ברהאן ר’ליון (תנויר, 15.8.2007)

תורגם על ידי רועי שוּר

עם שקיעת ההגמוניה האמריקנית בעולם הערבי מבקש הפובליציסט פרופ’ ברהאן ר’ליון להציע מודל חדש לעולם הערבי, מודל אלטרנטיבי מזה שמנסים להנחיל השלטונות הערביים: חינוך אמיתי לדמוקרטיה, שנבנה בהדרגה ו”מלמטה”. מובילי המהלך יהיו האינטלקטואלים הערבים והם אשר יצליחו לחנך את העם ואת ההמונים להבנה עמוקה של הדמוקרטיה כדרך לשחרור הערבי האמיתי ולא כתוצר כפוי המונחת על הערבים בידי כוח כובש וזר.

כישלונן של התכניות לרפורמה דמוקרטית, אשר הוצעו בשנים האחרונות, הוביל להתפשטות הייאוש בדבר עתיד הדמוקרטיה בחברות הערביות. לאחר שבשנותיה הראשונות של המאה החדשה התגברו התקוות בדבר אביב ערבי דמוקרטי, כפי שבא לידי ביטוי בדעת הקהל של האינטלקטואלים ובמוסדות החברה האזרחית, ולאחר שנראה היה כי רבים מהמשטרים הפוליטיים נענו, ולו באופן חלקי, ללחץ המדינות המערביות, שב המצב ונעשה גרוע היום עוד יותר משהיה בשלהי המאה שעברה. החלום להוריש את השלטון ואת העמידה בראשו במסגרת המשטרים הרפובליקניים הפך פעם נוספת לרעיון בר-ביצוע. במקביל גברה תעוזתם של המשטרים הערביים להתמודד באלימות עם תנועות הדרישות הדמוקרטיות, וכן פחת החשש מביצוע מעצרים שרירותיים וקולקטיביים, מרדיפת אינטלקטואלים ומאיום עליהם בדרישה שיפסיקו לתת פומבי לעמדותיהם הביקורתיות.

הסיבות לנסיגה הזו טמונות במדיניות הקטסטרופלית שנקט הממשל האמריקני הנוכחי שבמטרה לשוות אופי לגיטימי לתכניתו האימפריאליסטית בעיראק ובמזרח התיכון בכלל, אימץ את “הרפורמה” כאחת מסיסמאותיו, וטען כי הוא מעוניין לשחרר את העמים הערביים משלטון העריצות! בכך לקח הממשל חלק בחיסול הלגיטימציה של המאבק הדמוקרטי הערבי בקרב חלק נרחב מדעת הקהל בעולם הערבי, וזאת לאחר שתמך במשך למעלה משישים שנה – על-פי הצהרתו של הנשיא ג’ורג’ בוש עצמו – במשטרים דיקטטוריים. התבוסה שנחל הממשל בעיראק העניקה למשטרים הערביים, שבמשך זמן קצר השפילו ראשם אל מול הסופה, הזדמנות לנקום בכוחות הדמוקרטיים המקומיים ולמגר אותם, נוכח התפוגגות ההשפעה האמריקנית. בכך טמון ההסבר לשפל הדמוקרטי הפוקד את ארצות ערב שנפלו קורבן למדיניות האימפריאליסטית הנוכחית של ארצות הברית.

אך טבעי הוא שמצב זה ידחוף רבים מהדמוקרטים, וכן את דעת הקהל של חוגים שונים המושפעים מהם בעולם הערבי, לתהות האם קיימות עדיין הזדמנויות להשיב לידי התנועה הדמוקרטית את היוזמה לפתוח בתכנית הרפורמה שעליה חולמים העמים הערביים. תשובתי היא שהניצחון שחשים בו רוב המשטרים הערביים היום הוא ניצחון קצר-מועד שזרעי חורבנו טמונים בו מיסודו, שכן אין בידיהם אף פתרון למשברים ההולכים ומחמירים שפוקדים את החברות הערביות, ואין להם תקווה לצאת מן המלכוד שאליו נקלעו. הם לא זכו בדבר בהגינות, אלא מתקיימים על חשבון החלל או הזמן השאול שהותירה אחריה התפוגגות ההשפעה האמריקנית, וזאת מבלי שיש להם כל יכולת המכשירה אותם למלא את אותו החלל ולהתמודד עם אתגרי התמורות המהירות המתרחשות בחברות.

