עבד אל-ח’אלק חֻסַיְן (מתוך: אילאף, 18.6.2006)

אכן, מדובר בשאלה אשר עוסקים בה רבות בימינו והיא מחייבת תשובה עניינית – האם האסלאם הוא דת סובלנית? ואם אכן האסלאם הוא דת סובלנית, האם יוּתר לי בסך הכל לשאול את השאלה הזו או שמא יקומו עלי המוסלמים בצעקה גדולה ויוטלו עלי שלל האשמות וקללות, לא כל שכן האשמות בכפירה, באתאיזם, בעבודת אלילים והאשמות חסרות שחר נוספות?! בתגובה למאמר פרי עטי אשר פורסם תחת הכותרת “הממשלות הערביות והטרור” קרא לי אחד מאותם אסלאמיסטים “עדו אל-ח’אלק” (מילולית: “אויב האל”. זהו משחק מלים על שמו של הכותב, עבד אל-ח’אלק). האם כינויים כאלה לאחר החולק על דעתך הם ההוכחה לרוח הסובלנות של המוסלמים? והאם דבר זה הולם את דברי האל: “והתנצח עִמם בדרכי נועם” (פרשת הדבורה, 25)?

יהיה מי שיאמר כי זו התנהגות של איש אחד ואם כך, למה לי להשליך התנהגות של פרט על כלל המוסלמים? האמת היא כי דרכיהם של המוסלמים ברחבי העולם כלפי דעות אחרות וכלפי האחר מוכיחות כי אין זוהי דרכם של בודדים, אלא זהו המצב הרגיל אצל מרבית המוסלמים. ההיסטוריה האסלאמית מלאה בדם בשל אי-הסובלנות לדעות אחרות וישנם קורבנות רבים אשר נענשו ונרצחו משום שדעתם הייתה שונה. תכונה זו איננה ייחודית לאסלאם לבדו, וכלל הדתות המונותיאיסטיות עברו את שלב חוסר-הסובלנות. הרי האינקוויזיציה שפעלה באירופה נגד הפילוסופים והמדענים של תקופת ההארה עדיין טרייה בזיכרון. האם אין זה ראוי מצידנו לשאול האם האסלאם הוא דת סובלנית? שאלה זו מניחה למוסלמים ובעיקר לאסלאמיסטים אבן בוחן אשר תראה עד כמה הם יכולים לשאת דעה אחרת וסובלנותם כלפי השונה.

מנטאליות ביטול האחר והטרור האסלאמי המתפשט במהלך שני העשורים האחרונים הציבו את האסלאם ואת המוסלמים במערכת-דמים נגד העולם ודרכיהם האלימות של המוסלמים נטעו בקרבם של הלא-מוסלמים בעולם ואפילו בקרב המוסלמים הנאורים והליברלים את הרושם כי האסלאם היא דת המאמינה באלימות, דוחה את האחר, אינה מגלה סובלנות לאלו החולקים על דעתה, אינה מגלה ביקורת עצמית ואינה מקבלת חידושים והתפתחויות תרבותיות. ההפך הוא הנכון – האסלאם נאחז בתפארת ימי-קדם ובעבר בלבד כשהוא אינו מכיר בהווה ובעתיד. זוהי דת המקדשת את המוות ובזה לחיים וכך הפכו את הג’האד לשם נרדף לטרור, עד כדי שהאסלאם והטרור נראים בשל כך כאחד כאשר המוסלמים בעיניהם של הלא-מוסלמים הם טרוריסטים אפילו אם יוכיחו את ההפך.

נרצה בכך או לא – זוהי התמונה של האסלאם ושל המוסלמים כפי שמצטיירת בעיני העולם. הסיבה לכך היא בהתנהגותם של המוסלמים עצמם. אם אכן המצב הוא כזה, האם אין זו חובתם של חכמי האסלאם לפעול במהירות לתיקון תדמית האסלאם כדת ותדמיתם של המוסלמים כבני אדם החפצים לחיות בשלום כשאר בני הדתות האחרות?

