מהדי מג’יד עבדאללה (אילאף, 10.05.09)

תורגם על-ידי רבקה בריימן

מי יוביל את השינוי בחברות המזרח תיכוניות? הפובליציסט הכורדי מהדי מג’יד עבדאללה משרטט את דמותו של האינטלקטואל המעורב, מובילן של המהפכות והשינויים וקורא לאינטלקטואלים במזרח התיכון לאמץ את המאפיינים הללו ולקדם את השינוי, למרות הקשיים שבדרך.

מאז ימי קדם, שאף האדם שיהיה היום טוב מאתמול, ומחר טוב מהיום. הוא השתדל והשקיע מאמצים רבים להגשמת מטרותיו, נקט שיטות ואמצעים שיובילו אותו לחיי נוחות, אושר ושלווה. בין הדברים שהבין היה שהבדידות עומדת לו למכשול, ולכן, הצטרף לאחרים והם כוננו משפחה, ואז חבורה, שבט, עדה ו חברה.

“חברה” היא איחוד של כמה אנשים וקבוצות שיש להם מטרות ונטיות משותפות שהם מבקשים להגשים. החברה אינה נשארת כפי שהיא, או קופאת ללא ניע, אלא מתפתחת באמצעות שינוי – שינוי דרך החשיבה של אנשיה לחשיבה של היגיון ומדע, והדבר מוביל לאחר מכן לשינויים אחרים – כלכליים, פוליטיים, תרבותיים וכו’.

יש קבוצה בחברה המשחקת תפקיד חשוב בתהליך השינוי, היא קבוצת האינטלקטואלים. המונח “אינטלקטואל” נכרך בשורה של בעיות ועירוב במונחים אחרים, לדוגמה “השכלה”, שכן אנשים “משכילים” מכונים “אינטלקטואלים” ולהיפך.

כדי להבהיר בעיות אלה נאמר בקצרה כי אינטלקטואל הוא אדם שיוצר וממציא רעיונות חדשים, וזאת אחרי שהמחשבות מבשילות בכור מחשבותיו, לאחר מאמץ בלתי נלאה להגות במחשבותיהם וברעיונותיהם החדשים של אחרים.

המשכיל הוא אדם שחוזר על דבריהם וכתביהם של אחרים בלא להוסיף על כך כל חדש. אין חובה כי האינטלקטואל יהיה בעל תעודה, כפי שטוענים אחדים. אדרבא, מרבית הגאונים והאינטלקטואלים לא היו ברי מזל בלימודיהם האקדמיים. קח לדוגמה את מחמד עַבְּדֻה ואת המשורר הכורדי קאנע; הם לא החזיקו בתארים אקדמיים, ואף על פי כן עלה בידם לשנות את המחשבה של חברתם ב בכתביהם ובשיריהם שנבעו מהכרתם את המציאות החברתית שבה חיו, ומן הביקורת שהביאה לשינויהּ.

לא נשכח לציין שבאמרנו “שינוי”, איננו מתכוונים להפיכת דבר לדבר אחר, כמו הפיכת בית טיט לבניין של 100 קומות, או מכונית-על ל”האמר” אמריקני, מפני שזה מכונה “פיתוח”. השינוי שלו אנו שואפים ובו אנו רוצים הוא שינוי דרכי החשיבה, ממפגר למתקדם ומהרסני לבונה, באופן שהוא מגיע עד לתוכנן ולצורתן.

“שינוי” הוא הפיכת דבר לטוב משהיה, באמצעות החלפת הכללים שעל פיהם הוא פועל. זה כולל פוליטיקה, חברה, כלכלה, מדע, דת, מוסר וכו’. השינוי שאנו עוסקים בו הוא שינוי חברתי הניצב בראש השינויים האחרים. כפי שציינו לעיל, קבוצת האינטלקטואלים משחקת תפקיד חשוב בתהליך השינוי, אם היא עושה את המוטל עליה בצורה נכונה.

לאינטלקטואל חייבת להיות אישיות חזקה ביותר והוא חייב להיות דקדקן. חשוב מכך, הוא כי יהיה נתון במצב של מרד מתמיד-כמעט נגד המצב הנוכחי, ולשאת את דבר חרות האדם מכל הבחינות. זהו הדבר הפותח לפניו את שערי היצירה מכל עבר, וקורא דרור למחשבתו ומעוררה בהדרגה, למען יחול השינוי בגמישות ובקלות.

האינטלקטואל חייב להיות נציג חברתו, אבל בייצוג, אין הכוונה ליכולתו לבטא בלשון צחה בעיה או רעיון כלשהם של החברה, להעניק לעצמו חסינות או לזכות במעמד מיוחד. ואין הכוונה בראש ובראשונה לשירות בשורותיהן של ביורוקרטיות חזקות ואצל מעסיקים מכובדים. הייצוג האינטלקטואלי הוא הוא הפעילות.

