תורכּי אל-חמד (אל-שרק אל-אוסט, 19.7.2009)

תורגם על ידי ברוריה הורוביץ

הפובליציסט הסעודי תורכי אל-חמד משווה בין תנועת המחאה הרפורמיסטית באיראן של קיץ 2009 לבין מרד הסטודנטים בצרפת של שנת 1968. לטענתו, לאיראנים ולצרפתים יש את “זרע המהפכה” ושניהם עמים הנוטים במיוחד למעורבות, למחאה ולמרד ולכן הדימיון הזה אינו מפתיע. אלא שיש שוני רב בין התנועות, שכן בפאריס תנועת המרד נבעה מתוך הדמוקרטיה ולשם הגנה עליה ואילו באיראן המרי האזרחי אינו על רקע דמוקרטי וגם האלטרנטיבה שהוא מציע איננה דמוקרטית.

אינני יודע מדוע האירועים הנוכחיים באיראן, העומדים להפיל את משמרות המהפכה הישנה ומנגנוניה, מזכירים לי את אינתיפאדת הסטודנטים והפועלים בצרפת בשנת 1968. אינתיפאדה מהפכנית מפורסמת זו פרצה בחודש מאי 1968 תחת הנהגתו של דני כהן-בנדיט, סטודנט באוניברסיטת נאנטר (Nanterre), וכמעט הפילה את הרפובליקה הצרפתית החמישית. הסיסמה המפורסמת שהניפו המורדים, בעיקר הסטודנטים שביניהם, הייתה סיסמתו של ארתור רמבו המפורסם, שכמובן אינו רמבו ההוליוודי: “ראוי שנשנה את החיים. חיים מונוטוניים ומסורתיים אלה אינם מתאימים לנו עוד”. אותה סיסמה מבטאת כיום את עמדתם של בני הדור החדש באיראן שיצאו לרחובות, לכאורה, כדי למחות על תוצאות הבחירות האחרונות, אך אם נרד לעומקם של דברים, הם יצאו לרחובות כדי לתבוע דברים עמוקים הרבה יותר. למרות שמוסאווי וכּארובי, ובל נשכח את ח’אתמי, ונושאי דבר הרפורמה האחרים באיראן, אינם נמנים עם הדור הצעיר, הרי הם מייצגים כיום את צעירי איראן, כפי שבנדיט, שהגיע מגרמניה, היה נציגם של הסטודנטים והפועלים בצרפת במאורעות מאי.

האמת היא שצרפת ואיראן דומות זו לזו בדברים רבים בכל הנוגע לנושא הנידון כאן, היינו – חיוניוּתם של שני העמים, הצרפתי והאיראני, בתחום האינתיפאדות המהפכניות המתרחשות מעת לעת. אם נתבונן בהיסטוריה המודרנית של איראן, למשל, נמצא שבמשך מאה אחת, ליתר דיוק במהלך התקופה שבין תחילת המאה העשרים ועד לרגע זה, היו מספר “רגעי מהפכה” רבים שהעם האיראני היה הציר והמחולל שלהם, ולא היו אלה סתם הפיכות צבאיות כמו בעולם הערבי ובאמריקה הלטינית. הבולטים שבהם היו המהפכה החוקתית ב- 1906 (מהפכת “משׁרוטית”), התנועה בהנהגתו של מוסאדק שהעם עמד מאחוריה בתחילת שנות החמישים של המאה שעברה, מהפכת  1979 שהייתה עממית לחלוטין, והמהפכה הנוכחית, לאחר שעברה משלב המחאה לשלב של “הרגע המהפכני”, ולאחר שהתבררה אי יכולתו של המשטר לספוג תנועת מחאה הנובעת מתוכו.