לפיכך, אני מאמין בכנות, כי אחרי כל האסונות אשר ארעו לעמים הערבים והאסלאמיים, הגיעה העת שלא נהסס עוד להעלות שאלות כגון זו שהעלתי, להתווכח ולתקן את המצב בטרם יחלוף זמן. ובאשר לאלו אשר יבקרו זאת, ינסו להתמודד עם המצב בדרך של האשמות כפירה ואתאיזם ויתלו את האשמותיהם על האימפריאליזם המערבי ועל “מזימותיהם של הצלבנים הנקמנים והציונים הפושעים”, הרי זוהי הוכחה לחוסר היכולת, לידע הדל ולצרוּת האופקים.

אני צופה שיבואו אליי אנשים ויאמרו כי האסלאם היא דת סובלנית בצטטם טקסטים דתיים רבים מן הקוראן והמסורת האסלאמית כדי לאשש את טענתם. האמת היא כי קיימים טקסטים רבים שבעתיים המוכיחים בדיוק את ההפך. הבעיה העומדת בפני האסלאם והמוסלמים היא כי בעלי הכוח וההשפעה מבין המוסלמים פועלים בדרך כלל על-פי הסוג השני של הטקסטים, הסוג אשר אינו מגלה סובלנות לחולק על דעתך. כך קיים גם פער גדול בין הנאמר והנעשה בהיסטוריה המוסלמית, ופער זה הגיע לשיא גודלו בימינו.

לאסלאם ישנן השקפות העומדות בסתירה עם מגילת זכויות האדם אשר התפרסמה מטעם הגורמים הבינלאומיים החוקיים ואשר חתמו עליה המדינות הערביות והאסלאמיות בעצמן. בין יתר הזכויות מופיעים גם השוויון בין בני האדם ושלילת האפליה הגזעית, הדתית, העדתית והאפליה בין המינים (המגדרים).לעומת זאת, מרבית המדינות האסלאמיות מפירות את הכללים הללו כל העת בשם האסלאם ומצדיקות את עמדותיהן בטקסטים הקדושים. הנוצרים, היהודים, הצאבאים ומיעוטים נוספים אשר היו מבין תושבי ערב המקוריים, עמדו מול אפליה ברורה וגלויה במדינות האסלאמיות משך ההיסטוריה. המוסלמים ראו בהם ד’מים (בני-חסות) אשר חיים בארץ האסלאם וחובה עליהם לשלם מס-גולגולת כשהם כנועים ומושפלים. ישנם חדית’ים (מסורות שבעל-פה) של הנביא הנחשבים לאמינים ואשר מחזקים את העמדה של אותם המנהיגים, אנשי הדת ובעיקר של אנשי האסלאם הפוליטי (הכוונה לתנועות הג’האד האסלאמיות)בדבר קיבוע והנצחת האפליה נגד המיעוטים הדתיים. כדוגמה בלבד נביא את החדית’ הבא מפי הנביא מחמד, כפי שמופיע בצחיח מסלם (אחד משני קבצי החדית’ הנחשבים באסלאם כמהימנים והמקובלים ביותר): “לא תברכו את היהודים ואת הנוצרים בברכת שלום ואם תפגשו אחד מהם בדרך, דחקו אותו לדרך הצרה ביותר”. עוד אמר הנביא: “לא תתקיימנה שתי דתות בחצי האי ערב”. נוסף על כך, ניתן לראות כי בהיסטוריה, הח’ליפה השני עומר בן אל-ח’טאב אילץ אץ היהודים ואת הנוצרים לעזוב את חצי האי ערב במהלך תקופת שלטונו. כך סבלו שני האחרונים מאפליה תחת שלטון הח’ליפות האסלאמית.

