נידאל נעיסה (אילאף, 30.1.2009)

תורגם על-ידי אריה גוס

אילו נזקים חוללה התנועה הלאומית לעולם הערבי? האם ניתן לתלות את האשם לכל רע על הדת ועל התנועות הסלפיות? הפובליציסט הסורי נידאל נעיסה מבקש להראות כי בניגוד לנזקים שהביאה הדת לעולם הערבי והאסלאמי, נזקיהן של התנועות הלאומיות היו גדולים לאין שיעור וכי תוך הסטת תשומת הלב מן הפגעים שהביאו במו ידיהם, מנהיגי התנועות הוליכו את הציבור שולל וגלגלו מעל עצמם את האשמה.

מן המפורסמות היא כי הרעיון הלאומי הוא גרסה מהודרת, מהדורה מודרנית “משופצת” של הרעיון הסלפי הבדואי הפונדמנטליסטי אשר משביו העזים נשבו ממדבריות הבדואים וישימוניהם במאה השביעית לספירה, והפכו אתם את כל התרבויות והאומות שגבלו בהם להריסות ועיי חרבות, הלועסים מיתוסים מעורפלים ומעלים גרה על שיח שעבר זמנו ונס לחו, שאיבד כל השפעה ראויה לציון מלבד ההיבט ההיסטורי הסמלי המיתי הריק-מתוכן והקדמון. כאשר נדחק הרעיון הדתי בבושת פנים, לאחר שורת התנגשויות עקובות מדם וכושלות, עלה הרעיון הלאומי ותפס את מקומו, אבל בכסות ומלבוש שונים ועם שיח נפתל חדש. הקריאות של המפלגות הלאומניות, של ארגוניהן ובכיריהן השונים, בווריאציות השונות, להחייאת תפארת הערבים והדיבורים האינסופיים, המעורפלים והמתגלגלים על השליחות הנצחית,^[1] קריאות אלה זהות כמעט לחלוטין לרעיונותיהן של אגודות האחים המוסלמים והקבוצות הסלפיות-ג’יהאדיסטיות, והשקפותיהם של בן לאדן, האימאם אל-בנא וסייד קטב – אותם תרגומים לערבית של כתבי השייח’ הסלפי ההודי אבו אל-אעלא אל-מוודודי (1979-1903). (אינני יודע על איזו תפארת מדברים הלאומנים, ומתי בדיוק הייתה התפארת הזו, אלא אם כן תפארת היא הכנעה של עמים בחרב, כיבוש אדמתם והרס תרבויות אחרות, השחתת הנפש והתבונה, החייאת הקנאויות השבטיות, החמולתיות, הגזעיות, העדתיות והסיעתיות, וכפייתן של שפה, תרבות ודת בחרב על בני-אנוש אחרים, שביית נשותיהם, גזל רכושם וכפיית תשלומי “פרוטקשן” וגִ’זְיַה [מס גולגולת לבני מיעוטים], הריגתם בחרב, שפיכת נהרות דם, עירום הררי גולגולות והפצת תרבות המוות, ההתאבדות והתכּפיר [הכרזת אחרים ככופרים], בעיות ופילוגים נצחיים והתמוטטויות ערכיות ואינטלקטואליות שאותן הותירו אחריהם).