הסופר ז’וליאן בֶּנְדַה הציע בספרו המפורסם “בגידת האינטלקטואלים” כי “על האינטלקטואלים להפסיק לחשוב מזווית של רגשות קולקטיביים ולהתרכז במקום זאת בערכים משותפים, כאלה המקובלים על כל האומות והעמים. לפיכך האינטלקטואל חייב להשתחרר מכבלי הגזענות והקנאות העדתית ולהתרגל לקבל דעות של אחרים אפילו אם הן מנוגדות לדעותיו, שכן הדבר מביא ליצירת רעיונות המובילים לשינוי וכתוצאה מכך להתפתחות.

המציאות חייבת למשול בדבריו של האינטלקטואל ובכתיבתו, לא המטה-פיזיקה. הדברים חייבים להיות רהוטים וקלים ומובנים לאדם הפשוט יותר מאשר למשכיל. הם חייבים גם להיות מניע להתעוררות המים העומדים של החשיבה - לא רק להציג תשובות, אלא גם לעורר שאלות.

חייבים להבין שהשינוי החברתי, הניצב בראש השינויים האחרים, לא בא בפתאומיות או באקראי, אלא כתוצאה ממהפכות גדולות והצטברות היסטורית הגיונית. כאשר אנו אומרים שהמערב כבר הגיע לשלב מתקדם של דמוקרטיה בחייו החברתיים, עלינו להבין שהוא השקיע ארבע מאות שנה עד שהגיע למה שהגיע.

לכן, יידעו האינטלקטואלים שמשימתם מפרכת ודרכם ארוכה. טוב לאינטלקטואל להפיק תועלת מרעיונות הזולת, , אולם ייבואם מבחוץ מגונה, מפני שהוא לא יוביל למטרה המבוקשת, מפני שרעיונות הם ייחודיים לחברה ולסביבה שונות מסביבתו ומחברתו. הפקת תועלת מרעיונות, צריך שתיעשה במיצוי מה שמתאים לחברה שהוא חי בה.

לפיכך אנו יכולים לומר שתהליך השינוי החברתי הוא מפרך, ארוך וזקוק למומחיות ולבחינה נוקבת כדי לחקור לעומק את המציאות ולפתור את הדילמות שהיא מציבה. על האינטלקטואל לנפץ את המכשולים והחסמים שעומדים בדרכו הארוכה, כדי להרוס רעיונות מיושנים ונחשלים ולבנות רעיונות חדשים ומתקדמים על הריסותיהם.

---

المثقف والتغيير الأجتماعي

مهدي مجيد عبدالله (ايلاف، 10.5.2009)

منذ غابر الازمان والانسان يطمح ان يكون يومه افضل من أمسه، وغده أفضل من يومه. وقد سعى وبذل كثيرا من الجهد لتحقيق أهدافه وسلك طرقاً وأتخذ وسائل توصله الى حياة الرفاهية والسعادة والطمأنينة، ومن جملة ما أدركه أن الوحدة والعزلة تقف عائقا أمامه،لذا ألتحق بأفراد أخرين مكونين أسرة، ثم جماعة، ثم عشيرة، ثم طائفة، ثم مجتمعا.

و(المجتمع ) عبارة عن تجمع عدد من الافراد والجماعات توجد لديهم أهداف وميول مشتركة، يسعون لتحقيقها. وهو لايبقى(أي المجتمع) على حالة واحدة، أو طور جامد لايعرف الحراك، بل يتطور عن طريق التغيير، تغيير طريق تفكير أعضائه نحو( المنطقية والعلمية )، والذي يؤدى فيما بعد الى تغييرات أخرى سواء كانت أقتصادية أم سياسية أم ثقافية….ألخ.

وهناك فئة في المجتمع تلعب دورا هاما في (عملية التغيير) الا وهي (فئة المثقفين)

وقد لف مصطلح المثقف جملة من الاشكاليات والخلط مع مصطلحات أخرى، (التعليم ) مثلا.حيث يطلق على أناس (متعلمين )، مصطلح (مثقفين)، وبالعكس.
ولتوضيح هذه الاشكالية نقول بأختصار :- بان (المثقف : هو الشخص ألذي يبدع ويختلق الجديد من الافكار و ذلك بعد أن تختمر المواد الفكرية، المكومة في خزانة تفكيره، من جراء السعي الدؤوب في مطالعة أفكار و أبداعات الاخرين.

والمتعلم :- (هو الشخص ألذي يردد ما يقوله ويكتبه الاخرين بدون أضفاء أي جديد ولايشترط في المثقف ان يكون حاصل على شهادة تعليمية،كما يزعم البعض.بل أن معظم العباقرة والمثقفين لم يكونوا محظوظين في دراستهم الاكاديمية، خذ مثلا ( محمد عبده، والشاعر الكردى قانع )،فهم لم يكونوا من ذوي اصحاب الشهادات الجامعية ومع ذلك استطاعوا ان يغيروا افكار مجتمعهم بكتاباتهم واشاعرهم النابعة من معرفتهم الواقع المجتمعي الذي يعيشونه ومن ثم نقده الذى أدى الى تغيره.