בימינו אנו, תחת הגאות של האסלאם הפוליטי, או כפי שמכנים אותה “ההתעוררות האסלאמית”, מבוצעת באין מפריע רדיפה של המיעוטים הדתיים והאסכוליים. מחמד מהדי עאכף, המורה העליון של תנועת “האחים המוסלמים” במצרים הצהיר בשבועון “רוז אל-יוסף” בחודש אפריל 2006: “תחת על מצרים ועל אבא של מצרים ועל כל מי שמצוי במצרים! אני מסכים לכך שישלוט במצרים אינדונזי מוסלמי אך רק שלא ישלוט בה קופטי מצרי”! הוא יודע כי הקופטים הינם תושביה המקוריים של מצרים, בעלי תרבות ודת מונותיאיסטית המוּכּרת על-ידי האסלאם כפי שידוע לכל. אז איפה רוח הסובלנות?!

אשר לעניין האפליה נגד נשים: האישה איננה שונה מן הגבר, זולת כמה תכונות גופניות ופיזיולוגיות. מבחינת היכולת השכלית, הכישרון והחושים האנושיים היא איננה שונה מן הגבר ואולי אף עולה עליו בחלק מן המקרים, כאשר מזומנים לה התנאים המתאימים אשר מסייעים לה לפתח את כישרונותיה ולשמור על אנושיותה וכן כאשר חינוכה הוא חינוך טוב ונכון ושווה לזה של הגבר. אלא שבאסלאם נחשבת האישה כ”משוללת היגיון וזיקה דתית” ועדותה בבתי המשפט שווה למחצית עדותו של הגבר. כזו היא גם זכותה בחוקי הירושה כאשר “לגבר יינתן מה שיינתן לשתי נשים”. אשר לזכותה של המגורשת על-ידי בעלה, הרי שכמעט ואין לה זכויות להוציא הסיוע החומרי במשך שלושת החודשים שבמהלכם היא אינה יכולה להינשא. מן הבחינה החברתית והדתית, מושׂמוֹת הנשים במעמדן של החיות והן אף באות לאחר הכלב והחמור, כפי שנאמר בחדית’ מהימן: “תפילתו של הגבר המוסלמי תאבד את ערכה אם יעברו מולו כלב, חמור או אשה”. האם זוהי סובלנות?!

הטקסטים הקוראים לסובלנות, לפלורליזם ולזכות למחלוקת ולשוני באסלאם רבים ביותר, אך הצרה היא כי גם בידיהם של הקוראים לאלימות ולאי-סובלנות מצויים טקסטים שעליהם הם מסתמכים בקריאתם לאי-סובלנות. יותר מכך, הם טוענים כי הטקסטים הקוראים לאלימות ולשלילת האחר הם בעלי העדיפות כיוון שהם פסוקים קוראניים “מדיניים” (אשר ירדו מן השמיים בעיר מדינה) והם מבטלים את פסוקי הסובלנות והחמלה ה”מכּאיים” (שירדו בעיר מכּה). בדרך משל ניתן לציין את מקצתם של הפסוקים המקודשים הקוראים לסובלנות, לפלורליזם ולזכות למחלוקת ולשוני: “קְרָא אל נתיב ריבּונךָ בחוכמה ובדברי מוּסר נאים, והתנצח עִמם בדרכי נועם” (פרשת הדבורה, 125); בעניין הזכות למחלוקת ולשוני: “אילו רצה ריבּונךָ, היה עושׂה את כל האנשים בני אומה אחת, אך הם אינם חדלים לחלוק זה על זה” (פרשת הוּד, 118); בעניין הזכות לחרות האמונה: “אֱמור, האמת היא מעִם ריבּונכם. החָפֵץ יאמין, והחָפֵץ יכפור” (פרשת המערה, 29); “וכי תוכל אתה לכפות על האנשים להיות מאמינים?” (פרשת יונה, 99); “וזכור כי אתה מטיף לדרך אך אינך שולט בהם”. וכמו שמצוטט מפי הנביא מחמד אשר אמר בדבר המחלוקת: “המחלוקת על אומתי היא חמלה”.