אלא שידוע ומוכח מבחינה היסטורית כי דרך החשיבה הזאת עמדה ביסוד הכשלת תוכנית הנאורות, המודרניזם והתחייה, שצמחה באזור בעקבות התמוטטות אימפריית “האדם החולה” ^[2] העות’מאנית המושחתת אשר שלטה שלטון קולוניאלי באזור משך ארבע מאות שנים תחת דגלו של הרעיון המטאפיזי-טרנסצנדנטלי. זאת, כאשר חבורת הקצינים החופשיים המצרים-האח’ואניסטים [שאנשיה בעלי זיקה לאחים המוסלמים] הסתערה על מוסרות השלטון במצרים, אשר כבר עברה מרחק יפה בדרך המודרנה, הליברליזם וההשכלה. הקבוצה הזו החזירה [את מצרים] אל מסלולה הסלפי המוקדם. המגיפה הויראלית הלאומית-מיליטריסטית הקטלנית הזו החלה להתפשט לרוב הישויות המדיניות הדוברות ערבית. רעיונות העוועים הרעילים, והנרטיבים הנרקוטיים שלו פגעו בגופם ובמוחם של הערבים, עד אשר מצא עצמו הרחוב דובר הערבית מתמודד באחת עם נכּבּה הרודפת נכּבּה, אסון הגורר אסון וטרגדיה המולידה טרגדיה. השתלטות הלאומנים הערביים בכוח הנשק על מוסרות השלטון במצרים (כפי שעשו קודמיהם הבדואים הנוודים בזמנו כאשר הנחילו באופן גלובלי את תרבות הפשיטות תחת דגלי האלוהות), חיסול החיים הפרלמנטריים, השעיית החוקות והשלטון על המדינה ביד ברזל, באש ובמגפי קלגסים, היוו לאמתו של דבר את ראשית ההתמוטטות. מתקפת הנגד של הכוחות הסלפיים, שוב, באמצעות פגיעה בייחודיות האדם ובזכויות האדם של העידן הליבראלי המודרני באותה עת, היינו לאחר הסתלקות האימפריאליזם העות’מאני, הפיצו את הצורה השחוקה הזו, וסרטן הלאומיות המחמיר והולך התפשט בכל ארצות הערבים.

הרעיון הלאומי נכשל באיחודם של הערבים, למרות טענתו כי ישנם גורמים ממשיים ותיאורטיים לקיום האחדות הזו, שהזמן הוכיח את קוצר ידה, את היותה ריקה מתוכן, את אי-התאמתה לדרישות המציאות ולתהליכיה הדינאמיים והמשתנים תדיר, המחייבים ללא ספק משהו שהוא יותר מהרעיון הרומנטי, הדמיוני, האוטופי והלא רציונלי הזה. למען האמת, את הדבר שבהשגתו נכשלו אל-קאעדה והחבורות הסלפיות והאח’ואניות עד כה – פירורן של החברות הללו, הנמכתן, השחתת צורתן, גימודן, כיעורן, הפיכתן לתרבויות-כפר, דילולן, רידודן, מידבּוּרן והחזרתן למאורות המאה השביעית לספירה ולאווירתהּ – הצליחו לעשות הלאומנים הערביים. הנה הן ישויות הבדואים מן האוקיאנוס האטלנטי עד למפרץ, מתגלות במיטב מחלצותיהן ותוך חיקוי מדהים של מצבן בעבר ה”מזהיר”, “שאין בלתו”, מצב של עוני, שחיתות, בורות ומעשי ליסטים, שייח’ים ומטיפים להשׂכיר, עריצוּת, דיקטטורוֹת ושקיעה מפחידה ומטילת אימה. אם לא תתנהל מדינת המופת של הערבים בדרך הנתעבת הזו, איך אפשר לצפות כי תתקיים? כל מדינה לאומית ערבית תהפוך בהכרח, היום או בהמשך, לתיאוקרטיה-פשיסטית כפי שהמצב היום בעיראק, מצרים, אלג’יריה, סודאן, מאוריטניה, תימן וכו’…?

האם יכול מישהו לקרוא דרור לדמיונו ולתאר לעצמו מה היה מצבו של מה שמכונה בשקר וכזב המגרבּ “הערבי” לולא נגיפי הערביזציה ומדוחי השטן אשר פשטו עליו במחצית השנייה של המאה העשרים? לאן היה מגיע היום לו השלים את תהליכי “הצרפתיזציה”, האירופיזציה וההתמערבות המודרניסטית אשר התחוללו בזמנו, במקום הבדואיזציה, הערביזציה והווהאבּיזציה המשתוללים והסוערים בו היום? האם יש לגיטימיציה וזכות לשאול זאת כאן? האם אין טורים ארוכים של מהגרים “משוערבים בשל התפשטות הערבים בתקופת כיבושי האסלאם” המשׂתרכים לפני שגרירויות הכופרים, היהודים והצלבנים כדי להימלט מן הגיהינום הלאומני מדיר-השינה והמפחיד? הרי לא היו עושים זאת אילו היו המדינות הללו דומות לגן עדן כמו מדינות המערב, אשר מתחתיהן, מעליהן ומצידיהן יש רווחה, נוחיות, שפע וזכויות אדם והחירות לכל נפרשת מקצה עד קצה?

