ג’אבר חביב ג’אבר (אל-שרק אל-אוסט, 31.5.2009)

תורגם על ידי רועי שור

פורסם לראשונה בגיליון מספר 10 של כתב העת “רוח מזרחית” (בהוצאת אילמ”א ומרכז משה דיין באוניברסיטת תל אביב).

במאמר זה, מבקש הפובליציסט העיראקי ג’אבר חביב ג’אבר להבחין בין העבר וההיסטוריה, בין האמת ובין הנרטיב ההיסטורי. הוא שואל כיצד הופך סכסוך פוליטי זמני לשסע בלתי הפיך בחסות “האמת” ההיסטורית ומשרטט את הקו שבין פוליטיקה, אמת היסטורית מול נרטיבים היסטוריים והשפעת כל אלה על השסעים בעולם הערבי של ימינו.

השקרים הגדולים ביותר הם אלו שמאמינים בהם האנשים הרבים ביותר ואחד מאלה הוא השקר ששמו “היסטוריה”. חלקנו מתייחסים להיסטוריה כאל עובדה מוגמרת שאין להטיל בה ספק וכאילו הנרטיב ההיסטורי שבידינו הוא האמת לאמיתה, וכל דבר בלתו הוא עיוות, סילוף או זיוף. באופן קשור לתפיסה זו, יש המאמינים לשקר אחר, ששמו “ללמוד מן ההיסטוריה”. לעתים קרובות אנו מקשטים את דברינו על העבר באמירה שהם הכרחיים כדי למנוע מאיתנו לעשות את אותן טעויות. אלא שאנו חוזרים תמיד על מה שטענּו שממנו נימנע. למעשה, איננו מסוגלים להפריד בין שני דברים שונים זה מזה – ההיסטוריה והעבר; הראשונה היא נרטיב, שסיפר או כתב אדם אחד או יותר, העשוי להיות קרוב לדברים כפי שהתרחשו בעבר או רחוק מהם, או להיות מאותגר על-ידי נרטיב אחר המציג סיפור שונה. מכאן נפוצה האמרה “ההיסטוריה היא הסיפור כפי שכותבים אותו המנצחים”. הרי בסופו של דבר אין חשיבות למידת המהימנות של הנרטיבים השונים, אלא רק ליכולתם להפוך ל”היסטוריה הרשמית” שהרשויות החברתיות, הדתיות והפוליטיות יכפו אותה וינחילו אותה מדור לדור. זה מה שקרה בעבר ומה שקורה תמיד, וככל שחוזר על עצמו התהליך, אנו יכולים לשוות בנפשנו כמה נרטיבים של ההיסטוריה הושלכו לתהומות הנשייה, וכמה היסטוריות שאנו מאמינים באמיתותן ניתנות למעשה לפקפוק, אם באופן חלקי או בשלמותן. מכאן צמח מדע ההיסטוריה בשדה האקדמיה והיה לחפירה נמרצת בסיפורי העבר, בשרידיו ובעדויות שנשתיירו ממנו, ללא נטייה לאמץ נרטיב כלשהו מראש ומבלי להיכנע לפיתוי אידיאולוגי כלשהו, שכן ספורי ההיסטוריה עמוסים בדרך כלל בהטיות אידיאולוגיות המאליהוֹת מלכים, קושרות כתרים לראשי גיבורים ומציגות אויבים כשׂטנים. למרבה הצער, רבים מהישגיו של המחקר ההיסטורי המדעי-אקדמי הנערך באוניברסיטאות הבינלאומיות המוסמכות לכך, אינם מגיעים כלל לאוזני האנשים משום שהם טומנים בחובם גילויים רבים הסותרים מיתוסים שמיליונים מאמינים בהם עדיין, ושחלקם אף מהווה עמוד תווך במערך התרבותי והערכי.