אלא שמה שמתרחש בשטח עומד בסתירה גמורה אל הטקסטים הללו. האסלאמיסטים באלג’יריה הכריזו בשנות התשעים של המאה הקודמת כך: “מי שמתנצח עמנו בעטוֹ, נשיב לו באש רובינו”. בפועל, זהו ההיגיון לפיו פועלים במרבית ארצות ערב וארצות האסלאם זה כעשרים שנה, כאשר חוסלו עשרות הוגים חילוניים ודמוקרטים ערביים. יתרה מזאת, באלג’יריה לבדה חוסלו כרבע מליון אנשים על-ידי האסלאמיסטים ובעראק מתנהלת מלחמת-שְׁמַד שבה נהרגים מדי חודש כאלף איש. ברפובליקה האסלאמית של איראן ישנם עשרות הוגים ליבראליים אשר אינם יוצאים מבתי הכלא, ובינם מצוי ההוגה הנאור ד”ר האשם אע’אג’רי ורבים כמותו. בלבנון, הכריז ארגון חזבאללה כי מנהיגו נצראללה הינו “נעלה מכל ביקורת” והמוני תומכי הארגון יצאו ואיימו באסונות ובחורבן לאחר שידורה של תוכנית סאטירית המבקרת את מנהיגו. האם האיתוללה הגדול עלי ח’אמנאי, איש הדת הבכיר של איראן מתעלם מן הפסוקים הקוראים לסובלנות או שמא הוא משתמש בקוראן ובסונה על-פי הוראות האסלאם בעניינם של בעלי הדעה המנוגדת? האם השיח’ יוסף אל-קרצ’אוי וכמותו עשרות אמאמים ודרשנים במסגדים ברחבי העולם הערבי והאסלאמי אשר מסיתים לרצח בעראק ולשימוש בטרור, אשר אותו הם מכנים פעמים “ג’האד” ופעמים “התנגדות מקודשת” נגד כוחות כובשים (כאשר הם עצמם רוצחים אלפי חפים מפשע מבני עראק, רצח שממנו לא נמלטים אפילו המתפללים במסגדים) – האם כל אלה מתעלמים מציוויי האסלאם? האם זוהי הסובלנות של האסלאם?!

אין לי ספק כי בידיהם של אלה מצוי מלאי גדול של טקסטים אותם הם מצטטים ועליהם הם מסתמכים בביסוס עמדותיהם, בהסתה ובשכנוע של הצעירים, בדחיפתם אל הטרור, במלחמתם מול המתנגדים לדעותיהם ובכפייה תורתם בכוח על הציבור. מבין הפסוקים הללו ניתן לצטט את: “הוי הנביא, ,דַרבֵּן את המאמינים להילחם” (פרשת המלקוח, 65); “הָכינו כוח לקראתם ככל שתוכלו, וסוסים רתומים לקרב, אשר בהם תזרעו מורא בלב אויב אלוהים ואויבכם” (פרשת המלקוח, 60); “נכתב בספר כי מִצווה עליכם להילחם, אף כי מאוס עליכם הדבר. ואולם יש אשר תִמאסו בדבר מה אף כי טוב הוא לכם” (פרשת הפרה, 216); “הילחמו למען אלוהים ודעו כי אלוהים קשוב ויודע” (פרשת הפרה, 244); “הילחמו באנשים אשר אינם מאמינים באלוהים ולא ביום האחרון ואינם מקדשים את אשר קידשו אלוהים ושליחו, ואינם מחזיקים בדת האמת – אלה בהם אשר ניתַן להם הספר – עד אשר ישלמו את הגִ’זְיָה במו ידיהם, בעודם מושפלים” (פרשת ההצהרה, 29); בנוסך לכך, יש מצטטים חדית’ים מפי הנביא מחמד אשר אמר: “ציווית כי אלחם באנשים עד כי יאמרו ‘אין אל זולת אללה’ וכאשר יאמרו כן, הם יגנו על דמם ועל רכושם מפני” (מתוך פרשנות הקוראן של אל-קֻרְטֻבִּי על פרשת המקנה, 151).

