משארי אל-ד’אידי (אל-שרק אל-אוסט [לונדון], 1.1.2010)

איזה מן עשור ניצב לפתחנו? הפובליציסט הסעודי, משארי אל-ד’אידי, מסכם את העשור שחלף ומהרהר על העשור שלפנינו – על תופעת אל-קאעדה, על המלחמה בטרור ועל התנגשות הציוויליזציות.

בפתחה של השנה האזרחית החדשה הזו, 2010, אנו מתחילם להשיל מעלינו את העשור הראשון של האלף השלישי. מה השתנה מתחילת 2000 ועד לתחילת 2010?

ניזכר כיצד הכבירו בתרועות והלל עם פתיחת האלף החדש ואז, לאחר התקפות 11 בספטמבר 2001 נקבץ העולם לקראת כניסה למערכה אינסופית עם ארגון אל-קאעדה ועשרות מצאצאיו. לאחר מכן היה זה עידן בוש הבן ומלחמתו הבינלאומית, שרבים תיעבו ועודם מתעבים (ונניח להיסטוריה לשפוט אותו לאחר שישקע האבק). ואולם, עידן בוש הבן תם ונשלם, והנה, שולט בארצות הברית אדם שחור, שאביו הוא חוסיין – אדם שנשא באמתחתו בשורה למוסלמים כי המתח בין המערב לבין המוסלמים עתיד לבוא לקיצו. וכל זאת בעוד אנו רואים את אותו אדם שולח עוד ועוד חיילים לאפגניסטן ורואים כיצד “אל-קאעדה” שולחת מתנת חג המולד בדמות צעיר ניגרי שמילכד את בגדיו בהוראת מפקדיו בתימן כדי לפוצץ מטוס אמריקני.

על-פי רוב נהוג להציע תחזיות ונבואות לקראת השנה החדשה ולהרהר על השנה שחלפה. אולם אנו ניצבים בפני עשור שנסתיים ועשור שנפתח. עשור שחלף ושבמהלכו התרחש מה שרבים מבין האינטלקטואלים הערביים או המערביים הזהירו מפניו – רעיון ההתנגשות בין הציוויליזציות. רעיון שיש הרואים בו אווילי ולהאשים את אלה המציעים אותו בקיצוניות אידיאולוגית ובראיית שחורות, אולם העובדות והאירועים מראים כי כל מה שאירע בעשור החולף תומך בפרשנות זו, וזאת בשל עשרות המאבקים הגדולים והקטנים – צבאיים או ביטחוניים – כדוגמת המצב באפגניסטן, איראן, עיראק, תימן וסומליה ועד למאבקים האידיאולוגים, התקשורתיים והפוליטיים כדוגמת עליית הימין האירופאי, הצריחים בשוויץ, הקריקטורות הדניות, הסרט ההולנדי “פיתנה”, הניקאב בצרפת, וכן הלאה…

חלק מהאנשים שיקראו את המאמר הזה יאמרו כי אנו נקיים מכל רבב או שביכולתנו לפתור את בעיותינו בתנאי שהמערב לא יתערב בעניינינו, או כי הקיצוניות הדתית והאידיאולוגית שלנו הינה תגובה למערב וליחסו כלפינו. דיבורים אלו הם בבחינת בריחה מן המציאות שכן אל-קאעדה היא תוצאה של פגם עמוק בדרך תפיסת המושג זהות ומדינה. עוד בטרם הפציעה אל-קאעדה, מדינות ערב בתורן, לא היו מסוגלות להשלים את השינוי לקראת רעיון המדינה האזרחית. בשל כך הגענו למצב שאנו ניצבים על מיצר מסוכן, במרחק מפחיד בין שני סלעים במרומי פסגת ההר. איננו מסוגלים לצעוד לקראת העידן החדש ואיננו מסוגלים לשוב אל עבר.

והנה אל-קאעדה שבה ומכה בחוזקה, למרות הדברים הרבים שאומרים פוליטיקאים וכותבים ערבים בשנתיים האחרונות בדבר סוף עידן אל-קאעדה וכי היא “אופנה” שעבר זמנה. הנה היא שבה בחוזקה ומחדשת את כוחה. המלחמה המודיעינית והצבאית הבינלאומית לא הצליחה למחוק את אל-קאעדה מן ההיסטוריה. אין זה בשל כוחה האגדי של אל-קאעדה אלא בשל הבלבול הקיים בהיגיון של המוסלמים אשר מתכננים, בשיתוף ההיגיון של המערב, לשים את ידם על מיקומה האמיתי של המחלה. הכול טרודים במרדף אחר הסימפטומים של “אל-קאעדה” בעודם מזניחים את המחלה של אותן חברות אשר הוציאו מקרבן את אל-קאעדה ועוד לפניה תנועות פונדמנטליסטיות למכביר – מחלת החשיבה והדרך בה אנו מיישמים את תפיסתנו את החיים, את הדת ואת הפוליטיקה. ומשום שאיננו רוצים או איננו מסוגלים לשנות את דרכינו באמת ובתמים, נמשיך לרדוף אחר צלליותיהם של חיות הטרף ולא אחר החיות עצמן.