לכן, אחרי הטראומה שיצרו תוצאות יישומה של האסטרטגיה האמריקנית באזור, ובמיוחד בעיראק, התנועה הדמוקרטית הערבית עוד תשוב ותהיה חזקה משהייתה. בזמן שמצפים לכך יש להתגבר על תחושות האכזבה הנובעות מן המהפך במאזן הכוחות האזורי, ולפעול למען שחרור התנועה הדמוקרטית והמחשבה הדמוקרטית מן המצוקות, הסתירות והבלבול שהותירה אחריה התקופה שחלפה.

אכן, אין כל תקווה לכונן משטר דמוקרטי יציב בארצות ערב, ובמיוחד במַשְׁרֶק [אזור הסהר הפורה והאגן המזרחי של הים התיכון], מבלי לפתור את הסוגיות הלאומיות העיקריות, ובראשן הסוגיה הפלסטינית, ומבלי להגדיל את היקף יוזמתם של המדינות והעמים השונים נוכח האסטרטגיות האימפריאליסטיות הזרות. אולם עצם ההתקדמות הזו תלויה ביכולתן של החברות להקים כוחות דמוקרטיים-עממיים חיוניים אשר יכפו על המשטרים ועל הכוחות הזרים גם יחד לשנות את השיקולים המנחים אותם. עתיד הדמוקרטיה בארצות ערב אינו תלוי אך ורק בשינוי יחסי הכוחות בתוך מדינות ערב עצמן ובכפיית פלורליזם על המשטרים האוטוקרטים או האוטוקרטים-למחצה, אלא הוא תלוי גם בשינוי יחסי הכוחות האזוריים ובעקירת האסטרטגיות האימפריאליסטיות שהשתרשו באזור. בניית תנועה דמוקרטית אינה תהליך ספונטני; היא אינה מתרחשת אוטומטית בעקבות נסיגת ההשפעה של הכוחות הבינלאומיים או בעקבות התפוגגות השפעתו של המשטר הקיים וקריסת הבריתות שכרת בפנים ובחוץ. היא תלויה בהצלחת גיבושו של קו ציבורי שיחבר בין הדרישות העממיות הלגיטימיות וזכויות האדם הבסיסיות ובין האינטרסים הלאומיים העליונים של העולם הערבי ושל כל אחת מארצותיו.

בתהליך הבנייה הזה מוטלת אחריות מרכזית על האינטלקטואלים, המהווים מתווך תרבותי המעביר רעיונות ולקחים היסטוריים, ואחריות שאינה נופלת ממנה בחשיבותה מוטלת על הפוליטיקאים, בהיותם הגשר המחבר בין עולם המחשבה לעולם המעשה. אולם, מעבר לכך, בנייתה של הדמוקרטיה, כתנועה ורק לאחר מכן כסדר חברתי, דורשת חינוך אזרחי שבלעדיו לא יכול להתקיים כל ניסיון שמטרתו להכשיר את החברה ולהכינהּ להטמעת משמעותם של החירות, האחריות, השוויון והחוק. זהו הצעד הראשון ההכרחי והתנאי המוקדם לא רק לצמיחת התנועה הדמוקרטית, אלא גם להקמת כוחות דמוקרטים המסוגלים לשאת בפועל את המשטר הדמוקרטי הבא ולהנהיגו, להגן עליו ולמנוע את ניצולו בידי רשתות האינטרסים הכלכליים. על פי רוב, תפקידם של האינטלקטואלים בתחום זה חשוב בהרבה מתפקידם בהנהגת תנועת הרפורמה הפוליטית עצמה.

העיקר הוא שנדע שהדמוקרטיה הינה משטר הנשען על ריבונות העם והשתתפותו החזקה, ולשם כך יש להניח קודם כל קיומו של עם. העם איננו רק פרטים החיים יחדיו ותו לא; עם הוא תרבות חיה ופעילה, הוא עקרונות לחיים משותפים, הוא אמות מוסר כלליות המבוססות על כבוד, שוויון, סולידריות וערבות הדדית. העם הוא מערכת מוסרית, תרבותית וחוקית, כלומר, תודעה לאומית או אזרחית המניבה רצון אחד. באין דימויים שכליים וסמליים משותפים, ובאין אמות מוסר של סולידריות ושותפות-לאומית, כאשר העם הופך לפרטים שאין ביניהם קשר פרט לאינטרסים האישיים, פרטים שאינם חשים בקרבה, באמון הדדי או ביתרונות החיים המשותפים, או אז מתפוגג הרצון המשותף והעם נחלק ברצונותיו ומתפוגגת האפשרות לכונן משטר פוליטי במובן האמיתי של המילה. למרבית המשטרים המוכרים לנו במדינותינו אין כל קשר לדברים אלה; אין בהם דבר וחצי דבר המאפיין משטרים של פוליטיקה, אלא הם משטרים של שליטה בכוח, של כפיית רצונה של קבוצה הנסמכת בשלטונה על מנגנוני הביטחון והמנגנונים הצבאיים. העמים שלנו לא ניחנים באמות מוסר פוליטיות אמיתיות ומודעות, ולא ברצון לאומי. הם חיים תחת משטר של כפיפות מוחלטת ל”שלטון זר”, אפילו אם חבריו הם בני הארץ המקוריים, אלא שאין כל קשר בינם ובין יתר בני עמם והם אינם מסוגלים לערוב להמשך שלטונם אלא אם יצליחו ללמד את העמים להכיר באפסיותם. במטרה לכפות את ההיבדלות וההתנשאות הללו, חלק מהמשטרים אינם מהססים להשתמש באלימות עיוורת המאלצת את התושבים להכיר בקשריו של השלטון הקיים ובהיגיון שלו; רוצה לומר, בהיגיון שפירושו ריבונות מחד גיסא ועבדות מאידך גיסא!