אשר לצרפת, מאז המהפכה הגדולה של שנת 1789 היא איננה חדלה למנות את הרגעים המהפכניים בזה אחר זה, בין אם אנו מדברים על אינתיפאדת הפועלים של 1848, על דיכוי הקומונה הפריזאית בשנת 1871, על האינתיפאדות שלאחר מלחמות העולם הראשונה והשנייה, או על האינתיפאדה שהתחוללה במאי 1968. לשתי המדינות גם יחד, איראן וצרפת, יש אנרגיה מהפכנית שלא נמצא כמותה בשום ארץ אחרת, אפילו בארצות כמו רוסיה, גרמניה וסין, שהתפרסמו ברגעים המהפכניים שלהן. מה שמאפיין את צרפת ואיראן הוא שהרגעים המהפכניים שלהן הם בראש ובראשונה יציר כפיו של רחוב פוליטי ובעל ניסיון, ולא של קבוצות של אליטות שניצלו נסיבות כלשהן, כפי שקרה ברוסיה במהפכה הבולשביקית, למשל. אמנם ניצול של נסיבות קיים תמיד, אבל המוּדעות של ההמונים בולטת הרבה יותר באיראן ובצרפת, גם אם הפסיכולוגיה של ההמונים היא אותה הפסיכולוגיה, כפי שמסביר בהרחבה גוסטב לה-בּון בספרו המפורסם “פסיכולוגיית ההמונים” שאותו כתב עוד לפני שאיראן הופיעה על מפת המהפכות בעולם.

במאי 1968 גרמה הברית בין הסטודנטים, הפועלים והאיכרים לשיתוק החיים הפוליטיים בצרפת, וכמעט הפילה את הרפובליקה החמישית של דה-גול. המתח הגיע לשיאו ב- 25 במאי כאשר מספר השובתים בבוקרו של  אותו היום הגיע ליותר מעשרה מליון פועלים. לרגע המהפכני הזה היו שותפים פילוסופים ידועי שם, ביניהם פוקו, דלז וסארטר שנעצר, אך הנשיא שארל דה-גול ציווה לשחררו מיד, שכן  “כיצד זה ייכלא וולטייר?”. המשבר הסתיים ב- 13 ביוני, לאחר כניסת כוחות הביטחון לאוניברסיטת סורבון. אלא שהתנועה הצליחה עוד פני כן להגשים את מטרותיה, שהרי כבר בסוף מאי ציווה הנשיא צרפת ההיסטורי שארל דה-גול לפזר את הפרלמנט, לקיים בחירות חדשות, ולפזר את כל הארגונים שלקחו חלק באירועים, פרט למפלגה הקומוניסטית הצרפתית. בחירות אלה הביאו להשתלטות הגוליסטים  על כל מוסדות המדינה , ולמרות זאת פרשׁ דה-גול מהחיים הפוליטיים, והותיר למאמינים בדרכו לפתור את בעיות המדינה הצרפתית החדשה. כך ראוי שינהגו מנהיגים היסטוריים: כאשר האומה בסכנה, אין לפרט משמעות, גם אם זה דה-גול עצמו, משחרר צרפת מהכיבוש הנאצי. אינני סבור שאחמדינז’אד מבין את העובדה הזאת, שהרי, באותה השוואה לצרפת, הוא משווה את עצמו ללואי הארבעה עשר שחתום על המימרה המפורסמת: “המדינה זה אני”.

