החילונות היא הפתרון!
כללי 12 ביולי, 2007עמראן סלמאן (אל-נאקד, 6.6.2007)
הליברל הבחרייני עמראן סלמאן, מבאר בפרוטרוט את מהות המושג ”חילונות“ בתפיסתו המערבית ושולל את הטענה העולה בעולם הערבי כי החילונות היא ”דת חדשה“ או ניסיון לדחוק את הדת מענייני החיים. בעיניו, החילונות היא הדרך היחידה להשיב את הממסד הדתי בעולם הערבי לממדיו הטבעיים ולהסדיר את יחסיו עם הממסד הפוליטי, בשם השמירה על עקרון האזרחות הדמוקרטי.
כן, החילונות היא הפתרון, אך לא בהכרח כמשקל-נגד לסיסמה האסלאמית ”האסלאם הוא הפיתרון“. החילונות איננה עומדת מול האסלאם או מנוגדת לו. שני הדברים הם בני מינים אחרים – הראשון הינו דת בעוד השנייה היא תפיסה חילונית. מתוך כך נכונה היא הטענה כי האדם יכול להיות דתי וחילוני באותו הזמן. באותו האופן, לא כל חילוני מתנגד לדת ולא כל דתי מתנגד לחילונות.
כשאני אומר כי החילונות היא הפיתרון, כוונתי היא כי היא הפיתרון לסכסוכים הדתיים והעדתיים באזורנו ולשימת הקץ לזלזול בהשקעת האנרגיה, בפוטנציאל ובשנות-אדם אשר הולכים לאיבוד כתוצאה מסכסוכים והתנגשויות בעלי טבע דתי.
לפני שנפליג הלאה בדברינו, מן הראוי כי נשיב על השאלה הבאה – לאיזו חילוֹנוּת אנו מתכוונים? האם היא זו אשר מעלים גורמים מסוימים מקרב שורות האסלאם-הפוליטי המתעקשים כי משמעותה היא הפרדת הדת וענייני הדת מן החיים? או שמא הרחקת הדת מחיי הציבור? מצער הוא כי ענן האבק העבה אשר העלו ומעלים האסלאמיסטים (הלא-מוסלמים) בעניין החילונות זה עשרות בשנים, הביא לכיסויה ולהסתרתה של המשמעות החשובה ביותר של החילונות ושל טבעה הבסיסי.
תפיסות מנוגדות של מושג החילונות
בדרך כלל, בשל מסעות הזיוף וההטעיה, הציבור חוזר ואומר כי החילונות היא הפרדה של הדת מן החיים. החילונות עליה אנו מדברים וכפי שמבינים אותה מרבית אנשי העולם היא למעשה הפרדה של הממסד הדתי מן הממסד הפוליטי (ולא הפרדה של הדת מן המדינה!) ובין אנשי-הדת ואנשי-המדינה. גם ההפך הוא נכון – כלומר, הרחקת הממסד הפוליטי מכל השפעה על הממסד הדתי ומניעת הכפייה של נטיותיהם הדתיות של אנשי-המדינה. זוהי ההגדרה אותה נראה במרבית המקורות הזרים, ואילו במקורות הערביים הגדרה זו נדירה ביותר.
מעניין כי במהלך חיפושי אחר משמעותה של החילונות, מצאתי באתר ”ויקיפדיה“ כי הערך הערבי לחילונות שונה בתכלית מן הערך באנגלית. מן הערך הערבי אנו יכולים ללמוד כי מקור המילה ”חילונות“ [”עלמאניה“ בערבית] הוא מן המילה האנגלית Secularism ומשמעותה הפרדת הדת והאמונה הדתית מענייני החיים. אותה תפיסה תקפה גם לגבי חקר היקום וגרמי-השמיים כאשר אלו מוסברים בדרך חומרית לחלוטין, ללא התערבותה של הדת, בניסיון לתת הסבר ליקום ולמרכיביו.
