עלי ראשד אל-נועיימי (אל-אתחאד [א.א.ע], 30.6.2008)

תורגם על-ידי אלונה סימון

הכותב מאיחוד אמירויות ערב, ד”ר עלי ראשד אל-נועיימי, מבקר במאמר זה את עובדת היותה של האומה הערבית אומה המתאפיינת בבערות ובשיעור קריאה נמוך. לטענתו, האומה שהספר הקדוש שיצא מתוכה פותח במלה “קרא” ומטיף לקריאה ולטיפוח הידע אינה יכולה להרשות לעצמה להמשיך במצבה הנוכחי ולהנציח את הבורות והבערות, כאשר המערב אותו היא מבקרת כל כך נמצא הרחק לפניה בכל הנוגע לקריאה.

אין ספק כי אנו אחת האומות המתגאות ביותר בתפארת עברן ובהיסטוריה שלהן, ואנו זכאים לזה. שהרי מה שהשיגו אבותינו עשה אותם למנהיגי הציוויליזציה ולחלוצי המדע בתקופתם, והם ייצגו את האנושות האמיתית על השקפותיה הנאורות ובאמצעות זאת שלטו באנושות והובילוה מחיל אל חיל. אלא שכל זה הוא נחלת העבר, וההתפארות בכך רק מוסיפה על הצער והיגון, מעמיקה את הפסיביות הממיתה בנו ודוחקת אותנו אל שולי ההיסטוריה. אם נתבונן בַּקְּרִיאָה, למשל, נמצא מי שאומרים כי אנו משתייכים לאומת “קְרָא”,[1] ואמנם המילה הראשונה בקוראן היא “קְרָא”. האסלאם כדת מעודד ידע, ואף הופך אותו למצווה. אנו היינו חלוצי הקריאה והכתיבה בתקופה בה המערב חי בחשכת הנחשלות והבערות. כל זה אמת לאמיתה.

אבל – איפה אנחנו עכשיו? ואיפה הם? יצא לי להשתתף ביריד הספרים “אקספו-אמריקה”, שנערך בלוס אנג’לס בחודש שעבר. נפגשתי עם מספר מוציאים לאור, והתוודעתי באמצעותם לתעשיית ההוצאה לאור ותפקידה בפיתוח הכולל של החברה האמריקנית.

אם ישאל עצמו הקורא כמה ספרים מודפסים בארצות הברית בכל שנה, התשובה תגרום לנו להבין מדוע הם מתקדמים ואנו נחשלים. הנתונים הסטטיסטיים של היריד מצביעים על כך שפורסמו למעלה מארבע-מאות אלף ספרים בשנת 2007, וזאת בארצות הברית בלבד, היינו בתי ההוצאה לאור האמריקניים מפרסמים אלף ומאה ספרים ביום. ידוע כי תעשיית הספרים בארצות הברית מושתתת על בסיס מסחרי, מה שאומר שלספרים הללו יש שוק ויש דרישה. בעולם המספרים של ההוצאה לאור אצלנו, אנו מוצאים כי סך כל מה שמתפרסם בעולם הערבי כולו אינו עולה על מה שמתפרסם בבתי ההוצאה לאור האמריקניים במהלך שלושה ימים. המספרים הללו נוגעים למספר הספרים, ולא למספר העותקים של כל ספר, שכן מספר העותקים שלהם עומד על מיליונים, בעוד המספר אצלנו אינו עולה על עשרת אלפים. מכאן אנו מבינים כי בעבר היינו (בבחינת) אומת “קְרָא”, אך איננו עוד כאלה. האמת היא כי החברות המערביות הן חברות קוראות; הקריאה הפכה בהן להרגל נפוץ, והם קוראים במטוסים, ברכבות, בבתי הקפה ובחדרי ההמתנה בכל מקום; כולם קוראים, צעירים כמבוגרים, גברים כנשים. עומד לרשותם מגוון רחב בקריאתם, כזה המשתקף במה שמפרסמים בתי ההוצאה לאור במענה לדרישות כל הקוראים.

היכן טמונה הבעיה? אין ספק כי הסיבות לבעיה רבות, סבוכות ושלובות זו בזו, אבל לדעתי האחריות הגדולה יותר מוטלת על המשפחה ובית הספר. זאת משום שהקריאה היא הרגל שיש לפתח אצל הילד למן ילדותו, ואשר מתחילה בצורתה הבסיסית בסיפורים המסופרים לילד לפני השינה, ולאחר מכן, כשהוא לומד לקרוא, הסיפורים האלה מוחלפים בחוברות סיפורים המותאמים לילדים, וכך עד שמתפתחות אצל הילד נטיות חיוביות ביחס לקריאה. בהמשך מגיע תורו של בית הספר ביצירת סביבה חינוכית המשתמשת בקריאה כאחד מאמצעי הלמידה. דבר זה מצריך שינוי בתפקיד המורה ממורה המלמד באמצעות שינון למדריך ומכווין של תהליך הלמידה, וכמו כן בנייתן מחדש של תוכניות הלימודים כדי שתשתמשנה בקריאה כאמצעי להשגת מטרותיהן.