העבר הוא דבר הנבדל מן ההיסטוריה במובן זה; הוא כל הדברים שהתרחשו לפנים – אירועים, אסונות, התנסויות, מלחמות והישגים – ואשר התוו את מהלך חייהם של אומות ועמים, חלחלו אל הכרתם ותרמו לעיצוב התרבות ולפיכך גם הזהות שלהם. העבר הוא ההיסטוריה ללא נרטיב, הוא האתמול שנגמר, השעה שחלפה. כאשר אתה שולף נרטיב מסוים מתוך העבר, אתה כותב היסטוריה; כאשר אתה כותב אתה דוחף את העבר, כפי שאתה תופס אותו, אל ההווה על מנת שימלא בו תפקיד קבוע. כאשר הנרטיב הוא מוחלט, חד, נחרץ ומקודש, אתה כובל את ההווה אל העבר בעבותות, וזו הבעיה הקשה. אנו חיים באזור שלו עבר עמוק שורשים ומתגאים בכך שהציוויליזציה הראשונה צמחה על אדמתנו, שבה הומצא  הכתב ונקבעו החוקים הראשונים,^[1] שבקרבנו הופיעו הנביאים, שליחי האל והדתות המונותיאיסטיות. הגאווה הזו מחלחלת אל כל הפינות של המבנה החברתי והנפשי ובכך מעניקה לנו ביטחון מופרז המגיע לעתים לכדי התנשאות על הזולת, שאין לו חזקה על האמת כפי שיש לנו, ואין הוא ראוי למלוך על האדמה כמותנו. הזהות הערבית נתונה בשל כך בסתירה קשה – בין תחושת  עליונות שהיא חשה לאור מה שמספרת לה ההיסטוריה שלה, ובין תחושת נחיתות אל מול הזולת העולה עליה בהווה. זו הסיבה להתלהטות המאבק במאתיים השנים האחרונות בין אלו הרוצים להשיב אותנו אל העבר, כאמצעי יחיד להשבת התהילה ותחושת העליונות, ובין אלו הרוצים להתנכר לעבר זה באופן מוחלט בטענה שהוא כובל אותנו ומונע מאיתנו להדביק את האחר. הבעיה היא שחברותינו לא הצליחו ליצור זרם ביניים שישלב  אותנטיות בקידמה, ויגיע להבנה  עם המנטליות והתרבות של החברה מבלי להיות מנותק מצרכי התקופה ודרישותיה. כמובן, יש מי שיתנגד לעניין בטענה שמרביתנו נמנים עם אותם אנשי ביניים, אולם יש הבדל בין התנהגות כזו מתוקף המציאות וההכרח, ובין התארגנות ההתנהגות שלנו במסגרת תשתית תרבותית ואידיאולוגית שתעניק לה לגיטימציה ותביא להשרשתה. על כן, כסות המודרניזם שרבים מאיתנו עוטים על עצמם מסתירה פנימיות שונה הנשלטת על ידי מנטליות השבויה בידי העבר וסיפוריו.

המאבק השיעי-סוני שהתפרץ במעין מלחמת אזרחים בשנת 2006 בעיראק והרי הגעש הכבויים שלו עוד עשויים לשצוף לבה לוהטת, ואשר שיווי המשקל החוקתי והפוליטי השברירי בלבנון מהווה גורם מעכב זמני ולא מוחלט כנגדו; המאבק הזה שבהדרגה נגרר אליו האזור כולו באופן מבהיל המאיים להשמיד כל חלקה טובה אם אלה השבויים בעבר יהפכו לקובעי המדיניות, החל, למעשה, סביב השאלה איזה נרטיב היסטורי הוא הנכון, ובהמשך התפתח והיה  לנרטיב עצמו. או-אז יכלו הסוני והשיעי לשנוא זה את זה כאקסיומה, ואף להרוג זה את זה, כאילו אין כל אפשרות ששניהם גם יחד יוותרו בחיים. מאבק זה הוא דוגמה ליכולתו של העבר  לכבול את ההווה, לחוסר יכולתנו  לפקפק בסיפורי ההיסטוריה ויתרה מזאת, להתעקשותנו על קידושם, כאשר כל צד מחשיב את הסיפורים שלו כנכונים ומוחלטים, ומתייחס לאחרים כמסולפים, שקריים או מזויפים. כל צד עשוי באותה המידה לשוב אל מורשת העבר כדי להשליך עליו את אמונותיו ולשכתב את הנרטיב שלו; כל צד יכול לשכנע את כולם, פרט לצד השני. אלו שאומרים “הבה נשים את ההיסטוריה לשופט בינינו כדי להגיע אל האמת” מסייעים מבלי דעת להנצחת המאבק, משום שההיסטוריה עצמה אף היא הייתה שבויה בידי מאבקים אלה ונכתבה תחת כובד משקלם, ואין לנו סיבה להניח כי מי שכתב את העבר היה נייטרלי יותר מאיתנו. אפילו אם היה זה המצב, נוכל למצוא בהיסטוריה עדויות שיתמכו בשני הנרטיבים, ואם נעמיק בה חקר אף יותר, נמצא בה עדויות שיפריכו את שניהם; שהרי ההיסטוריה הרווחת, על פי הגישות המדעיות החדישות ביותר, היא הדרך שבאמצעותה אנו  מעצבים את העבר, ואינה בהכרח העבר עצמו. מה שאנו צריכים באמת הוא להבין שהגורם שהוביל למחלוקת אינו מחייב מאבק בהווה, ואף אינו מחייב איבה קיומית. מה שנדמה כיום כמלחמה קרה בין השיעים לסונים הוא למעשה מאבק בין רצונות פוליטיים באזור הנתון לתמורות, וגורמי הכוח שבו עוברים  ממקום למקום. ואולי תהליך השינוי הזה הוא הדבר היחיד הקבוע לאורך ההיסטוריה.