מן הערך האנגלי (אשר תרגמתי אני) אנו יכולים ללמוד כי את החילונות (Secularism) בשימושה המודרני ניתן להגדיר בשתי דרכים: המשמעות הראשונה מדגישה את חופש הדת ואת העדר כפייה מצד הממשלה של אמונה דתית מסוימת על האזרחים, וכן את הישארותה של הממשלה ניטרלית בענייני דת, מבלי שתעניק הטבות ממשלתיות או סיוע לבני דת כלשהי; המשמעות השנייה מדגישה את האמונה כי עדיף שפעולותיו והחלטותיו של האדם, כולל אלו הפוליטיות, תשענה על הוכחות ועובדות ולע על השפעות דתיות.
מה שברור משני הערכים הללו הוא כי הערך הראשון, הערבי, מסביר כי החילונות היא הפרדת הדת מענייני החיים, כלומר כי החילונות היא נגד הדת כי היא למעשה שוללת אותה. במקביל, הערך השני מדגיש את הניטרליות של המדינה בענייני הדת ואת הרחקת הדת מן התחום הפוליטי. ברור לי כי ויקיפדיה היא אנציקלופדיה מקוונת וחופשית וכי כל אדם יכול להוסיף אליה או לשנות את תוכנה. אינני שולל את האפשרות כי נציגי האסלאם-הפוליטי הכניסו את תפיסותיהם את החילונות גם לכאן, כפי שעשו לכתבים ולטקסטים אחרים בערבית. עם זאת, הם לא יכלו לעשות זאת בנוסח האנגלי, אם משום חוסר התעניינותם בעניין ואם בשל ידיעתם כי הם לא יוכלו להוליך שולל קוראים אשר מכירים את החילונות מחיי היום-יום שלהם וחיים אותה הלכה למעשה. כל זאת מדובר ברמת המשמעות של המונח. בבואנו לעסוק ברמת המציאות, נגלה כי ”להיות חילוני“ משמעותו היא לפעול בניגוד מוחלט למה שאומרות הטענות של האסלאם-הפוליטי.
חיסול הדת או שינוי מקומה במדינה?
הן באירופה והן באמריקה, לא הייתה משמעותה של החילונות בשום תקופה הרחקת השת מענייני החיים. הוכחה לכך ניתן לקבל בהימצאותם של מוסדות-דת ציבוריים ככנסיות, מסגדים, בתי-כנסת ומקדשים בודהיסטיים או הינדים וכן בביצוע הטקסים הדתיים על-די בני כל הדתות הללו, בחופש מלא ותוך קבלת הגנה וחסות מן המדינה.
יתר על כן, במדינה כמו אמריקה, תמיד מציינים וחוגגים את החדים הדתיים של מרבית הדתות. בכירים בממשל הפדראלי והמקומי, מעודדים את האזרחים ותומכים בכך שישמרו על מסורותיהם ועל מנהגיהם הדתיים. כמו כן, הבכירים מבקרים במקומות פולחן ונועדים עם נציגי הדתות השונות תוך הצגת מחוות סמליות של ברכה וכבוד. גם באירועים לאומיים לא-דתיים, מוזמנים נציגי הדתות הבולטות לקחת חלק בטקסים ולשאת בהם דברים. אפילו מדינה הידועה בחומרת הקפדתה על החילונות כצרפת, אין כל הפרדה של הדת מן החיים או מענייני החיים. גם בצרפת מבצעים האזרחים, ובינם גם מוסלמים, את פולחנם הדתי ומנהלים את ענייני הדת שלהם באין מפריע. הקהילות השונות מאורגנות ברמה המקומית ויש להן אגודות וארגונים-דתיים משל עצמם.