ודאי שחכמי הטרור הללו מסתמכים על הטקסטים הללו וממלאים בהם את מוחות הצעירים, ובייחוד את אלו החלשים שׂכלית מביניהם, אותם הם הופכים לכדי רובוטים אנושיים ממולכדים המתוכנתים לרצוח אחרים בשם אללה. מכאן אנו מבינים כי האסלאם הוא בעל פרצופים רבים, כמו הקוראן כפי שתיארוֹ הח’ליפה עלי – “דת סובלנית למי שרוצה אותה סובלנית ודת של טרור, רצח, אלימות ואכזריות למי שרוצה אותה כזו. בכדי שהעולם האסלאמי יתנהל בשלום ויעקוב אחר ההתפתחויות התרבותיות, מוטל על הפיקחים שבין אנשי הדת ליישב את הבעיה הזו ולענות על השאלה הבאה: “האם האסלאם הוא דת סובלנית”? אנו מבקשים פעולה רצינית בכדי שיישמט המצע תחת רגלי הטרוריסטים והמטיפים לטרור אשר “חטפו” את האסלאם. אנשי הדת נדרשים היום יותר מבעבר להבהיר במהירות את עמדתם ואת עמדת האסלאם בנוגע לטירוף הטרוריסטי הזה ולאלימות המחריפה המשתוללת בעולם האסלאם. הם נדרשים לניקויו כפיו של האסלאם מן הטרור שכן אם לא יעשו כן, ישלמו כולם מחיר כבד. האם יש מישהו אשר יענה על השאלה?

* כלל התרגומים מן הקוראן לקוחים מתרגומו של פרופ’ אורי רובין (הוצאת אוניברסיטת תל אביב, 2005)

هل الإسلام دين التسامح؟

عبد الخالق حسين - إيلاف 18-6-2006

أجل هذا هو السؤال الذي يتردد كثيراً في أيامنا هذه ويلح على إجابة شافية، هل الإسلام دين التسامح؟ وإذا كان الإسلام فعلاً دين التسامح، فهل يسمح لي حتى ولو بتوجيه مثل هذا السؤال، أم سيقيم المسلمون عليَّ القيامة وأرمى بشتى أنواع التهم والشتائم ناهيك عن تهمة الكفر والإلحاد والزندقة والهرطقة وغيرها من التهم التي ما أنزل الله بها من سلطان؟ ففي تعليق على مقالة لي بعنوان (الحكومات العربية والإرهاب ) خاطبني أحدهم بـ(يا عدو الخالق…). فهل هذا دليل على روح التسامح عند المسلمين في مخاطبة الآخر المختلف معهم في الرأي؟ وهل هذا جاء تطبيقاً لقوله تعالى: (وجادلهم بالتي هي أحسن؟). وقد يقول قائل أن هذا تصرف شخصي ولماذا تعمم تصرفات فردية على عامة المسلمين؟ في الحقيقة إن ما يجري في العالم من سلوك المسلمين إزاء الرأي الآخر والآخرين يشير إلى أن هذا ليس بسلوك فردي، بل هو القاعدة عند معظم المسلمين. وتاريخ الإسلام حافل بالدماء بسبب عدم التسامح مع الرأي الآخر، وهناك قوافل من الضحايا الذين نكل بهم وقتلوا بسبب الاختلاف في الرأي. وهذه الخاصية لا ينفرد بها الإسلام وحده بل جميع الأديان السماوية مرت بمرحلة اللا تسامح. فمحاكم التفتيش في أوربا ضد الفلاسفة والعلماء التنويريين مازالت حية في الأذهان. وبعد كل هذا ألا يحق لنا حتى ولو بمجرد أن نسأل، هل الإسلام دين التسامح؟ إن هذا السؤال سيضع المسلمين وبالأخص الإسلامويين على المحك وسنرى مدى تحملهم للرأي الآخر وتسامحهم مع المختلف.إن ذهنية إلغاء الآخر، والإرهاب الإسلامي المتفشي خلال العقدين الماضيين، قد وضع الإسلام والمسلمين في حالة مواجهة دموية مع العالم، وسلوك المسلمين العنيف أعطى انطباعاً للعالم من غير المسلمين، بل وحتى للمسلمين المتنورين الأحرار أن الإسلام هو دين يؤمن بالعنف ويرفض الآخر ولا يتسامح مع المختلف ولا يتحمل أي نقد ولا يتقبل الحداثة والتطور الحضاري، بل يؤمن بالسلف وبالماضي فقط، ولا يعترف بالحاضر ولا المستقبل، وأنه دين يمجد الموت ويحتقر الحياة، وبذلك فقد حوَّل هؤلاء (الجهاد) إلى مرادف للإرهاب، إلى حد أن صار الإسلام والإرهاب وجهان لعملة واحدة، والمسلمون في نظر غير المسلمين هم إرهابيون وحتى يثبتوا العكس. شئنا أم أبينا، هذا هو تصور العالم في الوقت الحاضر عن الإسلام والمسلمين. والسبب هو سلوك المسلمين أنفسهم. وإذا كان الأمر كذلك، ألا يجب على عقلاء المسلمين التحرك السريع من جانبهم لتصحيح صورة الإسلام كدين، وصورة المسلمين كبشر يرغبون العيش مع العالم بسلام أسوة بشعوب الأديان الأخرى؟
لذا فإني أعتقد جازماً، وبعد كل هذه الكوارث التي نزلت على الشعوب العربية والإسلامية، أنه قد حان الوقت أن لا نتردد في طرح مثل هذا السؤال ونناقش ونصحح الموقف قبل فوات الأوان. أما مواجهة كل ناقد وكل من يحاول تصحيح الموقف بالمروق والكفر والإلحاد، وتعليق الغسيل على شماعة الإمبريالية الغربية ومؤامرات “الصليبية الحاقدة والصهيونية المجرمة” فهذا دليل على العجز وقلة المعرفة وضيق الأفق.كما وأتوقع أن سيرد عليَّ البعض قائلاً أن الإسلام هو دين التسامح وسيستشهد بالعديد من النصوص الدينية، في القرآن والسنة لتأكيد ذلك. ولكن بالمقابل هناك أضعاف من النصوص التي تؤكد على خلاف ذلك أيضاً. فالمشكلة التي تواجه الإسلام والمسلمين أن أولي الأمر من المسلمين عادة يعملون بالنوع الثاني من النصوص، أي التي لا تتسامح مع المختلف. كذلك هناك بون شاسع بين الأقوال والأعمال في تاريخ المسلمين وقد بلغ هذا البون أشده في الوقت الحاضر.