לא מענייננו ובוודאי לא מתפקידנו ככותבים ומעצבי דעת-קהל ליפּוֹת את המשטר האומלל, המושחת, האנכרוניסטי והמכוער. ביקורתנו וניתוחנו את התופעות הסוציולוגיות והאנתרופולוגיות, ואת משקעי הרעיונות הכושלים ביסודותיה של החברה הערבית החולה, הם חלק מניסיונות מתמידים הנובעים מן הצורך בבניינם מחדש של המבנים אשר אוּכְּלוּ בשיני הזמן, ההתיישנות הטבעית והזקנה הפוגעת בכל דבר והעלאת גרה היסטורית של אמרות ותופעות שלטוניות ואידיאולוגיות כושלות. המשטר הערבי הרשמי, יציר כפי הלאומנים הערביים ומעלליהם “המפוארים” הוא אשר הוריש לנו את הנחיתוּת, העליבוּת והכישלון ההיסטורי, והפך אותנו למושפלים שבין עממי הארץ, זנבות לאוּמוֹת התבל כולה ובכל תחומי החיים. משום כך הוא אינו ראוי לשום תודה, נימוס, ייפוי או משׂוֹא פנים אלא לתלישת שערם ולמכות נמרצות על אחוריהם. מובן מאליו שהם גם לא יזכו מאתנו כלל וכלל לשבחים, לכיסוי ערוותם, או לדברי חנופה על בושותיהם. אם הדבר משרת את האינטרס של ישראל, או של גורם אחר, אין זו אחריותנו, ואל לנו לשתוק או לחפות על פשעיהם ואסונותיהם. אין זה חטאן של האליטות המצלצלות בפעמוני האזהרה וההתראה, ונושאות קולן ברמה למנוע את האסונות הקרבים ואת ההתמוטטות הכללית, אלא אחריותו של אותו שלטון ערבי, רשמי, אימפוטנטי וחולה, אשר הציב עצמו בעמדת הטלת ההאשמות ואינו יכול עוד להתרומם מנפילתו ההיסטורית או להתקדם, ולו מְעַט מִזְעָר, ולצעוד בדרך הנכונה להצלת העמים המתוסכלים והמסכנים הללו, הסובלים מעוני, מדלות ומניכור תרבותי, אינטלקטואלי ומנהיגותי.

מן הנתעבות שבתחבולותיה הידועות של הלאומיות – ממש כפי שבן דמותה הסלפי מיישֹמן – היא ליבוי הקנאויוֹת השבטיוֹת-ההמוניוֹת והרגשות הפופוליסטיים והקמאיים הצפוּנוים בקוד הגנטי התת-מודע, הפנימי, הקולקטיבי והציבורי של ההמון, האספסוף ופשוטי-העם והסרסור בהן, כבסחורה אינטלקטואלית-אידיאולוגיסטית עוברת-לסוחר שאותה מציעים כחרב להשכיר לצורכי רווח בכיכר השוק הפוליטית.

עליית הפיברוקים המורעלים הללו, שפגעו בכמה אנשים – איזה פלא וצירוף מקרים שמדובר בתוצר סורי מובהק – וקמפיין לפידי הנאורות היוצא נגד הפרויקט הסלפי – אינה נעשית אלא מתוך מאורותיהם של הלאומנים הערבים עצמם איננה דבר מוזר וחדש. היא איננה אלא ביטוי לדבקותם המוּלדת, הבלתי-נשלטת והאינסטינקטיבית בתורה הפונדמנטליסטית וגילוי של צפונות ליבם שטופות-העוינות המבקשות לשרש כל דבר יצירתי, קונסטרוקטיבי, יפה, חדשני, נשגב ואציל. זוהי השתקפות של טבעו ומהותו של ההיגיון הלאומני הנושא תסביך עליונות גזעית חולני ושל תרבות התיעוב והכרזות הבגידה. זהו גם ביטוי מוחשי של המערך האורגני שלהם, תקיעוּתם, צחיחותם הַתָּכְנִית וסגירותם התרבותית וכן צוהר לעומקם האידיאולוגי ולדלק הרוחני שלהם אשר רגיל ללעוס את הקלישאות ההיסטוריות המזויפות על תפארת הערבים, תרבותם המזויפת ושליחותם הנצחית, דברים שלאמיתו של דבר לא היו אלא הרס החיים, התרבות והערכים האנושיים האצילים והאסתטיים בכל מקום שאליו הגיעה “טביעת הרגל הברברית” בהשאלה מפיירוּז, המלאך הטהור, הנפלא והיפה.^[3]