אם כן, איזה מן עידן עומד לפתחנו?

عقل جديد لعقد جديد

مشاري الذايدي (الشرق الأوسط، 1.1.2010)

بزوغ هذه السنة الميلادية الجديدة 2010، نكون قد بدأنا في سلخ العقد الأول من الألفية الثالثة.

ماذا تغير من بداية 2000 إلى بداية 2010؟

نتذكر كيف كان التهليل لبداية الألفية الجديدة، ثم بعد هجمات 11 سبتمبر (أيلول) 2001 استدار العالم ليدخل في مواجهة بلا نهاية مع «القاعدة» وعشرات المواليد لها، ثم عصر بوش الابن وحروبه الدولية التي كرهها كثيرون وما زالوا، ونترك الحكم عليه للتاريخ بعد أن يهدأ الغبار، لكن انتهى عصر بوش الابن وها هي أميركا يحكمها رجل أسود اسم والده حسين، استبشر معه المسلمون بأن التوتر الغربي مع المسلمين سينتهي… وها نحن نرى الرجل يبعث بالمزيد من الجنود لأفغانستان، ونرى «القاعدة» تهديه هدية عيد الميلاد بشاب نيجيري يفخخ ملابسه، بترتيب قادته في اليمن، ليفجر طائرة أميركية.

درجت العادة على أن تطرح التوقعات والاستشرافات للعام الجديد، وتأمل العام الفقيد، لكن ها نحن أمام عقد مضى وعقد أتى، عقد راحل تحقق فيه ما كان كثير من مفكري العرب أو الغرب يحذرون منه، وهو فكرة صراع الحضارات، ويسخفونها أو يتهمون من يطرحها بالتعصب الفكري أو النظرة السوداوية، لكن الحقائق والوقائع هي أن كل ما جرى في العقد الماضي يدعم هذا التفسير لعشرات المواجهات الكبرى والصغرى، عسكرية كانت أو أمنية، مثلما هو الحال من أفغانستان إلى إيران والعراق واليمن والصومال، إلى المواجهات الفكرية والإعلامية السياسية كما في صعود اليمين الأوروبي ومآذن سويسرا ورسوم الدنمارك وفيلم الفتنة الهولندي ونقاب فرنسا… والحبل على الجرار.

بعض من سيقرأ هذا المقال سيقول نحن لا بأس بنا أو نحن نستطيع حل مشكلاتنا بشرط عدم تدخل الغرب في أمورنا، وإن إرهابنا أو تشددنا الديني والفكري هو رد على الغرب وموقفه منا… هذا الكلام هو هروب إلى الإمام، فـ«القاعدة» هي نتاج خلل عميق في كيفية فهم الهوية والدولة، والدول العربية بدورها، وقبل أن تبزغ شمس «القاعدة» كانت عاجزة عن إنجاز التحول الكامل إلى فكرة الدولة المدنية، وعليه صرنا في برزخ رهيب ومسافة مرعبة بين صخرتين في أعلى الجبل، لا نستطيع الذهاب إلى العصر ولا نستطيع الرجوع إلى الماضي.

ها هي «القاعدة» تعود وتضرب بقوة رغم حديث كثير من الساسة والكتاب العرب، خلال السنتين الأخيرتين، عن انتهاء مرحلة «القاعدة»، وأنها «موضة» وانقضت، ها هي تعود بقوة وتجدد، ولم تنجح الحرب الدولية الاستخبارية والعسكرية في شطب «القاعدة» من التاريخ، هذا ليس بسبب قوة خرافية لـ«القاعدة»، بل بسبب حيرة العقول المسلمة التي تخطط ومعها عقول الغرب أيضا في وضع اليد على موضع الداء الحقيقي، الجميع منشغلون بملاحقة أعراض «القاعدة»، تاركين النظر إلى أمراض هذه المجتمعات التي أنتجت «القاعدة» ومن قبلها جماعات أصولية كثيرة، مرض العقل والطريقة التي نمارس بها فهمنا للحياة والدين والسياسة، ولأننا لا نريد، أو لا نستطيع، أن نغير طريقتنا هذه بشكل حقيقي، نظل نطارد ظلال الوحوش، لا الوحوش نفسها…

ترى.. أي عقد نحن مقبلون عليه؟