فللإسلام مواقف تتعارض مع لوائح حقوق الإنسان الصادرة عن المحافل الدولية الشرعية والتي وقعت عليها الدول العربية والإسلامية ذاتها. ومن هذه الحقوق مثلاً، المساواة بين البشر ونبذ التمييز العنصري والديني والطائفي والجنسي (الجندري). إلا إن معظم الدول الإسلامية تصر على مخالفة هذه الشرائع باسم الإسلام وتدعم مواقفها بالنصوص المقدسة. لقد واجه المسيحيون واليهود والصابئة وغيرهم، وهم من السكان الأصليين في البلاد العربية، تمييزاً واضحاً وصريحاً عبر التاريخ في الدول الإسلامية واعتبرهم المسلمون ذميين يعيشون في دولة الإسلام يجب عليهم دفع الجزية وهم صاغرون. وهناك أحاديث نبوية مسندة تدعم موقف هؤلاء الحكام ورجال الدين المسلمين وبالأخص الإسلام السياسي في ترسيخ وتكريس هذا التمييز ضد الأقليات الدينية، نذكر منها على سبيل المثال لا الحصر، قول النبي محمد (ص) الذي جاء في صحيح مسلم: “لا تبدأوا اليهود ولا النصارى بالسلام وإذا لقيتم أحدهم في الطريق فأضطروه إلى أضيقه”. كما قال (ص): “لا يجتمع دينان في جزيرة العرب “. كما ويحدثنا التاريخ أن الخليفة الراشدي الثاني عمر بن الخطاب قد أرغم اليهود والنصارى على مغادرة الجزيرة العربية في عهده. كذلك عانى هؤلاء الأمرين من التمييز طيلة حكم الخلافة الإسلامية.