____________________

[1] הכותב רומז לסיסמת מפלגת הבעת’ הפאן-ערבית: “אומה ערבית אחת בעלת שליחות נצחית” [אמה ערביה ואחדה ד’את רסאלה ח’אלדה].

[2] הכוונה לאמרה השגורה על שלהי ימיה של האימפריה העות’מאנית, “האדם החולה על הבוספורוס”.

[3] הכותב רומז לשורה מתוך השיר “ירושלים הקדושה” של הזמרת הלבנונית פיירוז, שבו מופיע הצירוף “טביעת הרגל הברברית”.

القوميون العرب: تاريخ أسود وفكر خبيث

نضال نعيسة (إيلاف، 30.1.2009)

من المعلوم تماماً أن الفكر القومي هو النسخة المنمقة، والطبعة المعصرنة و”المشلبنة” للفكر السلفي البدوي الأصولي الذي هبّت رياحه العاتية من الفيافي والصحاري البدوية في القرن السابع الميلادي، وأحال معها كال تلك الحضارات والأمم المتاخمة التي دخلها إلى خرائب وأنقاض متهالكة تلوك أساطيراً مبهمة، وتجتر خطابات آفلة ممجوجة، لم يعد لها أية فاعلية تذكر سوى بعدها التاريخي الرمزي الأسطوري الخاوي القديم. وحين انزوى الفكر الديني خجلاً بعد سلسلة من التجارب الدموية الصدامية الفاشلة برز الفكر القومي ليحل محله، ولكن بحلة ورداء، وخطاب ملتو جديد. وتكاد دعوات الأحزاب القومية وهيئاتها وشخصياتها المختلفة وتنويعاتها المتعددة، لإحياء أمجاد العرب والحديث المسترسل المبهم الفياض عن الرسالة الخالدة، يتطابق تماماً مع فكر الجماعات الإخوانية والسلفيات الجهادية ورؤى ابن لادن والإمام البنا وسيد قطب تلك الترجمات العربية للشيخ السلفي الهندي أبي الأعلى المودودي 1903-1979. ( لا ندري عن أية أمجاد يتحدث القوميون، ومتى كانت هذه الأمجاد بالضبط؟ اللهم إلا إذا كان إخضاع الناس بالسيف، واحتلال أراضيهم وتدمير الحضارات الأخرى، وتخريب النفوس والعقول، وإحياء العصبيات القبلية والعشائرية والعنصرية والطائفية والفئوية، وفرض لغة وثقافة ودين بالسيف على بشر آخرين وسبي نسائهم ونزع ممتلكاتهم وتغريمهم بالخوات والجزية وإعمال الحسام المهند في أعناقهم وتفجير شلالات الدماء، ومراكمة جبال الجماجم، وترويج ثقافة الموت والنحر والتكفير، والإشكاليات والانقسامات الأبدية والانهيارات القيمية والمعرفية التي خلفوها أمجاداً.

