זמן. לשיטתו, המתנגדים לדרך זו עושים זאת מתוך רצון אינטרסנטי לשמר את מסכנותם של ההמונים ולהבטיח את המשך התמיכה העיוורת של הציבור בדרכם הנפסדת.

ייתכן ואינטלקטואלים יכולים להכווין את התועים אל דרך השלום אולם הם אינם מסוגלים לסלול אותה. הכוח לסלול את דרך השלום ואת הכניסה אליה מצוי רק בידיהן של הממשלות האיתנות, וזאת באמצעות כוח ושיקול דעת. בדומה לכל סוגי הכבישים, האיטיים והמהירים הקיימים ברחבי עולם, ישנה תחנת יעד והיא קיימת אך ורק בראשו של האדם. יהיה זה מגוחך אם תשאל אנשים אודות דרך השלום אם אתה בעצמך אינך מאמצה. אם הכמיהה לשלום איננה פורצת מלבך, לא תמצא לעולם את דרכך אליה. יהא זה עדיף כי תחבור אל חבורת הלוחמים חסרי הגבולות והמטרה. לפיכך עבור מי שנפשם ושכלם דלים לא תתאפשר הכניסה אל שוק השלום וזאת משום שהם אינם יכולים לקחת בו חלק. לפיכך, טבעי הדבר כי תילחם מלחמת-נצח בשלום, מעשית ואידיאולוגית, כל אימת שאינך יכול לקחת חלק, בו ובבנייתו.

הבחירה בתרבות השלום

תרבות השלום אינה הפוכה לתרבות המלחמה. דרך התרבּות צרופה אלפי שנים של חשיבה-בונה, בעוד שבשביל המלחמה נדרש בסך הכל לעורר ולהפעיל את יצר התוקפנות הטמון באדם, וזאת לאחר גיוס הרחוב באמצעות זריעת פחד מן האויב וגירוי הרצון לחסלו. תרבות השלום היא תרבות האנושות כולה אשר נוצרה מחיבור רעיון אחד למשנהו תוך יצירת דרך ארוכה ורבת-דמים הסלולה על הבּוּרוּת ועל דמיונות-השווא. אולם, כל אימת שהשלום לא יביא לצמיחתן של הזדמנויות עבודה ולשגשוג או-אז יהיה קשה להכיר בקיומו. לפיכך, הפנים ההפוכות של תרבות השלום עלולות להפוך לתרבות מסוג אחר, שכותב שורות אלה מנסה מזה מספר שנים להסב את תשומת הלב אליה, היא תרבות המוות. המוות איננו גזירת גורל עבור האנושות - האדמה מתה כאשר היא חדלה מלהניב; הנהרות מתים כאשר בני האדם שופכים אליהם את הפסולת שלהם; מפעלים שובקים חיים כאשר אינם יכולים להתחרות; האהבה עצמה גוועת כאשר האוהב מאבד את התשוקה לבת זוגתו. אולם החיים עצמם יגוועו כאשר בני האדם יחושו כי הם אינם יכולים עוד לספק אותם וכי הם מנצלים את אפשרויותיהם להפיק מהם הנאה, את אותה ההנאה שלא ניתן להשיג בהעדר הישג תרבותי בו אנו לוקחים חלק. ניתן להבחין כי התיאורטיקנים של תרבות המוות ותלמידיהם הנאמנים שוקדים על החרבת תרבות השלום מכיוון שהם אינם יכולים לקחת בה כל חלק.

אמרנו כי תרבות השלום הינה תרבות האנושות כולה, היא טומנת בחובה את הידע והיכולת להחזיק בעקרונות ואידיאלים אשר השיג האדם, את תחושותיו ורגשותיו הנשגבים ביותר, את האצילות, ואת הגאווה העצמית. כל אלו מרכיבים את תרבות השלום.

צביעותם של המתנגדים

דע כי רמאי הוא זה שמדבר על חירות, על דמוקרטיה, על שגשוג, על זכויות האדם, על אחדות המדינה ועל האמונה בכוחה, כשהוא אינו מאמין בשלום. לפיכך תגלה בנקל כי לצעדים שנקטה מצרים בדרך החירות הכלכלית והפוליטית התלוו בה בעת צעדים שהושגו בדרך לשלום בין מצרים וישראל ואשר באו לידי ביטוי בפרויקטים כלכליים משותפים. לפיכך תגלה כי חבורת הלוחמים חסרי הגבולות והמטרה שמו להם למטרה בהתקפותיהם את השלום, כרעיון וכהסכם ואין זה בלתי הגיוני כי תגלה כי הם תוקפים או מסיתים כנגד פרויקט כלשהו מן הפרויקטים המצוינים לעיל, והסיבה לכך לפי דעתי היא כי הם שרטטו בתפיסתם קו אדום שאין להתקרב אליו והוא פרנסתם של בני-מצרים ומצאי המשרות במדינה.