أما في الوقت الحاضر وفي ظل تصاعد المد الإسلام السياسي، أو كما يسمونه بالصحوة الإسلامية، فحدث ولا حرج عن محنة الأقليات الدينية والمذهبية. فقد صرح مرشد الإخوان المسلمين في مصر، محمد مهدي عاكف، لمجلة روزاليوسف الأسبوعية في نيسان/أبريل 2006: ”طز في مصر.. وأبو مصر.. واللي في مصر ( … ) أنا أقبل أن يحكم مصر اندونيسي مسلم ولا يحكمها قبطي مصري! “. علماً بأن الأقباط هم سكان مصر الأصليين وأصحاب حضارة ودين سماوي معترف به من قبل الإسلام كما هو معروف. فأين روح التسامح؟

أما فيما يخص التمييز ضد المرأة، فرغم أن المرأة لا تختلف عن الرجل سوى في بعض النواحي التشريحية والفسلجية، ولكن من ناحية القدرات العقلية والمواهب والمشاعر الإنسانية، فهي لا تختلف عن الرجل وربما تبزه في بعض الحالات فيما لو توفرت لها الظروف المساعدة التي تساعدها على تنمية مواهبها وحماية إنسانيتها وتربيتها تربية صحيحة أسوة بالرجل. إلا إن المرأة في الإسلام تعتبر “ناقصة عقل ودين” وشهادتها في المحاكم تعادل نصف شهادة الرجل. وكذلك حقها في الميراث “للذكر مثل حظ الأنثيين”. أما حقوق المطلقة على الزوج فتكاد تكون لا شيء، عدا المساعدة المادية لثلاثة أشهر فقط وهي مدة العدة. كذلك من الناحية الاجتماعية والدينية فالمرأة توضع في مصاف الحيوانات وتأتي بعد الكلب والحمار، إذ جاء في حديث مسند: “تفسد صلاة الرجل المسلم عندما يمر أمامه كلب أو حمار أو امرأة”. فهل هذا تسامح؟

النصوص التي تدعو إلى روح التسامح والتعددية وحق الاختلاف في الإسلام كثيرة، ولكن المشكلة إن دعاة العنف وعدم التسامح أيضاً لهم نصوصهم التي يستندون عليها في عدم التسامح. وأكثر من ذلك أنهم يدَّعون أن النصوص التي تدعو للعنف وإلغاء الآخر لها الأولية لأنها نزلت فيما بعد أي (مدينية) ونسخت آيات التسامح والرحمة (المكية). فعلى سبيل المثال، نذكر بعض الآيات الكريمة التي تدعو إلى التسامح والتعددية وحق الاختلاف مثل: “إدع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة، وجادلهم بالتي هي أحسن. (النحل 123). وفي حق الإختلاف: “ولو شاء ربك لجعل الناس أمة واحدة ولا يزالون مختلفين” (هود / 118). وفي حق حرية المعتقد: ” قل الحق من ربكم فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر” (29 الكهف). “أفأنت تكره الناس حتى يكونوا مؤمنين”، “فذكر إنما أنت مذكر لست عليهم بمسيطر”.. كما وينقل عن الرسول قوله في الاختلاف: ” اختلاف أمتي رحمة”.

