אֻסאמה אל-עיסה (אל-שרק אל-אוסט, 15.9.2005)

תורגם על ידי יניב וולר
חפיד אל-ת’איר עבד אל-קאדר האלג’יראי חי בקיבוץ ומשבח את ההתיישבות

עיתונאים, מחזאים, משוררים, בני הלאומיות או הבורגנות ולעתים אף לאומיות ערבית סוערת, ברחו אל ישראל מיום היווסדה ועד ימינו. הסיבות לכך נותרו ברובן לוטות בערפל. המדינה העברית סיפקה את הנרטיב המדויק והאמיתי לדעתה וכן את הוכחותיה למה שקרה ולמה שקורה. אולם הערבים, למעט מקרים נדירים, לא חשפו את סודות בניהם אשר העדיפו את האויב על פני המולדת ולעתים אף השקיעו מאמץ רב על מנת לא לשוב לארצם. מסיפורים אלו נודף לעיתים ריח של ריגול ולעתים ריח של סלידה ומרמור ממציאות כואבת.

בשנות השישים של המאה הקודמת היה וג’יה ר’אלי סטודנט בבית הספר לרפואה בקהיר, השתייך לתנועת שמאל והיה נתון בקשרי אהבה עזים עם יהודיה מצריה מרקסיסטית. תחילת הסיפור של הסטודנט, הסופר והאקטיביסט השמאלני, אשר השתייך למשפחה אריסטוקרטית, אינה מנבאת את סופו הדרמטי.

בספרו “מהארכיון הסודי של ההשכלה המצרית”, אשר יצא לאור בבירות בשנת 1975, הקדיש המבקר המצרי ר’אלי שוכּרִי מספר שורות לוג’יה ר’אלי.

המצרי הראשון אשר היה אמיץ דיו כדי לבקר בישראל

שכרי אומר על ר’אלי שהוא “השתייך אל אחת מתנועות השמאל, אולם היה ביכולתו לברוח ללונדון. שם תפס אותו אחד הצדדים, אשר הכיר את נטיותיו האמנותיות ואת כישרונו הספרותי ואשר היה ביכולתו לארגן לו נסיעה לישראל. ר’אלי שב כדי לכתוב קובץ מאמרים מרתקים בעד ישראל לעיתון ה”סנדיי טיימס”. כבוד רב העניק לו רומן בקובץ “פנגוין”, אשר דיבר על העינויים בכלא המצרי. הרומן נותר בספריות ועל גב עטיפתו הודעה מפי וג’יה ר’אלי, האומר כי הוא המצרי הראשון אשר היה אמיץ דיו לבקר בישראל ולכתוב עליה “באופן חופשי לחלוטין”. שכרי, אשר חיבר את ספרו בעת שהביקור בישראל נחשב לטאבו בעולם הערבי, הוסיף ש”הנוסע האמיץ נמצא מת לפני שנתיים, בחדר שבו שהה בפנסיון בלונדון, לאחר שהתאבד. הוא הותיר מכתב בכתב ידו, בו הוא מתוודה על חטא החיים. העיתונות האנגלית התייחסה אל המכתב באופן שטחי, כיון שהמשטרה שמרה אותו לעצמה ולא כוונה למישהו במיוחד.”

ע’אלי אשר כתב והתאבד

לפני שנתיים נזכרו הערבים בר’אלי ושתי סופרות מצריות השלימו תרגום לספרו “אל-וחאת’לי”, אשר ר’אלי דיבר אודותיו (בירה במועדון הביליארד) ואשר יצא לאור באנגלית בשנת 1964. ספר זה הוא הדבר הקרוב ביותר לביוגרפיה האישית אודות בן לאחת המשפחות האריסטוקרטיות במצריים, הדובר צרפתית בבית ואנגלית בבית הספר, אשר נוסע בלוית אהובתו היהודייה המרקסיסטית ללונדון. העושר של הסופר הביא אותו אל דרך ללא מוצא. הסיפור הסתיים למעשה בהתאבדותו של ע’אלי בשנת 1969 בלונדון ולאחר התאבדותו העורכת הספרותית דיאנה את’ילי הוציאה לאור ספר אודות ניסיונה עמו בכותרת “לאחר הלוויה”.