____________________

[1] הכוונה לתרבות השומרית שהתפתחה במסופוטמיה, האיזור בו שוכנת כיום עיראק, ויש עדויות לקיומה משנת 5,000 לפנה”ס לערך. מערכת החוקים שהנהיג בה המלך אור נמו נחשבת למערכת החוקים הראשונה בתולדות התרבות האנושית.

قصص التاريخ وصراعات اليوم

جابر حبيب جابر (الشرق الاوسط، 31.5.2009)

أكبر الأكاذيب هي تلك التي يصدقها أكثر الناس، ومن بينها كذبة اسمها التاريخ. فالبعض منا يتعامل مع التاريخ وكأنه شيء مفروغ منه وغير قابل للمساءلة، وأن قصة التاريخ التي بين أيدينا هي الحقيقة، وما عداها تحريف أو تزييف أو تزوير. واتصالا بهذا التصور، يصدق البعض كذبة أخرى اسمها التعلم من التاريخ، فغالبا ما نزوق خطابنا عن الماضي بالقول إنه ضروري لنتجنب الوقوع في نفس الأخطاء، ولكننا دائما نقع فيما ندعي أننا نتجنبه. في الحقيقة إننا عاجزون عن التفريق بين شيئين مختلفين، التاريخ والماضي، فالأول هو قصة حكاها أو كتبها أحدهم أو بعضهم، وهي قد تقترب أو تفترق عما حصل فعلا في الماضي، وقد تواجه تحديا من قصة أخرى تقدم رواية مختلفة، ومن هنا شاعت مقولة إن التاريخ هو القصة كما يكتبها المنتصرون، ففي النهاية ليس مهما مصداقية أي من القصتين، بل قدرة أي منهما على أن تصبح «تاريخا رسميا» تفرضه السلطة الاجتماعية أو الدينية أو السياسية وتلقنه عبر الأجيال، وهذا ما حصل ويحصل دائما، ومع تكراره يمكننا أن نتصور كم من قصة للتاريخ قد رميت في ثنايا النسيان، وكم من تاريخ نصدقه هو في الحقيقة قابل للمساءلة في بعض جزئياته أو في كليته. من هنا ظهر علم التاريخ في الحقل الأكاديمي ليكون تنقيبا صارما في قصص وبقايا وشواهد وآثار الماضي بلا نزوع لاعتناق قصة ما سلفا، وبلا خضوع لأي إغراء أيديولوجي، إذ إن قصص التاريخ عادة ما تكون محملة بانحيازات أيديولوجية تؤله ملوكا وتتوج أبطالا وتشيطن أعداء. وللأسف فإن الكثير من منجزات البحث التاريخي العلمي والأكاديمي التي تجري في الجامعات العالمية المؤهلة لا تصل إلى الناس لأنها تحمل كشوفات كثيرة تناقض «أساطير» ما زال الملايين يصدقونها، بل ما زال بعضها يشكل عصبا رئيسا في البناء الثقافي والقيمي.