אך טבעי הוא כי בכל הארצות הללו התערבות הדת בענייני המדינה אסורה, כפי שאסורה גם כפייה של כל דת או אמונה על אחרים. בדומה, אסור גם למדינה ולממשלה להעדיף דת מסוימת, גם אם חסידי הדת הזו מהווים את רוב תושבי המדינה, וכן אסור לה להפלות נגד דת אחרת, אפילו אם מספר חסידיה אינו עולה על מספר אצבעות יד אחת. ניתן להבחין כי האדיקות הדתית אינה פוחתת או נחלשת כאשר מוּחלת החילונות כפי שגם לא הוכח כי היא עולה במדינות שבהן החילונות אינה חלק מן ההווי הציבורי.
אלו המתלוננים על החילונות אינם כלל האדם, אלא הם משורו אנשי-הדת או מן המוסדות הדתיים. אלה האחרונים התרגלי כי לאורך ההיסטוריה היו בידם שררה וזכויות מיוחדות בקרב המוני הציבור, אותם קיבלו בשל מעמדם הדתי. תחת החילונות, חוזרים אנשי-הדת לתפקידם ולמעמדם הטבעי, כלומר ההתמחות בענייני האמונה וזירת הפעולה שלהם חוזרת להיות במוסדות הדתיים. האדם –האזרח – הופך חופשי בהחלטתו בין אם ללכת למוסד הזה או לא, בין אם לקבל את דברי אנשי-הדת או לא! אסור למדינה להעניש את האזרח או להגביל את חירותו בשל כך, כפי שאסור לה מנגד, לגמול לו לטובה על ההתנהגות הזו. המדינה הלא הינה ניטרלית בענייני האמונה והפולחן.
דרכה הטבעית של המדינה המודרנית
בקיצור ניתן לומר כי החילונות במובנה העמוק והאמיתי איננה מכוונת נגד הדת והיא אינה מהווה דת חלופית. למעשה, היא אמצעי להסדרת היחסים בין ענייני הפוליטיקה והדת. החלתה של החילונות הפכה הכרחית לאחר כינונה של המדינה המודרנית השואבת את הלגיטימציה שלך מהמון העם ולא מהמוני המאמינים, כפי שהיה במדינה בימי קדם. זאת משום שהבסיס לאזרחות הוא השתייכותו של האזרח למדינה וקבלתו את החוקים שלה, תוך מתן הגנה של המדינה לאזרח, בניגוד למצב במדינה בימי-קדם (אשר התקיימה לפני העידן המודרני) אשר התבססה על ההשתייכות הדתית. הפרדת מוסדות-הדת מן המוסדות הפוליטיים מכוונת בבסיסה לשמירה על תפיסת האזרחוּת ולביסוסה, כלומר שמירה על אחד העקרונות היסודיים של המדינה המודרנית.
כאשר כך הם פני-הדברים, החילונות נראית כתנאי הכרחי לשם ביצוע המעבר ממדינת-כל-דתותיה למדינת-כל-אזרחיה וממדינת הדתיים למדינת האזרחים, ולכן אמרנו כי היא-היא הפיתרון!
العلمانية.. هي الحل
عمران سلمان (الناقد، 6.6.2007)
نعم العلمانية هي الحل، ولكن ليس في مواجهة شعار “الإسلام.. هو الحل”. فالعلمانية ليست موازية للإسلام أو معاكسة له. فهما من جنسين مختلفين. الأول دين بينما الثانية تنظيم مدني.
ولهذا يصدق القول بأن الإنسان يمكنه أن يكون متدينا وعلمانيا في الوقت نفسه. كما أنه ليس كل علماني هو ضد الدين. أو كل متدين هو ضد العلمانية.
وحين نقول إن العلمانية هي الحل، فنحن نقصد أنها حل للصراعات الدينية والطائفية في منطقتنا، ووقف للهدر في الطاقات والإمكانيات ووقت البشر الذي يضيع نتيجة المشاحنات والنزاعات ذات الطابع الديني.