ولا يفوتنا ان نذكر باننا لا نعني بالتغيير، تغيير مادة الى اخرى، مثلا تغيير بيت من طين الى عمارة ذات (١٠٠) طابق، أو( سيارة سوبر) الى (هامر امريكية)،لأن هذا يسمى تطويرا.

فالتغيير الذي نقصده ونتبناه هو تغيير( أسلوب التفكير )، من متخلف الى متقدم، ومن هدّام ألى بنّاء، بحيث يصل الى مضمونه وشكله.

و(التغيير):- هو جعل حاضر شىء أفضل من ماضيه،وذلك عن طريق تبديل القواعد ألتي يجري عليها، وهو يشمل، السياسة،المجتمع،الاقتصاد،الجانب العلمي، الدين، الاخلاق…. ألخ.

والتغيير الذي نتناوله، هو( التغيير الاجتماعي) الذي يعد رأس التغييرات الاخرى.

وكما ذكرنا أنفاً، أن (فئة المثقفين ) تلعب دوراًهاما في ( عملية التغيير ) أذا ما قامت بمسؤليتها بصورة صحيحة

فالمثقف يجب أن تكون لديه شخصية جبارة، ويكون مدققاً، وأهم من ذلك أن يكون في حالة تمرد شبه دائمة للوضع الراهن، فضلاً عن ان تكون الغاية من نشاطه هي أعلان شأن حرية الانسان من كل النواحي وهذا مما يجعل أبواب الابداع مفتوحةً أمامه (أي الانسان). في كل الجوانب مما يؤدى الى تحرر و تحرك تفكيره شياً فشيئاَ، الذي بدوره يجعل عملية التغيير مرنة و يسيرة.

ويجب ان يكون المثقف ممثلاً لمجتمعه، لكن ليس الغرض من تمثيلاته، قدرته على التعبير بفصاحة عن قضية أو فكرة ما للمجتمع، او تقديم حصانة ذاتية لنفسه او توفير مكانة مميزة. ولا يقصد بها في الدرجة الاولى توفير الخدمة في صفوف بيروقراطيات قوية ومع أرباب عمل كرماء، (فالتمثيلات الفكرية ) هي النشاط بعينه.
وقد أقترح الكاتب (جوليان بندا ) في كتابه الشهير (خيانة المثقفين ):- (أن على المثقفين التوقف عن التفكير من زاوية العواطف الجماعية، والتركيز بدل ذلك على القيم المتساوية، تلك القابلة على كل الامم والشعوب).

لذا يجب على المثقف ان يتحرر من القيود العنصرية والنعرات الطائفية، وان يتعود على تقبل أراء الاخرين وان كانت مخالفة لارائه.لان هذا يؤدي الى توليد افكار تؤدي الى التغيير ومن ثم التطور.

وكلام وكتابات المثقف يجب ان تتطغى عليها الواقعية لا الميتافيزيقية.ويجب ان تكون سلسة وسهلة يفهمها الشخص العادي قبل المتعلم، فضلا ان تكون دافعاً نحو تحريك مياه التفكير الراكدة، ولا تقدم أجوبة فقط بل تثير اسئلة ايضا.

ويجب أدراك ان (التغيير الاجتماعي) ألذي هو رأس التغييرات الاخرى،لا يأتي فجأةً أو صدفةً، لكنه يأتي نتيجةً لثوراتٍ ضخمة وتراكم تأريخي منطقي وعندما نقول بأن الغرب قد وصل الى مرحلةٍ متقدمة من الديمقراطية في حياته الاجتماعية.يجب أن ندرك بأنه بذل أربعة قرون حتى وصل الى ما وصل.

لذا يجب ان يعي المثقفون بأن مهمتهم شاقة ودربهم طويل، واستفادة المثقف من أفكار الغير شيئ محبذ، لكن استيرادها منبوذ،لانه لايؤدي الى الغرض المطلوب، وذلك لانها تخص مجتمعاً وبيئة مختلفه، عن بيئته ومجتمعه.

والاستفاد منها يكون بأستخلاص ما يناسب المجتمع ألذي يعيشهُ.

وبالتالي نستطيع القول بأن عملية التغيير الاجتماعي عملية شاقة وطويلة وتحتاج الى خبرة ونظرة ثاقبة لتمحيص الواقع وحل معضلاته.وعلى المثقف ان يفتت العقبات والعوائق التي تعترض طريقه الطويلة نحو هدم القديم المتخلف من الأفكار وبناء الجديد المتقدم منها على أنقاضه.