غير أنه، من الصحيح والمثبت تاريخياً، بأن هذا الفكر كان وراء إجهاض المشروع التنويري الحداثوي النهضوي في المنطقة الذي انطلق عقب انهيار امبراطورية الرجل المريض العثمانية الفاسدة التي استعمرت المنطقة أربعمائة عام تحت راية الفكر الغيبي الماورائي. وذلك حين انقضـّت مجموعة الضباط الأحرار المصرية الأخوانية على مقاليد الحكم في مصر التي كانت قد قطعت شوطاً طيباً في مسيرة الحداثة واللبرلة والتنوير وأعادتها- المجموعة- إلى سيرتها السلفية الأولى. وسرت تلك العدوى الفيروسية القومية العسكريتارية القاتلة، وانتقلت إلى معظم الكيانات السياسية الناطقة بالعربية، وبدأ الفكر التضليلي المسموم وسردياته المخدِّرة تفتك بالأبدان، كما بالعقول العربية، حتى وجد الشارع الناطق بالعربية نفسه، مرة واحدة، يواجه نكبة وراء نكبة، وكارثة تجرها كارثة، ومأساة تولد مأساة. استيلاء القوميين العرب بالقوة المسلحة على مقاليد الحكم في مصر، (كما فعل أسلافهم البدو الأعراب ذات يوم حين عولموا ثقافة الغزو تحت الرايات الإلهية)، وإنهاء الحياة البرلمانية، وتعطيل الدساتير وحكم البلاد بالحديد والنار والبساطير، كان في الحقيقة بداية الانهيار، والهجوم المعاكس، التي أعادت شنه القوى السلفية عبر التجرؤ، مرة أخرى، على خصوصيات وحريات الإنسان في العصر الليبرالي المحدث، وقتذاك، أي ما بعد رحيل المستعمر العثماني، ومن هناك عمـّموا هذا الأنموذج الرث، وانتشر السرطان القومي المستفحل في مختلف أمصار الأعاريب.

عجز الفكر القومي في توحيد العرب، برغم زعمه وجود عوامل جاهزة ومفترضة لقيام تلك الوحدة أثبتت الأيام قصورها وخواءها وعدم مواءمتها لمتطلبات الواقع وسيروراته الديناميكية المتحولة، أبداً، والتي تتطلب بالقطع أكثر من هذه الفكرة الرومانسية الوهمية الطوباوية الصماء. وفي الحقيقة، ما عجزت القاعدة، والجماعات السلفية والإخوانية عن تحقيقه، حتى الآن، في ترثيث وتحطيط وتمسيخ وتقزيم وتقبيح وترييف وتشحيح وتضحيل وصحرنة هذه المجتمعات، وإعادتها إلى أروقة ومناخات القرن السابع الميلادي، قد أفلح في فعله القوميون العرب. وها هي كيانات الأعاريب من المحيط إلى الخليج، تتجلى بأبهى حللها، وبمحاكاة مدهشة لما كانت عليه عبر التاريخ المجيد “ما غيره”، من فقر وفساد وجهل ولصوص وشيوخ ووعاظ مأجورين واستبداد وديكتاتوريات وانحطاط مرعب رهيب. فإذا لم تكن دولة العرب الأنموذجية على هذا المنوال الفظيع، فماذا عساها أن تكون؟ وأية دولة قومية عربية ستنتهي، حتما اليوم ولاحقاً، إلى دولة دينية فاشية كما هو الحال في العراق ومصر والجزائر والسودان وموريتانيا واليمن السعيد…إلخ.

هل لأحد أن يطلق العنان لخياله ويتصور ما كان قد آل إليه حال ما يسمى زوراً وبهتاناً بالمغرب “العربي” لولا فيروسات التعريب ووسواساتها الخناسة التي اجتاحته في النصف الثاني من القرن العشرين؟ وأين كان استقر اليوم لو تابع عملية “الفرنسة” و”الأوربة” والتغريب الحداثي، التي كانت جارية، يوماً ما، بدل البدونة والعربنة والتوهيب التي تسرح وتمرح، وتعصف اليوم فيه؟ هل ثمة أية مشروعية، وحق، للتساؤل هنا؟ ألا تقف طوابير طويلة من المهاجرين ” المستعرَبة بفعل المد العربي” أمام سفارات الكفار واليهود والصليبيين للفرار من هذا الجحيم القومي المؤرق الرهيب؟ وما كان لها أن تفعل ذلك لو كانت هذه الأوطان نسخاً وفراديساً وجنات عدن كدول الغرب، تجري من تحتها ومن فوقها، وعلى جنباتها الرفاهية والبحبوحة والفرفشة وحقوق الإنسان وتنتشر في أرجائها الحريات العامة.