لكن قبل الاسترسال في الحديث من الإنصاف أن نجيب على السؤال التالي: أي علمانية نقصد؟
هل هي تلك التي يقدمها بعض رموز الإسلام السياسي، ويصرون فيها على أنها تعني فصل الدين والشؤون الدينية عن الحياة؟ أي إقصاء للدين من حياة الناس؟
المؤسف أن الغبار الكثيف الذي أثاره ويثيره الإسلاميون (وليس المسلمين) حول العلمانية منذ عقود، تمكن من حجب أهم معانيها وطبيعتها لدى العامة.
عامة الناس اصبحوا بنتيجة حملات التزييف والتضليل يرددون بأن العلمانية هي فصل الدين عن الحياة.
العلمانية التي نقصدها والتي يفهمها معظم سكان العالم هي فصل المؤسسة الدينية عن المؤسسة السياسية (وليس الدين عن السياسة) وبين رجل الدين ورجل السياسة، والعكس صحيح ايضا، أي إبعاد المؤسسة السياسية عن التأثير في المؤسسة الدينية، وابعاد رجل السياسة عن فرض ميوله الدينية.
هذا هو التعريف الذي نصادفه في جميع المراجع الأجنبية تقريبا. أما المراجع العربية فيندر فيها ذلك.
من الطريف أنني لدى بحثي عن معنى العلمانية وجدت في موقع موسوعة الويكيبيديا على الانترنيت، ان تعريف العلمانية مختلف في اللغة العربية عنه في الانجليزية تماما.
في التعريف العربي نقرأ: “تأتي كلمة “علمانية” من الكلمة الإنجليزية “Secularism” (سيكيولاريزم) وتعني إقصاء الدين والمعتقدات الدينية عن أمور الحياة. ينطبق نفس المفهوم على الكون والأجرام السماوية عندما يُفسّر بصورة مادية بحتة بعيداً عن تدخل الدين في محاولة لإيجاد تفسير للكون ومكوناته”.
أما في التعريف الانجليزي (الترجمة من عندنا) فنقرأ: العلمانية (Secularism) في الاستخدام الحديث يمكن تعريفها إجمالا بطريقتين: الأولى، التأكيد على حرية التدين، وعدم فرض الحكومة لدين معين على الناس، وأن تكون الدولة محايدة في شؤون الاعتقاد، ولا تمنح امتيازات حكومية أو إعانات لأتباع الأديان.
والثانية، تشير الى الاعتقاد بأن نشاطات الإنسان وقرارته، لا سيما السياسية منها، ينبغي أن تستند على الأدلة والحقائق، وليس التأثيرات الدينية.
وما يبدو واضحا من المعنيين، هو أن النص الأول يقول إن العلمانية هي إقصاء الدين عن أمور الحياة، وبالتالي فالعلمانية هي ضد الدين وعامل نفي له.
بينما التعريف الثاني يشدد على حياد الدولة في شؤون الدين، وإبعاد الدين عن المجال السياسي.
طبعا بما أن الويكيبيديا هي موسوعة مفتوحة على الانترنيت ويستطيع أي شخص أن يضيف أو يعدل فيها، فلا استبعد أن ممثلي الاسلام السياسي، أدخلوا مفهومهم للعلمانية هنا ايضا، كما فعلوا في المؤلفات والنصوص الاخرى بالعربية.
بينما لم يتمكنوا من ذلك في النسخة الانكليزية ربما لعدم اهتمامهم بالأمر، أو ربما بسبب معرفتهم باستحالة تضليل قراء يعرفون ويمارسون العلمانية في شؤون حياتهم.
هذا على مستوى المصطلح، أما على مستوى الواقع العملي، فنجد أيضا أن ممارسة العلمانية تعني خلاف ما يقوله منظرو الإسلام السياسي.
وسواء في أوروبا أو أمريكا فإن العلمانية لم تعن في اي وقت إقصاء الدين عن الحياة. بدليل وجود المؤسسات الدينية من كنائس ومساجد ومعابد يهودية وبوذية وهندوسية… الخ. وبدليل ممارسة أتباع هذه الاديان طقوسهم بحرية تامة، وفي ظل حماية الدولة.