המצב באיראן כיום חמוּר, שכן יש רפורמיסטים הרוצים שהשינוי יבוא מתוך המשטר, אולם מוסדות ומנגנונים בתוככי המשטר אינם מעוניינים בשינוי זה. הביע זאת האשמי רפסנג’אני בדרשה שנשא במסגד ביום שישי שעבר. מצב זה עלול לגרום לנפילה טוטאלית של המשטר האיראני. בשנת 1978, כאשר החלו המהומות שהובילו בסופו של דבר למהפכה האיראנית ולהפלת משטר השאה באיראן, יעצו יועצים נאמנים לשאה לבצע מספר רפורמות, אולם הוא סירב. כאשר החלה התמונה להתבהר, והמשטר עמד ליפול, היה השאה מוכן לעשות ויתורים רבים, אבל הוא איחר את המועד, כמאמר הפתגם העממי: “אם הוחמצו ההזדמנויות, לא יועילו הקולות”. כך, לבסוף, נפל השאה בלי לחוש שהאדמה רועדת מתחת לרגליו. מהפכת 1968 בצרפת הוּכְלָה ועוּכְּלָה על-ידי משטר הרפובליקה החמישית, כי היא הייתה דמוקרטית אמיתית, ובראשה עמדה דמות היסטורית שכל דאגתה הייתה נתונה בראש ובראשונה למולדת, ורק אחריה למשטר, ולכן היא נמלכה בדעתה ושינתה את מה שצריך היה לשנות. דה-גול אמנם מת בלי לאחוז ברסן השלטון, אבל הוא נותר אלמותי בדפי ההיסטוריה. בּרם, האם הדמוקרטיה האיראנית החלקית מפיקה מכך לקח? כפי שהשאה הִשלה את העולם בכך שיש לו דמוקרטיה אמיתית, מנסה משטר המולות ו”ולאית אל-פקיה” [שלטון חכם הדת] להשלות את העולם בכך שבאיראן מיושֹמת דמוקרטיה אמיתית. דבר זה אינו נכון, שכן אין זה אפשרי שדמוקרטיה, שמשמעותה העיקרית היא שלטון העם, תעלה בקנה אחד עם שלטון חכם הדת, או עם שלטון רודני צודק, או אפילו עם מלך פילוסוף הפועל על-פי הפילוסופיה של אפלטון. הדמוקרטיה היא שלטון העם, וזכותו לטעות. מי שאין לו זכות לטעות, אין לו גם זכות להיות צודק. אלה הם החיים, יתרה מזאת, זהו עיקרון הבריאה - אללה ציווה על אדם הראשון שלא לאכול מהפרי האסור, אבל הוא אכל, וכך נוצרה הציביליזציה על-פני האדמה.

אין בלבי עוינות כלפי הרפובליקה האסלאמית באיראן, אלא כאשר אני מבחין בעוינות גלויה מצדה כלפי מולדתי. להיפך, אני רואה בה אמצעי בעבורנו להשגת עמדות מתקדמות בסולם הכוח העולמי, ולהצגת מופת יפה של מימוש זכויות האדם. אבל כאשר אני רואה שאיראן ה”אסלאמית” עושה את אשר היא עושה ממניעים לאומניים- שוביניסטיים, למען השגת הגמוניה מדינית שאין לה כל קשר לאינטרסים של האזור בכללותו; כאשר אני רואה שזכויות האדם בה מופקרות, בעוד היא זו אשר הניפה את סיסמת זכויות האדם; כאשר אני רואה שלטון של מנגנונים ולא של העם; כאשר אני רואה נשיא שכל דאגתו נתונה להסתה נגד העולם ולהפיכתו לשונאו, או דמוקרטיה לקויה שעדיפה עליה דיקטטורה גלויה שאינה מסתירה דבר, הריני חש ייאוש - ייאוש מאי היכולת שלנו, המוסלמים, לממש דמוקרטיה אמיתית; ייאוש מהעמימות של זכויות האדם אצלנו; ייאוש מתפיסת היחיד כערך עצמאי שאין לו כל קשר למספרים.

من باريس (1968) إلى طهران ( 2009): القضية واحدة

تركي الحمد (الشرق الأوسط، 19.7.2009)

لا أدري لماذا تذكرني الأحداث الإيرانية الحالية، وهي التي على وشك الإطاحة بحرس وأجهزة الثورة القديمة، بانتفاضة الطلاب والعمال في فرنسا عام 1968. ففي الانتفاضة الثورية الشهيرة للطلاب والعمال في فرنسا في مايو عام 1968، التي كادت تطيح بالجمهورية الفرنسية الخامسة، بقيادة طالب معهد «بانتير» داني كوهن بنديت، كان الشعار الشهير الذي رفعه المنتفضون، وخاصة من الطلاب، هو شعار آرثر رامبو الشهير، وهو ليس رامبو هوليوود على أية حال: «ينبغي أن نغير الحياة، هذه الحياة الرتيبة والتقليدية لم تعد تناسبنا». الشعار ذاته هو المعبر اليوم عن حال الجيل الجديد من الإيرانيين الذين خرجوا إلى الشوارع احتجاجا على نتائج الانتخابات الإيرانية الأخيرة ظاهرا، والمطالبة بما هو أعمق من ذلك بكثير إذا نظرنا في العمق. فموسوي وكروبي ولا ننسى خاتمي وغيرهم من دعاة الإصلاح في إيران، ورغم أنهم ليسوا من الشباب في أعمارهم، فإنهم يمثلون شباب إيران اليوم، كما كان (بنديت) القادم من ألمانيا يمثل طلاب وعمال فرنسا أيام مايو.

