ח’אלד אל-קושטייני (אל-שרק אל-אוסט, 20.8.2009)

תורגם על ידי רועי שוּר

הסופר והעיתונאי העיראקי הגולה, ח’אלד אל-קושטייני, מצביע על הסתירה שבין השאיפה לדמוקרטיה והשאיפה לאורח חיים חילוני במציאות הקיימת בעולם הערבי. הוא קושר את הכישלון ביצירת ממשל ליברלי במדינות ערב באחוזי הבערות הגבוהים בקרב ציבור הבוחרים, ומציע להגביל את זכות הבחירה וההצבעה לבעלי השכלה.

בימים אלה מתגלגלות סיסמאות החילוניות והדמוקרטיה על לשונם של הליברלים, אנשי השמאל והדמוקרטים הערבים. איש מהם לא נתן דעתו על הסתירה הנובעת מהקישור בין השתיים בעולם הערבי ובכל האזורים הנחשלים של העולם השלישי. השתיים אמורות להתקיים בהרמוניה ולצעוד יד ביד, אלא שהדבר נכון לגבי האומות המפותחות והמשכילות, ולא לגבי המדינות שרווחת בהן הבערות.

מובן מאליו שהדמוקרטיה לובשת צורות שונות ומתבססת על עקרונות רבים, שבחירות ומשאלי עם אינם אלא חלק קטן מתוכם. אלא שההסתמכות על קולותיהם של כל הבוגרים והבוגרות בחברה נחשלת שהבערות רווחת בה כלל אינה מבטיחה השגת משטר חילוני וליברלי. מרבית התוצאות שהשגנו במזרח התיכון הבהירו כי הרוב נותן את קולו למפלגות ולקבוצות המסורתיות, הפיאודליות והנשלטות בידי גברים, כפי שארע באלג’יריה, באיראן, בתורכיה, בפלסטין ובעיראק, או לחילופין לממשל המכהן, כפי שארע במצרים. בסולטאנות עומאן לא הצליחה אפילו אישה אחת לזכות במושב במועצת השורא.

בתורכיה לא הצליח מוסטפא כּמאל [אתאתורכּ] להגשים את הרפורמות היסודיות שלו ולהקים ממשל חילוני מבלי לשלול מן הרוב את זכותו להצביע ולהשליט את רצונו על המדינה. אפילו בעת הזו, עומד רק הצבא כשומר החילוניות והמודרניזציה, כנגד דעתו של הרוב.

האם פירוש הדבר כניעה לדיקטטורה ולשלטון בלעדי של בעלי השררה ללא פיקוח או התערבות מצד דעת הקהל, וזאת במטרה לפתח את החברה, להקים משטרים חילוניים ולהגן על זכויות האדם? האם צריך לשלול מהאזרח את זכות הבחירה כדי להגן על זכותו לחיים טובים יותר?
הבעיה כפי שאני רואה אותה היא אותה הבעיה, וכוונתי לחיקוי העיוור של אנשי המערב. הרי הדמוקרטיה המערבית מבוססת על ממשלה הנבחרת על ידי כל הבוגרים והבוגרות, ולכן עלינו לעשות כמוהם מבלי לתת את הדעת על ההבדלים שבין החברה שלנו לחברה שלהם. במערב נהוג חינוך חובה לכל הבוגרים עד גיל 16, והם מטילים עונש מאסר על כל מי שלא מקיים זאת. דבר זה העמיד להם בוחרים בעלי מידה של ידע. רוב הבוחרים שלנו נבערים, והאמצעים החופשיים לרכישת ידע העומדים לרשותנו הם מצומצמים ודלים עד מאד, ובאזורים רבים אף אינם קיימים כלל. מה מבין הבור הנבער בצורכי החיים הפוליטיים והכלכליים המודרניים? מתן זכות בחירה של הממשלה ושל מערכת המשטר לציבור כולו הוא בדיחה שאינה מובילה אלא להנצחת הנחשלות ולנישול האזרחים מזכותם הלגיטימית לבחור את חייהם, שלהם ולעסוק בעבודתם, באמונתם ובתחביביהם. במילים אחרות, זהו שימוש בדמוקרטיה שמטרתו להוביל לעריצות.