מעת לעת עולה שמו של ר’אלי בשיעורי ערבית כאחד השמות הספרותיים הערביים אשר כתבו באנגלית. שמו שב ועולה בישראל, באופן מעורפל, לעתים כאחד מטובי הסופרים הערביים אשר ביקרו בישראל, התפעל ממנה וכתב אודותיה ולאחר מכן התאבד. לכך מתווספות שאלות: האם היה עיתונאי וחבר או שמא היו לו קשרים עם מנגנוני הביטחון הישראלים? או מנגנוני ביטחון אחרים, או כפי שכינה זאת ע’אלי שכרי, הצדדים?

האם התנגד למשטר הנאצריסטי עד כדי בריחה ממולדתו למדינת אויב וכתיבה אודות מדינה זו בהתלהבות? האם היה בורג זוטר במנגנון אשר אותו הניעו אויבי מולדתו? על שאלות אלו לא נתנה ישראל תשובה, גם אם יש לה. אלו המודאגים מבריחת המשכילים הערביים חייבים לדון בתשובותיהם ולא לצפות לעמדה הישראלית.

חפיד עבד אל-קדר האלג’יראי בקיבוץ

ר’אלי הוא שם אחד מבין שמות ערביים רבים, אשר העיתונות הערבית מפרסמת כתבות אודותם מעת לעת. עיתונות זו מעדיפה את גיבוריה, המשכילים הערבים, או עורכת ראיונות עם חלק מהם, הגרים בישראל ומקדמת אותם כסופרים, עיתונאים, או פרשנים.

כל סיפור אשר מתפרסם (בנושא זה), נוסף למה שאפשר לכנותו תיק “המשכילים הערבים וישראל”. זהו תיק אשר עמודיו הראשונים נכתבו מלפני שנים רבות וייתכן אף שחלקם עוד מלפני הקמת מדינת ישראל עצמה בשנת 1948.

בנוסף לר’אלי, ישנם שמות אחרים של משכילים החיים בישראל, שסיפוריהם מעוררים סערה, בעיקר בקרב הקורא הערבי. חפיד אל-אמיר עבד אל-קדר האלג’יראי לדוגמה, בחר לחיות בקיבוץ בישראל, כביטוי להערכתו לחיים השיתופיים – הסוציאליזם בצורת איחודים התיישבותיים.

על זאת הצהיר (עבד אל-קדר) בפעם הראשונה בשנת 1994. למרות שחפיד הוא אחד מגיבורי המהפכה האלג’יראית, הוא דוחה את הסיקור העיתונאי, אך לעתים הוא חורג משתיקתו ולפרקים משבח את ישראל ומדגיש את דבקותו השמאלנית הסוציאליסטית.

נביה סרחאן אשר התגייר

נבּיה סרחאן (אשר יש לו שמות נוספים), הוא אולי הנודע ביותר מבין המשכילים הערביים אשר חיים בישראל. הוא (סרחאן) משורר לאומי מצרי, אשר מוצאו מכפרו של המשורר המצרי הנודע, יוסף אידריס ואשר קרא לנורמליזציה עם ישראל לאחר התבוסה ביוני 1967. הוא היה נתון למספר חודשים במאסר במצריים ולאחר מכן נסע ללוב ומשם ליוון. שם הגיע (סרחאן) לשגרירות הישראלית כשהוא מבקש מקלט מדיני, על מנת להיכנס לישראל ולחיות בה כשהוא מתחזה ליהודי מלוב, כל עת שהשלטונות הישראלים מבקשים ממנו להזדהות.

לסרחאן הצטרפה אשתו המצריה ואפילו ילדיו לא ידעו על עובדת זהותו הערבית הקודמת (של סרחאן). אחת מבנותיו הפכה לזמרת ידועה בישראל, חיה סמיר, והיא לא הכירה את הרקע הערבי של אביה, אלא לפני שנים מעטות.

מצרי ברדיו ישראל

סרחאן פעל בשרות הערבי ב”רדיו ישראל” אשר עליו פיקח המודיעין הישראלי והגיש תכנית, אשר לה נתן את השם בעצמו – “בן הכפר”. התכנית פנתה למצרים וסרחאן הגיש אותה בניב המצרי. כל שידור נפתח במשפט המפורסם – “בני מצרים הטובים”.