والحقيقة أن فرنسا وإيران تتشابهان في أمور كثيرة، من حيث موضوعنا المتحدث عنه هنا، ألا وهو حيوية الشعبين الفرنسي والإيراني في مجال الانتفاضات الثورية بين الحين والآخر. فلو نظرنا إلى التاريخ الإيراني المعاصر مثلا، لوجدنا أنه خلال قرن واحد من الزمان، ولنقل خلال الفترة من بداية القرن العشرين وحتى هذه اللحظة، كانت هناك عدة «لحظات ثورية»، كان الشعب الإيراني هو محورها ومحركها، وليس مجرد انقلابات عسكرية كما في الحالة العربية أو الأميركية اللاتينية، ولعل أبرزها ثورة 1906 الدستورية (انقلاب مشروطيت)، وحركة مصدق التي وقف الشعب وراءها في أوائل خمسينيات القرن الماضي، وثورة 1979 الشعبية تماما، والانتفاضة الحالية، بعد أن انتقلت من حالة الاحتجاج إلى حالة اللحظة الثورية، بعد اتضاح عدم قدرة النظام على امتصاص حركة احتجاج نابعة من داخله. وفي فرنسا، ومنذ ثورتها الكبرى عام 1789، وهي لا تلبث أن تفرز اللحظة الثورية بعد الأخرى، وسواء كنا نتحدث عن انتفاضة 1848 العمالية، أو كومونة باريس عام 1871، أو انتفاضات ما بعد الحربين الأولى والثانية، أو انتفاضة مايو عام 1968. كلا البلدين، إيران وفرنسا، لديهما طاقة ثورية لا نجدها في أي بلد آخر، حتى في بلاد مثل روسيا وألمانيا والصين، اشتهرت بلحظاتها الثورية، ولكن ما يميز فرنسا وإيران هو أن لحظاتهما الثورية من صناعة شارع سياسي ذي خبرة في المقام الأول، وليس مجرد نخب استغلت ظرفا ما، كما في الحالة الروسية وثورتها البلشفية مثلا. نعم استغلال الظروف موجود على الدوام، ولكن وعي الجماهير يبقى أكثر بروزا في الحالتين الإيرانية والفرنسية، وإن بقيت نفسية الجماهير هي ذاتها، كما يشرح غوستاف لوبون ذلك بإسهاب في كتابه الشهير «سيكولوجية الجماهير»، حتى قبل أن تظهر إيران على خريطة الثورات في العالم.

في مايو 1968، أدى تحالف الطلاب والعمال والفلاحين إلى شل الحياة السياسية في فرنسا، وكاد يطيح بجمهورية ديغول الخامسة، وقد بلغ التوتر مداه في الخامس والعشرين من مايو، حين بلغ عدد المضربين عن العمل في صباح ذلك اليوم أكثر من عشرة ملايين عامل، وشارك في تلك اللحظة الثورية فلاسفة معروفون منهم فوكو ودولوز وسارتر، الذي اعتقل ولكن الرئيس تشارلز ديغول أمر بالإفراج عنه فورا، إذ «كيف يُعتقل فولتير؟». انتهت الأزمة في الثالث عشر من يونيو، بعد دخول قوات الأمن إلى جامعة السوربون، ولكن قبل ذلك كانت الحركة قد حققت أهدافها. فمع نهاية مايو، كان الرئيس الفرنسي التاريخي تشارلز ديغول قد أمر بحل البرلمان، وإجراء انتخابات جديدة، وحل جميع المنظمات المشاركة في الأحداث، ما عدا الحزب الشيوعي الفرنسي. أدت هذه الانتخابات إلى اكتساح الديغوليين كافة مؤسسات الدولة الفرنسية، ورغم ذلك، انسحب ديغول من الحياة السياسية الفرنسية، تاركا للمؤمنين به أن يحلوا مشاكل الدولة الفرنسية الجديدة، وهكذا يكون تصرف القادة التاريخيين: فعندما يكون الوطن في خطر، فإن الفرد لا يعني شيئا، حتى وإن كان ديغول نفسه، محرر فرنسا من الاحتلال النازي، ولا أظن أن أحمدي نجاد يدرك هذه الحقيقة، فهو، ومقارنة بفرنسا ذاتها، يُقارن نفسه بلويس الرابع عشر صاحب المقولة الشهيرة: «أنا الدولة، والدولة أنا».