____________________

[1] הכותב רומז לפסוקים הראשונים בסורה 96 (סורת אל-עלק; פרשת טיפת הדם) בקוראן: ”קְרָא בשם ריבּונךָ אשר ברא, / ברא את האדם מטיפת דם מעוּבּה / קְרָא הן ריבונךָ הוא רב חסד, / אשר לימד בקולמוס / לימד את האדם את אשר לא יָדע“

أمة لا تقرأ

د.علي راشد النعيمي (الاتحاد الامراتية، 30.6.2008)

لا شك أننا من أكثر الأمم اعتزازاً بأمجاد الماضي وفخراً بتاريخنا، ويحق لنا ذلك، فما حققه الأوائل جعلهم قادة الحضارة ورواد العلم في عصرهم، وكانوا يمثلون الإنسانية الحقة في صوراتها المشرقة، وبذلك سادوا وقادوا البشرية من إنجاز إلى آخر. ولكن كل هذا أصبح من الماضي والتغني به لا يؤدي إلا إلى زيادة الحسرة والكآبة، ويعمق السلبية القاتلة فينا ويجعلنا على هامش التاريخ، ولو تأملنا القراءة كمثل لذلك لوجدنا من يقول نحن ننتمي إلى أمة اقرأ، وأول كلمة من القرآن كانت اقرأ. والإسلام كدين يشجع على العلم، بل ويجعله فريضة، ونحن كنا رواد القراءة والكتابة عندما كان الغرب يعيش في ظلمات التخلف والجهل. وهذا كله صحيح.

ولكن أين نحن الآن؟ وأين هم؟ لقد أتيحت لي المشاركة في معرض “اكسبو أميركا” للكتاب، الذي أقيم بمدينة لوس أنجلوس في الشهر الماضي، والتقيت ببعض الناشرين، واطلعت من خلالهم على صناعة النشر ودورها في التنمية الشاملة للمجتمع الأميركي.

ولو سأل القارئ نفسه: كم عدد الكتب التي تطبع في الولايات المتحدة سنوياً؟ فإن الإجابة على هذا السؤال تجعلنا ندرك لماذا تقدموا ولماذا تأخرنا. إحصائيات المعرض تشير إلى أنه تم نشر أكثر من أربعمائة ألف كتاب في عام 2007، وهذا في الولايات المتحدة فقط, مما يعني أن دور النشر الأميركية تصدر ألفاً ومائة كتاب يومياً، ومن المعلوم أن صناعة الكتاب عندهم تقوم على أساس تجاري، مما يعني أن هناك سوقاً وطلباً على هذه الكتب. وفي عالم أرقام الطباعة عندنا، نجد أن ما يُنشر في العالم العربي بأسره لا يتجاوز ما تنشره دور النشر الأميركية في ثلاثة أيام. وهذه الأرقام تتعلق بعدد الكتب، وليس بعدد النسخ من كل كتاب, فأرقامهم في ذلك بالملايين، وأما أرقامنا فلا تتجاوز عشرة آلاف. وهكذا ندرك أننا كنا في الماضي أمة اقرأ، ولكننا لم نعد كذلك، بل الحقيقة أن المجتمعات الغربية هي مجتمعات القراءة, فالقراءة أصبحت من عاداتهم المنتشرة، ففي الطائرة يقرأون وكذلك في القطار، والمقهى وقاعات الانتظار في كل مكان، والجميع يقرأ الصغير والكبير, الرجل والمرأة. ولديهم تنوع كبير فيما يقرأون والذي انعكس على ما تنشره دور النشر لتلبية احتياجات جميع القراء.

أين الخلل؟ لا شك أن أسباب الخلل عديدة ومعقدة ويوجد بينها تداخل وتشابك، ولكن في تصوري أن المسؤولية الأكبر تقع على الأسرة والمدرسة. وذلك لأن القراءة عادة تُنمَّى عند الطفل منذ صغره وتبدأ في صورتها المبسطة بحكايات قبل النوم تسرد لهذا الطفل، ثم إذا تعلم القراءة تُستبدل هذه الحكايات بكتيبات قصصية مبسطة، وهكذا حتى تتكون عند الطفل الميول الإيجابية نحو القراءة، ثم يأتي دور المدرسة في إيجاد بيئة تربوية تعتمد القراءة كوسيلة من وسائل التعلم. وهذا يتطلب تغيير دور المعلم من ملقن إلى قائد وموجه للعملية التعليمية، وكذلك إعادة بناء المناهج التعليمية كي تعتمد القراءة كوسيلة لتحقيق أهدافها.