לא ניתן להימלט מן המלכוד הזה וליישב את הסתירה הזו שבין השאיפה לדמוקרטיה והחתירה לחילוניות ולקיומם של חיי חברה אזרחית, מבלי להגביל את זכות הבחירה וההצבעה לבעלי השכלה ברמה מסוימת סבירה, כמו השכלה תיכונית, למשל. זוהי הערבות היחידה לקבל בית נבחרים נאור שחבריו מצוידים בידע ובאמונה בקידמה. כל זה עלול להיראות לא הוגן כלפי זכויותיהם של האזרחים הנבערים, אלא שזה עתיד להיות גורם מדרבן ללמידה עבורם ועבור ילדיהם, לקראת השלב שבו יהיו כבר כולם בעלי השכלה , וכך יתאפשר להם לממש את זכויותיהם הפוליטיות.


العلمانية أم الديمقراطية؟

خالد القشطيني (الشرق الأوسط، 20.8.2009)

تتردد على ألسنة الليبراليين واليساريين والديمقراطيين العرب في هذه الأيام شعارات العلمانية والديمقراطية. لم يلتفت أحد منهم إلى التناقض الذي يترتب على الربط بينهما في العالم العربي وكل المناطق المتخلفة من العالم الثالث. المفروض فيهما أن تكونا منسجمتين وأن تسيرا معا. ولكن هذا يصح في الأمم المتطورة والمتعلمة لا في الدول التي تسود فيها الأمية.

بالطبع تأخذ الديمقراطية صورا مختلفة وتقوم على أركان متعددة، الانتخابات والاستفتاءات ليست سوى جزء صغير منها. بيد أن الاعتماد على أصوات كل البالغين والبالغات في مجتمع متخلف تسوده الأمية لا يضمن مطلقا الحصول على حكم علماني متحرر. معظم النتائج التي حصلنا عليها في الشرق الأوسط أوضحت أن الأكثرية تعطي أصواتها للأحزاب الفئات التقليدية والإقطاعية والذكورية، كما جرى في الجزائر وإيران وتركيا وفلسطين والعراق أو للحكومة القائمة كما جرى في مصر. في سلطنة عمان، لم تستطع امرأة واحدة أن تفوز بمقعد في مجلس الشورى.

لم يستطع مصطفى كمال في تركيا أن يجري إصلاحاته الجذرية ويقيم نظاما علمانيا بدون حرمان الأكثرية من حقها في الاقتراع وفرض إرادتها على الدولة. وحتى في الوقت الحاضر، يقف الجيش فقط كحارس للعلمانية والعصرنة ضد رأي الأكثرية.

هل يعني ذلك الاستسلام للدكتاتورية والسلطوية بدون رقابة أو تدخل من الرأي العام من أجل تطوير المجتمع وإقامة أنظمة علمانية وحماية حقوق الإنسان؟ هل ينبغي حرمان المواطن من حقه في الاقتراع من أجل حماية حقه في حياة أفضل؟

المشكلة كما أراها هي نفس المشكلة، وأعني بها التقليد الأعمى للغربيين. لأن الديمقراطية الغربية تقوم على حكومة ينتخبها كل البالغين والبالغات، فعلينا أن نحذو حذوهم دون الالتفات إلى الفوارق بين مجتمعنا ومجتمعهم. هناك تعليم إلزامي في الغرب لكل البالغين حتى سن السادسة عشرة. ويعاقبون بالسجن كل من يقصر فيه. أعطاهم ذلك ناخبين على قدر من المعرفة. أكثرية الناخبين عندنا أميون ووسائل المعرفة الحرة لدينا مختصرة وفقيرة جدا، بل ومعدومة في كثير من المناطق. ما الذي يفهمه الأمي الجاهل من متطلبات الحياة السياسية والاقتصادية المعاصرة؟ إعطاء الجميع حق انتخاب الحكومة ونظام الحكم مسخرة لا تؤدي لغير دوام التأخر وتجريد المواطنين من حقوقهم المشروعة في اختيار حياتهم وممارسة أعمالهم ومعتقداتهم وهواياتهم. بعبارة أخرى، إنها تطبيق الديمقراطية للوصول إلى الاستبداد.

لا خلاص من هذه الكماشة وتجاوز هذا التناقض بين السعي للديمقراطية والتطلع للعلمانية وحياة المجتمع المدني بدون حصر حق الانتخاب والتصويت في المتعلمين إلى مستوى معين مقبول، كمستوى الدراسة المتوسطة مثلا. هذا هو الضمان الوحيد للحصول على مجلس متنور وأعضاء مسلحين بالمعرفة والإيمان بالتطور. قد يبدو هذا مجحفا بحقوق المواطنين الأميين، ولكنه سيكون حافزا لهم ولأولادهم بالتعلم وصولا إلى المرحلة التي يكون الجميع قد تعلموا فيها، وبالتالي نالوا حقهم في ممارسة حقوقهم السياسية.