الماضي هو شيء مختلف عن التاريخ بهذا المعنى، هو كل ما حدث فيما مضى من أحداث وكوارث وتجارب وحروب وإنجازات رسمت مجرى حياة أمم وشعوب وتسللت إلى وجدانهم وأسهمت في قولبة ثقافتهم ومن ثم شخصياتهم، الماضي هو التاريخ بلا قصة، هو الأمس الذي انقضى، والساعة التي مرت. عندما تنتزع من الماضي قصة ما فأنت تكتب تاريخا، وعندما تكتب التاريخ تكون قد دفعت بالماضي كما تراه إلى الحاضر ليزاول دورا راهنا، وعندما تكون القصة صارمة وحادة وقطعية.. ومقدسة، تكون قد كبلت الحاضر تماما في إسار الماضي، وتلك هي المعضلة. نحن نعيش في منطقة ذات ماض عريق، نفتخر بأن أولى الحضارات قد نشأت على أرضنا، وفيها اخترعت الكتابة وسنت أول القوانين، وبين ظهرانينا ظهر الأنبياء والرسل والديانات السماوية، يتسلل هذا الفخر إلى زوايا تكويننا الاجتماعي والنفسي ليمنحنا ثقة مفرطة تصل أحيانا حد التعالي على الآخر الذي لا يمتلك الحقيقة التي نمتلكها وليس مرشحا لخلافة الأرض مثلنا، والشخصية العربية تعيش بسبب ذلك تناقضا عصيا بين تفوق تستشعره لنفسها بسبب ما يقوله تاريخها لها ودونية تستشعرها بسبب ما تراه من تفوق الآخر عليها حاضرا. ومن هنا كان الصراع محتدما طوال القرنين الأخيرين بين من يريد العودة بنا إلى الماضي كوصفة وحيدة لاستعادة المجد والتفوق، وبين من يريد التنكر تماما لهذا الماضي بوصفه مكبلا لنا وعائقا عن اللحاق بالآخر. والمشكلة أن مجتمعاتنا عجزت عن أن تخلق تيارا وسطيا يزاوج الأصالة مع المعاصرة، يتفاهم مع ذهنية وثقافة المجتمع دون أن ينعزل عن متطلبات العصر وحاجاته. بالطبع سيرفض البعض ذلك بادعاء أن غالبيتنا هي من هذا النوع الوسطي، لكن هناك فرقا بين أن نتصرف كذلك بحكم الواقع والضرورة وبين أن ينتظم تصرفنا في بنية ثقافية واعتقادية تشرعنه وتؤصله، ولذلك فإن ثوب العصرنة الذي يرتديه كثير منا يغطي محتوى مختلفا تحكمه عقلية أسيرة للماضي وحكاياته.

الصراع السني ـ الشيعي الذي انفجر بما يشبه الحرب الأهلية عام 2006 في العراق، والذي ما زالت براكينه الخامدة قادرة على إلقاء حممها، والذي ما زال التوازن الدستوري والسياسي الهش في لبنان عائقا مؤقتا ولكن ليس نهائيا أمامه، والذي تنجر المنطقة إليه تدريجيا بشكل مخيف ينذر بحرق الأخضر واليابس إن أصبح أسرى الماضي هم أصحاب القرار، هذا الصراع في جوهره بدأ حول أي قصة من قصص التاريخ هي الصحيحة، ثم تطور فيما بعد ليصبح هو القصة بذاتها، وصار بالإمكان أن يكره السني والشيعي أحدهما الآخر كبديهية، بل وأن يقتل أحدهما الآخر، وكأن لا إمكانية لأن يبقيا معا على قيد الحياة. هذا الصراع هو نموذج لقدرة الماضي على أسر الحاضر ولعجزنا عن أن نسائل روايات التاريخ، بل ولإصرارنا على تقديسها، فكل طرف يعتبرها صحيحة ونهائية ويصف الأخرى بأنها محرفة أو كاذبة أو مزورة، كل طرف يمتلك نفس القابلية على العودة إلى تراث الماضي لإسقاط معتقداته عليه وإعادة إنتاج قصته، وكل طرف قادر على أن يقنع الجميع عدا الطرف الآخر. الذين يقولون تعالوا نحتكم للتاريخ كي نصل للحقيقة، إنما يسهمون من حيث لا يقصدون في إدامة الصراع، لأن التاريخ مجددا كان أسيرا لذات الصراعات وكتب تحت وطأتها وليس هناك ما يدعونا لنفترض أن من كتب الماضي كان أكثر حيادية منا، وحتى لو كان الأمر كذلك سنجد في التاريخ ما يزكي كلتا القصتين، وإن أمعنا أكثر سنجد فيه ما يدحضهما معا، فالتاريخ السائد وفق أحدث المناهج العلمية هو الطريقة التي نشكل بها الماضي وليس هو الماضي بالضرورة. ما نحتاجه في الحقيقة هو أن ندرك أن علة الخلاف بذاتها لا تستدعي صراعا في الحاضر، بل ولا تستدعي عداء وجوديا، وأن ما يلوح اليوم كحرب شيعية ـ سنية باردة هو صراع إرادات سياسية في منطقة تعيش تحولا، وتنتقل فيها مقومات القوة من مكان لآخر، ولعل هذا التحول هو الثابت الوحيد في التاريخ.