التربية المدنية … مستقبل العرب الديمقراطي

برهان غليون (تنوير، 15.8.2007)

أدى فشل مشاريع التغيير الديمقراطي التي طرحت في السنوات القليلة الماضية، إلى انتشار اليأس من مستقبل الديمقراطية في المجتمعات العربية. فبعد تنامي الآمال في السنوات الأولى من القرن الجديد بربيع عربي ديمقراطي، عبر عنه الرأي العام المثقف ومؤسسات المجتمع المدني، وبدا وكأن العديد من النظم السياسية قد استجابت ولو جزئياً لضغط الدول الغربية… عادت الأمور اليوم إلى أسوأ مما كانت عليه في نهاية القرن الماضي. وأصبح حلم توريث السلطة والرئاسة في النظم الجمهورية، فرضية ممكنة من جديد، بينما زادت جرأة السلطات العربية على التصدي بالعنف لحركات المطالب الديمقراطية، وقلّ الخوف من الاعتقالات التعسفية والجماعية ومن تعقب المثقفين وتهديدهم ليكفوا عن خطاباتهم ومواقفهم النقدية. وسبب هذا التراجع يعود للسياسة الكارثية التي اتبعتها الإدارة الأميركية الحالية. فهي في سبيل إضفاء الشرعية على مشروعها الاستعماري في العراق والشرق الأوسط عموماً، جعلت من الإصلاح أحد شعاراتها، وادعت رغبتها في تحرير الشعوب العربية من الاستبداد! وساهمت بذلك في تقويض مشروعية الكفاح الديمقراطي العربي لدى قسم كبير من الرأي العام العربي، بعد أن دعمت، خلال أكثر من ستين عاماً، حسب تصريح الرئيس جورج بوش نفسه، نظماً ديكتاتوريةً. وجاءت هزيمتها في العراق لتعطي للنظم العربية التي حنت رأسها للعاصفة فترة قصيرة، فرصة الانتقام من القوى الديمقراطية المحلية وسحقها، في سياق انحسار النفوذ الأميركي. هذا هو ما يفسر الجزر الديمقراطي الذي تعيشه البلاد العربية التي وقعت ضحية السياسات الاستعمارية الأميركية الحالية.

ومن الطبيعي أن يدفع هذا الوضع كثيراً من الديمقراطيين وقطاعات الرأي العام العربي المتأثرة بهم، إلى التساؤل فيما إذا كانت لا تزال هناك فرص لاستعادة المبادرة من قبل الحركة الديمقراطية لبدء مشروع التغيير الذي تحلم به الشعوب العربية. وجوابي أن الانتصار الذي تشعر به أغلب النظم العربية اليوم قصير الأجل وملغوم بالأساس. لأنها لا تملك أي حل للأزمات المتفاقمة التي تعيشها المجتمعات العربية، ولا أمل لها في الخروج من مأزقها. فهي لم تربح شيئاً لكنها تعيش على الفراغ أو الوقت الضائع الذي خلفه انحسار النفوذ الأميركي، من دون أن تملك أي فضيلة تؤهلها لملء هذا الفراغ والإجابة على تحديات التغير السريع الذي تعيشه المجتمعات.

لهذا، بعد الصدمة التي أحدثتها نتائج تطبيق الاستراتيجية الأميركية في المنطقة، وبشكل خاص في العراق، ستعود الحركة الديمقراطية العربية أقوى مما كانت. والمطلوب في انتظار ذلك، التغلب على مشاعر الإحباط الناجمة عن الانقلاب الحاصل في موازين القوى الإقليمية، والعمل على تحرير الحركة والفكر الديمقراطيين من المخانق والتناقضات والالتباسات الموروثة عن المرحلة السابقة.