في إيران اليوم وضع خطير، فهنالك إصلاحيون يريدون التغيير من داخل النظام، ولكن مؤسسات وأجهزة في النظام لا تريد لهم ذلك، وهو ما عبرت عنه خطبة هاشمي رفسنجاني في صلاة الجمعة الماضية، وهذا قد يؤدي إلى سقوط النظام الإيراني برمته. في عام 1978، وعندما بدأت الاضطرابات التي أدت في النهاية إلى الثورة الإيرانية، والإطاحة بالنظام الشاهنشاهي في إيران، نصح مستشارون مخلصون الشاه أن يقوم ببعض الإصلاحات ولكنه أبى. وعندما بدأت الصورة تتضح، وأن النظام آيل إلى السقوط، قدم الشاه الكثير من التنازلات، ولكن، وكما تقول أمثالنا الشعبية: «إذا فات الفوت، ما ينفع الصوت»، وهكذا سقط الشاه في النهاية دون أن يشعر بالأرض تميد من تحته. ثورة 1968 الفرنسية استوعبت وهضمت، من قبل نظام الجمهورية الخامسة، لأنها كانت ديمقراطية حقيقية، وعلى رأسها رجل تاريخي كان همه الوطن قبل النظام، فعدلت من نفسها، وغيرت ما كان يجب أن يتغير، فمات ديغول دون سلطة، ولكنه بقي خالدا في التاريخ، ولكن هل تستوعب الديمقراطية الإيرانية الجزئية الدرس؟ وكما كان الشاه يوهم العالم بأن لديه ديمقراطية حقيقية، يحاول نظام الملالي وولاية الفقيه إيهام العالم أن ديمقراطية حقيقية تتبع في إيران، وهذا غير صحيح، فمن غير الممكن أن تتوافق ديمقراطية معناها الأولي هو حكم الشعب مع ولاية فقيه أو حكم مستبد عادل أو حتى ملك فيلسوف، وفق فلسفة أفلاطون. الديمقراطية هي حكم الشعب، وحقه في أن يخطئ، ومن لا حق له في الخطأ، لا حق له في الصواب، هذه هي الحياة، بل هذا هو مبدأ الخلق حين أمر الله آدم أن لا يأكل من الثمرة المحرمة، ولكنه أكل، فكانت الحضارة على الأرض.

أنا لا أكن أي عداء للجمهورية الإسلامية في إيران، إلا حين أرى منها عداء سافرا لوطني أولا، بل وعلى العكس من ذلك أرى أنها سند لنا في تحقيق مواقع متقدمة في سلم القوى العالمي، وتقديم نموذج جميل في تحقيق حقوق الإنسان. ولكن عندما أرى أن إيران «الإسلامية» تفعل ما تفعل بدوافع قومية شوفينية، من أجل هيمنة سياسية لا علاقة لها بمصالح المنطقة ككل، أو أرى أن حقوق الإنسان مهدرة فيها، وهي التي جاءت رافعة شعار حقوق الإنسان، أو أرى حكما للأجهزة لا للشعب، أو أرى رئيسا كل همه الإثارة واستعداء العالم، أو ديمقراطية ناقصة أفضل منها ديكتاتورية سافرة لا تخفي شيئا، فإني أشعر باليأس. يأس من عدم قدرتنا، نحن المسلمين، على تحقيق ديمقراطية حقيقية. يأس من ضبابية حقوق الإنسان لدينا. يأس من اعتبار الفرد قيمة مستقلة لا علاقة لها بالأرقام.