מוזר כי אנשים רבים אינם מייחסים תשומת לב רבה לעובדה כי שמועות השנאה כנגד השלום הן למעשה חרב פיפיות, כאשר להב אחד מופנה כלפי ”האחר“ והלהב השני מופנה כלפי עצמך. לא יתכן כי תשנא את האחר מבלי שתחלחל מידה של שנאה אל תוך ליבך ולתוך שכלך. השנאה היא רגש מוזר – היא מתגברת וצומחת מאליו והופכת הופכת אט-אט לתחושת פחד מן העולם ומן האחר, ויוצרת תחושה של אוזלת יד ותעייה שלא ניתן להתמודד עימה אלא באמצעות יתר בידוד ואוזלת יד.

שד הנורמליזציה - אתגר האינטלקטואלים

השלום אינו זירה העשויה משי ירוק התחומה בגדרות שושנים ופרחים ריחניים אלא זירה תחרותית קשה. רגש האמביציה הטבעית המניעה קדימה, היא אותו דחף אצילי להתחרוֹת, כלומר לפעול וליזום ולא להיאחז בעבר, זאת על-מנת ליצור את העתיד. כאשר אינך מסוגל לייצר הישג שיתחרה באחרים, או-אז לתפוס מקום אי שם במושביו האחוריים של העולם, או שתצא מבניין החיים אל הרחוב ואולי תמצא את מקומך שם, על המדרכה.

מזה שנים ישנה בקהיר חבורה התומכת בשלום. טרם פגישתנו הראשונה עם אינטלקטואלים ישראלים, התעקשו חלק מן החברים כי אין במעשינו משום נורמליזציה, אלא לא יותר מדיאלוג. התגובה שלי כלפי עמיתי הייתה ”טוב, יפה, נניח כי החלטנו כי יחסינו עם ישראל יהיו נורמליים – מה אנו מביאים להם זולת הדיאלוג? חברים, כאשר אנו מכריזים כי מה שאנו עושים איננו נורמליזציה אלא דיאלוג בלבד, הרי שאז נצא קרחים מכאן ומכאן - פעם אחת משום שיסווגו אותנו כתומכי נורמליזציה ופעם שנייה משום שאנו חסרים את האומץ להכריז על כך בפומבי.

למעשה, שד הנורמליזציה נוצר לפני רבע מאה בזכות מועצת ארגוני האמנים במצרים. יתכן ונסיבות התקופה ההיא הן שהביאו לפרסום ההחלטה עת נקבע בהסכם השלום כי היחסים בין מצרים וישראל יהיו נורמליים עם נסיגת הכוחות הישראלים אל קו אל-עריש-ראס מוחמד. מתנגדי ההסכם, ובמיוחד בתקופה שלאחר רצח הנשיא סאדאת, הפיצו את השמועה כי ישראל תסתפק בנסיגה זו ולא תשלים את נסיגתה אל הגבולות הבינלאומי מכיוון שלא קיים כל גורם שיכפה זאת עליה.

החלטה זו פורסמה על-ידי שלושת ארגוני האמנים משום שישראל דיברה רבות באותה התקופה על שיתוף-פעולה בתחום האומנות. ההחלטה לא עסקה ביחסים נורמליים או לא-נורמליים אלא דיברה רק על ”אי שיתוף פעולה בתחום האומנותי“. בהזדמנות הזאת יצא לראשונה שד הנורמליזציה מן הבקבוק והתפשט בין כל הארגונים והמוחות.

אני סבור כי חשוב שנלמד לחנך עצמנו ואחרים לאמץ את האמת כפי שהיא ולא כפי שהינו מייחלים שתהיה. האינטרסים של האנושות קדושים יותר מכל דבר אחר בעוד שהבורות, הסחיטה ופופוליזם זול אינם יכולים להביא לפתרון הבעיות הכלכליות והחברתיות של עמי האזור. ראוי כי המילים תשׂאנה משמעות אמיתית וכי כאשר יניחו הערבים בפני ישראל את הצעתם לשלום בתמורה לסיום כיבוש השטחים הערביים והקמתה של מדינה פלסטינית, הם גם יתכוונו לאמור בדבריהם, על-פי המשמעות המופיעה בלקסיקון של כל לשונות העולם. על האינטלקטואלים המאמינים בשלום להיות בטוחים כי זהו נתיב ההיסטוריה, וכי עליהם להתייצב בכוח ובנחישות אל מול ניסיונות הסחיטה וההפחדה באמצעות שד הנורמליזציה. אסור כי תתגנב אליהם התחושה כי אנ ועושים שלום משום שנכפה עלינו הדבר - אין הדבר נכון במציאות ואנו פועלים למען השלום משום שהוא ורק הוא מהווה את החשיבה הפילוסופית והפוליטית הנכונה לפיתרון חלקן הארי של בעיותינו. אני מודע לכך כי זוהי משימה מפרכת אחרי שנים רבות של הרעלת המוחות על-ידי התקשורת המלחמתית, אולם אין היא בלתי אפשרית!