לאחר כעשר שנים בהן שהה בישראל, הופיע סרחאן בנמל התעופה בן-גוריון, כשהוא מציג עצמו כשדרן ברדיו ישראל, על מנת לסקר את הגעתו של הנשיא המצרי הקודם, מחמד אנור אל-סאדאת, לתל אביב בביקורו ההיסטורי. סאדאת, אשר הכיר את סרחאן מלפני כן ניגש אליו ואמר לו: “חשבנו שאתה בלוב והנה הגעת לישראל לפנינו”. אז פרסמו העיתונים הישראלים דיווחים, אודות “המצרי אשר חי בינינו”, לאחר שנחשף עברו של סרחאן.

סרחאן – מרגל או חבר?

לפני מספר שנים, בחר סרחאן לגור בבית העומד בין ההתנחלות “גילה”, אשר הוקמה על אדמות העיר בית ג’אלא הפלסטינית, ממזרח לירושלים, לבין שכונה בעיר בית ג’אלא אשר שמה “ביר עונה”. ביקוריו בעיר בית לחם הפכו לתכופים, במיוחד לאחר כינון השלטון הפלסטיני. הוא קשר קשרי ידידות עם בכירים בשלטון החדש והופעותיו במרכז משטרת העיר הפכו לשגרתיות. הוא חדל לשדר בניב המצרי הקודם שלו ובלילה נותר ער עם אנשי “כוח 17″, אשר הייתה להם תחנה צבאית קרוב לביתו.

בתהלוכות חג המולד בבית לחם בשנת 1995, הופיעה בתו של נבּיה סרחאן מול כנסיית המולד בבית לחם, כשהיא רושמת את השמות בעזרת גרגרי אורז מול סכום כסף ואמרה שהיא חיה בארצות הברית ושהיא מבקרת לעתים תכופות בישראל ומחזיקה באזרחות ישראלית ושהיא בת למשפחה בעלת אמונות רבות.

באינתיפאדת אל-אקצא הייתה נתונה בית לחם, בדומה ליתר הערים הפלסטיניות, מהפגזות צבא הכיבוש וביתו של סרחאן עמד בלב הלחימה.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

مثقفون عرب هربو الى إسرائيل

أسامة العيسى (الشرق الاوسط ١٥.٩.٢٠٠٥)

حفيد الثائر عبد القادر الجزائري يعيش في “كيبوتس” ويشيد بالاستيطان

صحافيون، روائيون، شعراء، من سلالات شعبية أو بورجوازية وأحياناً عروبية ثائرة، هربوا إلى إسرائيل منذ قيامها إلى اليوم، لأسباب بقيت في غالبيتها مجهولة وغامضة. الدولة العبرية قدمت قراءتها وتعليلاتها لما حدث ويحدث، لكن العرب نادرا ما كشفوا عن خفايا أبنائهم الذين فضلوا العدو على الوطن، ومنهم، من بذل جهداً مجنوناً كي لا يعاد إلى بلاده، وهنا غيض من فيض، حكايات هرب المثقفين العرب باتجاه إسرائيل، التي يشتم منها، في الأحيان روائح جاسوسية، وفي أحيان أخرى دلالات تقزز وتذمر من راهن أليم.

في ستينيات القرن الماضي، كان وجيه غالي طالبا في كلية الطب في القاهرة، منتميا إلى جماعية يسارية، ومرتبطا بعلاقة حب عنيفة مع يهودية مصرية ماركسية، ولم تكن بدايات هذا الطالب والكاتب والناشط اليساري المنتمي لعائلة أرستقراطية تنبئ عن نهايته الدرامية فيما بعد.

وفي كتابه “من الأرشيف السري للثقافة المصرية”، الذي صدر عن “دار الطليعة” في بيروت عام 1975، خصص الناقد المصري غالي شكري بضعة سطور عن وجيه غالي.