إلا إن الذي يحصل هو خلاف هذه النصوص تماماًً. فقد أعلن الإسلاميون في الجزائر في التسعينات من القرن الماضي: “إن من يخاصمنا بالقلم نرد عليه بالرصاص”. وعملياً هذا هو المنطق المتبع في معظم البلدان العربية والإسلامية منذ عقدين من الزمن، حيث تم اغتيال العشرات من المفكرين العلمانيين الديمقراطيين العرب، ناهيك عن مقتل نحو ربع مليون إنسان في الجزائر وحدها على أيدي الإسلامويين، وفي العراق هناك حرب الإبادة يذهب فيها أكثر من ألف مواطن شهرياً. وفي جمهورية إيران الإسلامية هناك العشرات من المفكرين الأحرار يقبعون في السجون، ومنهم المفكر التنويري، الدكتور هاشم أغاجري، وغيره كثيرون. وفي لبنان تصرف “حزب الله” وكأن زعيمه نصر الله فوق النقد، فخرجت جماهير الحزب تهدد بالويل والثبور وعظائم الأمور ضد المسيحيين بعد إذاعة برنامج تلفزيوني انتقادي ساخر على زعيمه. وهل آية الله العظمى السيد علي خامنئي، مرشد الجمهورية الإسلامية يجهل هذه الآيات؟ أم أنه يطبق القرآن والسنة بحق أصحاب الرأي المختلف وفق تعاليم الإسلام؟ وهل الشيخ يوسف القرضاوي وعشرات من أئمة وخطباء المساجد في العالم العربي والإسلامي الذين يحرضون على القتال في العراق وممارسة الإرهاب الذي يسمونه تارة بـ”الجهاد” وأخرى بـ”المقاومة الشريفة” ضد المحتلين وهم يقتلون الألوف من أبناء العراق الأبرياء ولن يسلم من القتل حتى المصلون في المساجد، فهل هؤلاء جميعاً يجهلون تعاليم الإسلام؟ وهل هذا هو التسامح في الإسلام؟
لا شك أن لدى هؤلاء رصيد من النصوص التي يستشهدون بها ويعتمدون عليها في دعم مواقفهم وتحريض وإقناع الشباب ودفعهم إلى الإرهاب ومحاربة الخصوم الفكريين وفرض أفكارهم على الناس بالقوة، ومن هذه الآيات: “أيها النبي حرّض المؤمنين على القتال” (الانفال65)، “واعدوا لهم ما استطعتم من قوة ومن رباط الخيل ترهبون به عدو الله وعدوكم” (الانفال60). “كتب عليكم القتال وهو كره لكم وعسى ان تكرهوا شيئا وهو خير لكم”. (البقرة216). “وقاتلوا في سبيل الله واعلموا أن الله سميع عليم” (البقرة 244). “قاتلوا الذين لا يؤمنون بالله ولا باليوم الآخر ولا يحرمون ما حرم الله ورسوله ولا يدينون دين الحق من الذين أوتوا الكتاب حتى يعطوا الجزية عن يد وهم صاغرون” (التوبة28). كما وينقلون حديثاً عن النبي محمد قوله: “أمرت أن أقاتل الناس حتى يقولوا لا إله إلا الله فإذا قالوها عصموا مني دمائهم وأموالهم” ( الجامع لأحكام القرآن للقرطبي، سورة الأنعام الآية 151).
يقيناً أن فقهاء الإرهاب يعتمدون على هذه النصوص فيشحنون بها عقول الشباب وخاصة من الفارغين منهم فكرياً، فيمسخونهم إلى روبوتات بشرية مفخخة مبرمجة لقتل الآخرين باسم الله. ومن هنا نعرف أن الإسلام “حمال اوجه” كما القرآن الذي وصفه الإمام علي (ع)، دين التسامح لمن يريده للتسامح، ودين الإرهاب والقتل والعنف والقسوة لمن يريده كذلك. ولكي يعيش العالم الإسلامي بسلام ويواكب التطور الحضاري، على العقلاء من رجال الدين حسم هذه المشكلة وأن يجيبوا على هذا السؤال: (هل الإسلام دين التسامح؟). نريد منهم عملاً جدياً لكي يسحبوا البساط من تحت أقدام الإرهابيين ودعاة الإرهاب الذين اختطفوا الإسلام، لا مجرد تكرار لخطابات وعاظ السلاطين. إن رجال الدين مطالبون اليوم أكثر من أي وقت مضى بالتحرك السريع في توضيح موقفهم وموقف الإسلام من هذا الجنون الإرهابي والعنف المنفلت الذي يجري في العالم الإسلامي، وتبرئة الإسلام من الإرهاب، وإلا فإن الجميع سيدفعون الثمن باهظاً. فهل من مجيب؟