 

---

   

ثقافة الموت.. الوجه المقابل لثقافة السلام

علي سالم (الشرق الأوسط، 1.7.2007)

 

ربما يستطيع المثقفون أن يشيروا للحائرين على طريق السلام، غير أنهم عاجزون عن صنعه، والحكومات الموحدة فقط هي القادرة على تعبيد طريق السلام والسير عليه بقوة واتزان، ومثل كل أنواع الطرق البطيئة والسريعة على وجه الأرض توجد محطة قيام، هذه المحطة ليس لها وجود خارج عقل الإنسان. من العبث أن تسأل الآخرين عن طريق السلام إذا لم تكن أنت فى حالة سلام مع نفسك. إذا لم تنبع من قلبك الرغبة فى السلام فلن تجد إلى الأبد طريقا يوصلك إليه، وسيكون من الأنسب لك الانضمام لجماعة المقاتلين بغير حدود وبغير قضية. لذلك سنجد أنه من المستحيل على فقراء النفس والفكر دخول سوق السلام لعجزهم عن المساهمة فيه بنصيب. من الطبيعى أن تحارب السلام كفعل وفكرة إلى الأبد طالما كنت أنت عاجزا عن المساهمة فى صنعه.

وثقافة السلام ليست هى النقيض لثقافة الحرب، فطريق الثقافة طوله آلاف الأعوام من الأفكار الإيجابية بينما الحرب ليست فى حاجة إلا إلى إيقاظ وتفعيل غريزة العدوان داخل البشر بعد تعبئة سريعة للشارع بانفعالات الخوف من العدو وحشوهم بالرغبة العاطفية فى القضاء عليه، ثقافة السلام هى نفسها ثقافة البشر العامة التي وصلوا إليها فكرة بعد الأخرى فى مشوار دام طويل معبد بالجهل والخرافة، وما لم تترتب على حالة السلام زيادة في فرص العمل وتنمية أحوال البشر، فمن الصعب الاعتراف بوجوده. وبذلك يكون الوجه المقابل لثقافة السلام، ثقافة أخرى تنبه كاتب هذه السطور إلى وجودها منذ أعوام طويلة وهي ثقافة الموت. والموت ليس وقفا على البشر، فالأرض تموت عندما تعجز عن الإثمار، والأنهار تموت عندما يصب الناس فيها فضلاتهم، والمصانع تموت عندما تعجز عن المنافسة، والحب ذاته يموت عندما يفقد العشاق الرغبة في رعايته، بل إن الحياة نفسها تموت عندما لا يشعر البشر بأنها معجزة في حد ذاتها عليهم ألا يفوتوا فرصة الاستمتاع بها، ذلك الاستمتاع الذي من المستحيل أن يتحقق في غياب إنجاز نساهم به في الحضارة البشرية. لذلك ستلاحظ أن فلاسفة ثقافة الموت ومريديها بدافع من عجزهم عن المساهمة في هذه الحضارة، سيعملون بدأب على تدميرها.

قلنا إن ثقافة السلام هي نفسها ثقافة الإنسان العامة، هكذا يكون كل ما اكتسبه الإنسان من معرفة وقدرة على الالتزام بالمبادئ والمثل العليا، كل ما توصل إليه من رقي في انفعالاته وعواطفه، كل ما توصل إليه من نبل، واعتزاز بعاطفة اعتبار الذات، هي جميعا من مكونات ثقافة السلام.

يخدعك من يحدثك عن الحرية والديموقراطية والتنمية وحقوق الإنسان الفرد ووحدة الدولة وقوتها بغير أن يكون مؤمنا بالسلام. لذلك ستكتشف بسهولة أن الخطوات التي قطعتها مصر على طريق الحرية الاقتصادية والسياسية واكبتها في الوقت نفسه أو لحقت بها خطوات تحققت على طريق السلام بين مصر وإسرائيل وعبرت عن نفسها في مشاريع اقتصادية مشتركة. لذلك ستجد أن جماعة المحاربين بغير حدود وبغير قضية يركزون في هجومهم على السلام كفكرة واتفاقية، غير أنه من المستحيل أن تقرأ لهم هجوما أو تحريضا على مشروع بعينه من تلك المشاريع التي تحققت على الأرض، والسبب في ذلك في تصوري أنهم هم أيضا رسموا في ضمائرهم خطا أحمر لا يجوز الاقتراب منه وهو أرزاق المصريين وفرص عملهم.