أول مصري شجاع يزور إسرائيل

* يقول شكري عن غالي بأنه “كان ينتمي إلى إحدى الحركات اليسارية، ولكنه استطاع الهرب، إلى لندن. وهناك تلقفته إحدى (الجهات) وكانت تعرف ميوله الصحافية وموهبته الأدبية، واستطاعت أن تغريه بالسفر إلى إسرائيل، وعاد ليكتب مجموعة من التحقيقات المثيرة لجريدة (الصاندي تايمز) إلى جانب إسرائيل، وزيادة في التكريم والغواية نشرت له رواية في سلسلة “بنجوين” عن التعذيب في سجون مصر، وما زالت الرواية في المكتبات وعلى ظهر غلافها تعريف بوجيه غالي يقول إنه أول مصري شجاع يزور إسرائيل ويكتب عنها بحرية كاملة”. ويضيف شكري الذي وضع كتابه حين كان الذهاب إلى إسرائيل من المحرمات العربية “ولكن هذا الرائد الشجاع، وجد منذ عامين منتحرا في إحدى غرف البنسيون الذي يقيم به في لندن، وترك رسالة بخط يده اعترف فيها بخطيئة العمر، أشارت إليها الصحف الإنجليزية بصورة عابرة لان البوليس احتفظ بها، فلم تكن موجهة إلى أحد بالذات”.

غالي الذي كتب وانتحر

* وقبل عامين تذكر العرب غالي، وأنجزت كاتبتان من مصر ترجمة لروايته الوحأثيلي تحدث عنها غالي (بيرة في نادي البلياردو) والتي صدرت بالإنجليزية عام 1964، وهي أقرب إلى السيرة الذاتية عن ابن إحدى الأسر الأرستقراطية المصرية، يتحدث الفرنسية في البيت والإنجليزية في المدرسة، يسافر رفقة حبيبته اليهودية الماركسية إلى لندن، وتؤدي خيارات الراوي به إلى طريق مسدود انتهى في الواقع بانتحار غالي عام 1969 في لندن، وبعد انتحاره أصدرت المحررة الأدبية ديانا أثيل كتابا عن تجربتها معه بعنوان (بعد جنازة).

وفي حين يظهر اسم غالي، بين وقت وآخر، في دراسات عربية، كأحد الأسماء الأدبية العربية التي كتبت بالإنجليزية، فإن اسمه يتردد في إسرائيل، محاطا بكثير من الغموض، حول خيارات كاتب زار إسرائيل وأعجب بها، وكتب عنها، ثم انتحر، مع مزيد من الأسئلة: هل كان غالي مجرد صاحب وجهة نظر تجاه إسرائيل أم أنه كانت له ارتباطات مع أجهزة أمنية إسرائيلية؟ أو أجهزة أخرى أو ما أطلق عليها غالي شكري “الجهات”.

هل كان معارضا للنظام الناصري، إلى درجة الذهاب إلى دولة العدو والكتابة عنها بحماس؟ أم أنه كان مجرد ترس في آلة يحركها أعداء بلده الأصلي؟، وهي أسئلة وإن كان لدى إسرائيل إجابة عنها لم تعلن، فإنه يتعين على المهتمين بمسارات الثقافة العربية البحث عن إجاباتهم لا انتظار الرأي الإسرائيلي في هذا الموضوع.حفيد عبد القادر الجزائري في كيبوتس

* وغالي اسم من أسماء عربية كثيرة تنشر الصحف العبرية، بين فترة وأخرى، قصصا صحافية عنهم وتقدم أبطالها، على أنهم من المثقفين العرب أو تجري مقابلات مع بعضهم يعيشون في إسرائيل وتقدمهم ككتاب، أو صحافيين، أو إعلاميين.
وكل قصة تنشر تضاف إلى ما يمكن تسميته ملف “المثقفون العرب وإسرائيل”، وهو ملف كتبت صفحاته الأولى منذ سنوات طويلة، وربما بعضه يعود قبل تأسيس دولة إسرائيل نفسها عام 1948.

وبالإضافة إلى غالي، فإن هناك أسماء لمثقفين يعيشون في إسرائيل تثير قصصهم كثيرا من الصدمة خصوصا للقارئ العربي، فحفيد الأمير عبد القادر الجزائري، مثلا اختار العيش في كيبوتس في إسرائيل، تعبيرا عن إعجابه بالحياة التعاونية ـ الاشتراكية في هذا النوع من التجمعات الاستيطانية.