بالتأكيد لن يكون هناك أمل في بناء نظام ديمقراطي مستقر في البلدان العربية، خاصة في المشرق، بمعزل عن حل القضايا الوطنية الكبرى، وفي مقدمتها القضية الفلسطينية، وتوسيع هامش مبادرة الدول والشعوب تجاه الاستراتيجيات الاستعمارية الخارجية. لكن يتوقف هذا التقدم نفسه على قدرة المجتمعات على تكوين قوى ديمقراطية شعبية حية تفرض على النظم والقوى الأجنبية معاً تغيير حساباتها. إن مستقبل الديمقراطية في البلاد العربية، لا يتوقف على تغيير علاقات القوى داخل الدول العربية نفسها وفرض التعددية على النظم الأحادية أو شبه الأحادية فحسب، وإنما أيضاً على تغيير علاقات القوة الإقليمية وزحزحة الاستراتيجيات الاستعمارية المترسخة في المنطقة. وبناء حركة ديمقراطية شعبية ليس عملية عفوية. ولا يحدث تلقائياً من جراء تراجع نفوذ القوى الدولية أو انحسار نفوذ النظام القائم وتداعي تحالفاته الداخلية والخارجية… إنه يتوقف على النجاح في تطوير خط جماهيري يربط بين المطالب الشعبية المشروعة والحقوق الإنسانية الأساسية وبين المصالح الوطنية العليا للعالم العربي ولكل بلد من بلدانه أيضاً. وفي هذا البناء تقع مسؤولية رئيسية على المثقفين الذين يمثلون الوسيط الحضاري الناقل للأفكار والدروس التاريخية، ومسؤولية لا تقل عنها أهمية على السياسيين بوصفهم الجسر الذي يربط بين عالم الفكر وعالم الممارسة. لكن في ما وراء ذلك، يستدعي بناء الديمقراطية، كحركة ثم كنظام مجتمعي، تربية مدنية لا غنى عنها في أي تجربة من أجل تأهيل المجتمع وإعداده لاستيعاب معنى الحرية والمسؤولية والمساواة والقانون. هذه هي الخطوة الأولى والضرورية والشرط المسبق، ليس لنمو الحركة الديمقراطية فحسب، وإنما أيضاً لتكوين قوى ديمقراطية قادرة فعلاً على حمل النظام الديمقراطي القادم وتسييره والدفاع عنه ومنع استغلاله من قبل شبكات المصالح المالية. وربما كان دور المثقفين أهم كثيراً في هذا المجال من دورهم في قيادة حركة التغيير السياسي نفسها. المهم أن نعرف أن الديمقراطية هي النظام الذي يستند إلى سيادة الشعب ومشاركته القوية، وهذا ما يفترض أولاً وجود شعب. والشعب ليس مجرد أفراد يعيشون معاً، لكنه ثقافة حية تفاعلية، ومبادئ للعيش المشترك، وأخلاقيات عامة قائمة على الاحترام والمساواة والتضامن والتكافل. الشعب نظام أخلاقي وثقافي وقانوني، أي وعي وطني أو مواطني يولد إرادة واحدة. فإذا انعدمت التصورات الذهنية والرمزية المشتركة، والأخلاقيات التضامنية والمواطنية، وتحول الشعب إلى أفراد لا رابط بينهم سوى المصالح الخاصة، لا يشعرون بالألفة ولا الثقة المتبادلة ولا الفائدة من العيش المشترك، زالت الإرادة الموحدة وانقسم الشعب إرادات، وزالت إمكانية بناء نظام سياسي بالمعنى الحقيقي للكلمة.أما ما نعرفه في بلداننا من نظم فأغلبه لا علاقة له بذلك. وليس فيها شيء من نظام السياسة وإنما هي نظم سيطرة بالقوة، وفرض لإرادة مجموعة من المستندين في حكمهم على الأجهزة الأمنية والعسكرية. ولا تملك شعوبنا لا أخلاقيات سياسية حقيقية واعية ولا إرادة وطنية. إنها تعيش في نظام التبعية المطلقة لـ”السلطة الأجنبية”، حتى لو كان أعضاؤها من أهل البلاد الأصليين، لكن لا يجمعهم جامع مع بقية أبناء جلدتهم، ولا يستطيعون ضمان استمرار سلطتهم إلا بتعليم الشعوب استبطان دونيتها. ولا تتردد بعض النظم في سبيل فرض هذا التميز والتفوق، في استخدام العنف الأعمى الذي يجبر السكان على استبطان علاقات السلطة القائمة ومنطقها، أعني منطق السيادة من جهة والعبودية من جهة أخرى!