بل أنه في بلد مثل أمريكا يجري على الدوام التذكير واحياء المناسبات الدينية لمعظم الأديان. ويشجع المسؤولون الرسميون سواء على المستوى الفيدرالي أوالمحلي الناس على التمسك بعاداتهم وتقاليدهم ذات المنشأ الديني.
كما يقوم المسؤولون بزيارة دور العبادة، والاجتماع مع ممثليها، في لفتات رمزية على الترحيب والاحترام.
وفي المناسبات الوطنية الكبيرة يدعى ممثلو الأديان الرئيسية الى الحضور وإلقاء كلمات.
وحتى في بلد يوصف بالتشدد في تطبيقه للعلمانية مثل فرنسا، لا يوجد اي إقصاء للدين عن الحياة أو شؤون الحياة.
فهناك أيضا يمارس الناس من مختلف الأديان، بمن فيهم المسلمون، عباداتهم وشؤون دينهم بحرية، وهم منظمون على المستوى المحلي، ولهم جمعياتهم ومؤسساتهم الدينية.
لكن بالطبع في جميع هذه البلدان لا يسمح أيضا بتداخل الديني والسياسي، كما لا يسمح بفرض اي دين أو معتقدات دينية على الآخرين، كما يحظر على الدولة والحكومة أن تحابي دين معين حتى ولو كان معتنقوه يشكلون الأغلبية في هذا البلد، أو تميز ضد دين آخر حتى وإن كان عدد أتباعه لا يزيد على عدد اصابع اليد الواحدة.
والملاحظ أيضا هو ان التدين لا يقل أو يضعف حيث يجري تطبيق العلمانية، كما أنه لم يثبت ان زاد التدين في البلدان التي لا تطبق العلمانية.
أما المتضررون من العلمانية فهم ليسوا عامة الناس، وإنما هم رجال الدين والمؤسسة الدينية. فهؤلاء اعتادوا على مر التاريخ أن تكون لهم سلطة وامتيازات في مواجهة العامة، يستمدونها من موقعهم الديني.
في ظل العلمانية يعود رجل الدين إلى دوره وحجمه الطبيعي، وهو التخصص في شؤون العقيدة وتكون ساحته هي المؤسسة الدينية، ويكون الإنسان ـ المواطن، حر في ان يذهب إلى هذه المؤسسة أو لا يذهب، يأخذ برأي رجل الدين أو لا يأخذ.
وليس للدولة أن تعاقبه أو تحد من حرية لهذا السبب، كما أنه ليس لها أن تكافئه على هذا السلوك. فالدولة محايدة تجاه شؤون العقيدة والاعتقاد.
وقصارى القول إن العلمانية في حقيقتها ليست موجهة ضد الدين، فهي ليست دينا آخر، ولكنها وسيلة لتنظيم العلاقة بين السياسي والديني.
وقد أصبح وجودها ضرورة بعد نشوء الدولة الحديثة، التي باتت تتكون من جمهور المواطنين، بديلا عن جماعة المؤمنين، كما في الدولة القديمة.
ولأن الأساس في المواطنة هو انتماء المواطن الى الدولة والخضوع لقوانينها، في مقابل حمايتها له، على عكس الدولة القديمة (ما قبل الحديثة) التي كانت تقوم على الانتماء الديني، فإن فصل المؤسسة الدينية عن المؤسسة السياسية، يهدف في الأساس إلى حماية فكرة المواطنة وترسيخها. أي حماية أحد ابرز الأسس للدولة الحديثة.
ولما كان الأمر كذلك، فإنه تصبح العلمانية شرطا لا بد منه للانتقال من دولة الأديان إلى دولة الأوطان، ومن دولة المتدينين إلى دولة المواطنين، ولذلك قلنا إنها الحل