وأعلن عن ذلك للمرة الأولى عام 1994، ورغم أن حفيد أحد أبطال الثورة الجزائرية، يرفض الحديث للصحافة، إلا أنه يخرج عن صمته، أحيانا ليشيد بتجربة إسرائيل، ويؤكد التزامه اليساري الاشتراكي.

نبيه سرحان صار يهودياً

* ولعل أشهر المثقفين العرب الذين يعيشون في إسرائيل هو نبيه سرحان (له أسماء أخرى متعددة) وهو شاعر شعبي مصري، ينتمي لنفس قرية الكاتب المصري الشهير يوسف إدريس، أخذ يدعو للتطبيع مع إسرائيل بعد هزيمة حزيران (يونيو) 1967، وتعرض للاعتقال لعدة أشهر في مصر، سافر بعدها إلى ليبيا ومن هناك إلى اليونان، حيث اتصل بالسفارة الإسرائيلية، طالبا اللجوء السياسي، ليدخل إلى إسرائيل ويعيش فيها بصفته يهوديا ليبيا، كلما طلبت منه السلطات الإسرائيلية أن يعرف بنفسه.

وذهبت مع سرحان، إلى إسرائيل، زوجته المصرية، ولم يكن حتى أولاده يعرفون بحقيقة هويته العربية السابقة، وإحدى بناته أصبحت مغنية مشهورة في إسرائيل باسم (حياة سمير)، ولم تعرف بخلفية والدها العربية إلا قبل سنوات قليلة.

مصري في راديو إسرائيل

* وعمل ضمن الخدمة العربية في (راديو إسرائيل) التي كانت تشرف عليه المخابرات الإسرائيلية، وقدم سرحان برنامجا موجها أسمى نفسه فيه (ابن الريف)، يستهدف المصريين، قدمه سرحان بلهجة مصرية، وكان يفتتحه بعبارة شهيرة هي (يا أولاد مصر الطيبين).

وبعد نحو عشر سنوات من وجوده في إسرائيل، ظهر سرحان في مطار بن غوريون، بصفته مذيعا في راديو إسرائيل، ليغطي وصول الرئيس المصري السابق محمد أنور السادات إلى تل أبيب، في زيارته التاريخية، وحسب ما روى سرحان فيما بعد فإن السادات الذي كان يعرفه سابقا فوجئ بوجوده وقال له “افتكرناك في ليبيا، وها أنت تسبقنا إلى إسرائيل”. ونشرت الصحف الإسرائيلية آنذاك تقارير عن “المصري الذي يعيش بيننا” بعد أن كشفت هوية سرحان العربية.

سرحان عميل أم صديق

* وقبل سنوات اختار سرحان أن يسكن في بيت يقع بين مستوطنة (جيلو) المقامة على أراضي مدينة بيت جالا الفلسطينية، جنوب القدس، وحي في مدينة بيت جالا يسمى (بير عونة). وأصبح يتردد كثيرا على مدينة بيت لحم، خصوصا بعد إنشاء السلطة الفلسطينية، وارتبط بعلاقات صداقة مع مسؤولين في السلطة الجديدة، وأصبح ظهوره في مركز شرطة المدينة عاديا، وكان لا يكف عن إلقاء النكات بلهجته المصرية العادية، وفي الليل يسهر مع أفراد القوة 17 الذين كانت لهم نقطة عسكرية بالقرب من بيته.

وفي احتفالات أعياد الميلاد في مدينة بيت لحم عام 1995، ظهرت ابنة لنبيه سرحان، أمام كنيسة المهد في بيت لحم، ترسم الأسماء على حبات الأرز مقابل مبالغ مالية، وقالت حينها إنها تعيش في الولايات المتحدة الأميركية وإنها تتردد على إسرائيل التي تحمل جنسيتها، وإنها تنتمي إلى عائلة متعددة الأديان.

وفي انتفاضة الأقصى تعرضت بيت لحم، مثل باقي المدن الفلسطينية إلى قصف من جيش الاحتلال، وأصبح المنزل الذي يعيش فيه سرحان بين خطوط التماس.