ليس من مصلحتنا، ولا من مهمتنا، البتة، ككتاب ونشطاء رأي، تجميل هذا النظام الرسمي البائس الفاسد البائد القبيح. وإن نقدنا وتشريحنا لمختلف الظواهر السوسيولوجية والأنثروبولوجية والتراكمات الفكرية المترسبة في جذور هذا المجتمع العربي العليل، يأتي في إطار المحاولات المستمرة لضرورة إعادة هيكلة كل تلك البنى التي تآكلت بفعل الزمن والتقادم الطبيعي والشيخوخة التي ستصيب كل شيء، والاجترار التاريخي لمقولات وتجارب سلطوية وفكرية فاشلة. لإن هذا النظام الرسمي العربي، صنيعة القوميين العرب ومأثرتهم المفتخرة، هو الذي أورثنا كل هذه المهانة والذل والخذلان التاريخي وجعلنا أحط شعوب الأرض وفي ذيل أمم الأرض قاطبة في جميع الميادين الحياتية، لا يستأهل أي نوع من الشكر والمجاملة والتجميل والمحاباة بل النتف والضرب على قفاه على الطالعة والنازلة. ولن يلقى منا، بالطبع، أي امتداح أو ستر لعوراته، أو مداراة لعيوبه على الإطلاق. وإذا كان هذا يصب في مصلحة إسرائيل، أو غيرها، فهذه ليست مسؤوليتنا وليس مطلوب منا السكوت والتستر على ويلاته وموبقاته، ولا ذنب هذه النخب التي تقرع أجراس الخطر والإنذار، وترفع الصوت عالياً لدرء الفواجع القادمة والانهيارات الشاملة، وإنما مسؤولية نفس هذا النظام الرسمي العربي العاجز المريض الذي وضع نفسه في موضع الاتهام، ولم يعد يستطيع النهوض من كبوته التاريخية أو التقدم قيد أنملة والسير على الطريق الصحيح لإنقاذ هذه الشعوب المحبطة المسكينة التي تعاني الفقر والفاقة والتغريب الحضاري والفكري والريادي.

ومن خبائث الأحابيل القومية المعروفة، مثلاً، وكما يمارسها، تماماً، صنوها السلفي، هو تغذية العصبويات والوجدانيات الشعبوية الغوغائية الغرائزية الكامنة في الشيفرة الجينية للا وعي الباطني الجمعي العام للدهماء والرعاع والبسطاء والمتاجرة بها، باعتبارها بضاعة فكرية مؤدلجة وجاهزة، وطرحها للارتزاق والتكسب منها في السوق السياسي.

وما انطلاق تلك الفبركات المسمومة، التي طالت فيما طالت، بعضاً، ويالغرائب ومحاسن الصدف من مكون سوري بعينه، ومن حملة مشاعل التنوير المناهضة للمشروع السلفي، إلا من أوكار القوميين العرب، بالذات، بأمر غريب وجديد، وما هي إلا تعبير عن التصاقهم الفطري اللا إرداوي والغريزي الفطري بالفكر الأصولي، وجلاء لمكنوناتهم العدوانية المتأصلة لكل ما هو مبدع وخلاق وجميل ومتجدد وسام ونبيل. وهي انعكاس لطبيعة وماهية العقل القومي الحامل لعقدة التفوق العرقي المريضة، وثقافة الازدراء والتخوين، وتجسيد ملموس لانكشاف جوهر تكويناتهم العضوية ولانحباس وجفاف منسوبهم واحتياطهم الثقافوي، ونفاذ لمخزونهم الفكري ووقودهم الروحي الذي اعتاد لـَوْك تلك الكليشيهات التاريخية عن مجد العرب وحضارتهم الزائفة ورسالتهم الخالدة، والتي لم تكن في حقيقة الأمر سوى تدمير للحياة وللحضارة وللقيم الإنسانية النبيلة والجمالية في كل مكان وصلتها “آثار القدم الهمجية”، وبالإذنً من فيروز، ذاك الملاك الطاهر الرائع الجميل.