أمر غريب ألا يتنبه بعض الناس إلى أن إشاعة الكراهية ضد السلام المصري ـ الإسرائيلى سلاح ذو حدين، الأول موجه إلى الآخر، والثاني موجه إلى الذات. من المستحيل أن تكره الآخر بغير أن يتسرب مقدار من طاقة الكراهية إلى قلبك وعقلك. والكراهية عاطفة غريبة، هي تتزايد وتتوالد تلقائيا ثم تتحول بالتدريج إلى رعب من الدنيا ومن الآخرين يتولد عنه إحساس بالعجز والضآلة لا يمكن التوافق معه إلا بالمزيد من العزلة والعجز عن الفعل.

والسلام ليس ساحة سندسية خضراء تحدها أسوار من الورود والرياحين، بل هو ساحة قاسية للتنافس، والإحساس بالغيرة الطبيعية الدافعة للسير إلى الأمام، هو تلك الرغبة النبيلة في المضارعة، أي اللجوء للفعل المضارع وليس للفعل الماضي من أجل صنع المستقبل. عندما تعجز عن صنع إنجاز تنافس به أفعال الآخرين، فتفضل وخذ مكانك في صفوف العالم الخلفية أو اخرج من مبنى العرض الحياتي إلى الشارع فربما تجد مكانا لك على رصيفه.

منذ سنوات، كانت توجد في القاهرة جماعة للسلام، وقبل أن يحدث لقاؤنا الأول بالمثقفين الإسرائيليين حرص بعض الزملاء على القول بأن ما نقوم به ليس تطبيعا.. بل هو حوار.

وكان ردي على زملائي هو: جميل.. حسنا.. لنفرض أننا قررنا أن تكون علاقتنا طبيعية مع نظرائنا في إسرائيل.. ماذا سنقدم لهم أكثر من الحوار..؟ يا جماعة.. عندما نقول للناس إن ما نفعله ليس تطبيعا.. وإنه حوار فقط فستكون النتيجة أن نشتم مرتين، مرة بوصفنا بتوع تطبيع والثانية لأننا نفتقر إلى الشجاعة لإعلان ذلك.

الواقع أن عفريت التطبيع تم تحضيره منذ ربع قرن تقريبا بواسطة مجلس إدارة النقابات الفنية في مصر، ربما كانت الظروف وقتها تحتم إصدار هذا القرار، فقد كانت اتفاقية السلام تنص على قيام علاقات طبيعية بين مصر وإسرائيل عند انسحاب القوات الإسرائيلية إلى خط العريش راس محمد، وكان خصوم الاتفاقية يشيعون وخاصة بعد اغتيال الرئيس السادات أن إسرائيل ستكتفي بهذا الانسحاب وإنها لن تنسحب إلى حدود مصر الدولية لأنه عمليا لا يوجد ما يرغمها على ذلك.

فصدر هذا القرار من النقابات الفنية الثلاث لأن إسرائيل كانت فى ذلك الوقت تتحدث كثيرا عن التعاون في مجال الفنون. القرار لم يتحدث عن علاقات طبيعية أو غير طبيعية بل عن (عدم التعاون فنيا مع إسرائيل) كانت هذه هي المناسبة الأولى التى ظهر فيها عفريت التطبيع، لينتقل بعدها إلى كل النقابات والعقول.

أعتقد أن من المهم أن نعمل على تدريب أنفسنا وتدريب الناس على أن تتقبل عقولنا الحقائق على ما هي عليه وليس كما تتمناه، وأن مصالح البشر أكثر قداسة من أي شيء آخر، وأن الجهل والابتزاز والبطولات المجانية لن تفلح في حل مشاكل شعوب المنطقة الاقتصادية والاجتماعية، وأن الكلمات يجب أن تعني ما تعنيه بالفعل، وأن العرب عندما يقدمون السلام لإسرائيل في مقابل إنهاء الاحتلال للمنطقة العربية وإقامة دولة فلسطينية، فإنهم يعنون منطوق هذه الكلمات بالفعل كما تعرفه قواميس لغات العالم، وعلى المثقفين المؤمنين بذلك أن يكونوا على يقين أن هذا هو مجرى التاريخ، وأن يتصدوا بقوة ووضوح لكل محاولات ابتزازهم وتخويفهم بعفريت التطبيع. يجب ألا يتسرب إليهم الإحساس بأننا نصنع السلام لأننا مرغمون عليه، فواقع الأمر أننا لسنا كذلك، بل نحن نعمل من أجل السلام لأنه وحده الفكرة الصحيحة فلسفيا وسياسيا لحل الجزء الأكبر من مشاكلنا. أعرف أنها مهمة شاقة بعد أعوام طويلة من تسميم عقول الناس بإعلام الحرب، غير أنها ليست مستحيلة.