עאדל בן זייד אל-טריפי (אל-ריאד [סעודיה], 2.7.2008)

העיתונאי הסעודי עאדל בן זייד אל-טריפי, תוהה כיצד זה שלאורך ההיסטוריה פעם אחר פעם, שב השיח המתון ונוחל תבוסה במאבקו אל-מול הזרם הרדיקלי. בניסיונו להמציא תשובה, מתייחס אל-טריפי להיסטורית המאבקים במזרח התיכון, היחס לארצות-הברית והשיח הערבי הפנימי.

האירועים האחרונים בטריפולי [לבנון], ללא כל ספק, עוררו חששות בקרב אלו העוקבים מקרוב אחר הנושא הלבנוני, שכן ההתנגשויות בין הסונים לבין העלווים מחד גיסא, והמתיחות בין השיעים והנוצרים מאידך גיסא, הורידו את המסך על מה שנחשב להסכמה היסטורית, תוצר השיחות בדוחא, לאחר שנתיים של ציפייה. אלא שכל העניין הסתכם בכך שהאופוזיציה הסכימה למינויו של הנשיא מישל סולימאן, אבל בתמורה כפתה את מרבית תנאיה, עד כדי כך שהיא עודנה מעכבת – זה השבוע החמישי – את מינויה של ממשלה חדשה, על מנת שהגנרל מישל עַון יוכל לכפות את שריו על הממשלה.

זהו כישלון גדול והידרדרות המציאות הלבנונית, אחרי שבעקבות 14 בפברואר 2005 [רצח חרירי] היא הייתה על סיפה של מהפכה תודעתית וחברתית גדולה, לקראת דמוקרטיה ואחדות פנימית. אולם נדמה כי טעויות מדיניות רבות שבוצעו על-ידי מנהיגי הזרם מבית [הכוונה לזרם “14 בפברואר” בראשות סעד אל-חרירי ווליד ג’ונבלאט], ועצות אחיתופל מחוץ, הן שהביאו להידרדרות הצלחתם בציבור והחזירה אותה לשיעורים דומים לאלו שטרם הירצחו של חרירי. הסיבה לאותה נסיגה טמונה בחלקה בכך שהאזרח איבד את אמונו בזרם בו תמך, בשל חוסר יכולתו להגן עליו כפרט, ומשום שהוא נעדר יכולת לקרוא תיגר על השיח הרדיקלי הקיצוני, שאותו ייצגו אנשי הצבא של הכיבוש הסורי ואנשי החזבאללה, המאמינים ב”ולאית אל-פקיה” [שלטון חכם הדת].

כישלון היסטורי

השיח המתון התקיים מאז ומתמיד באזורנו. אינני נמנה עם הרואים בו שיח חדש שנגלה רק עם הופעת הגל הדמוקרטי בעולם בראשית שנות התשעים. בחינה של כמה וכמה התנסויות באזור, תעלה כי ישנם מנהיגים שניסו לאמץ את אותו שיח מתון ולו לתקופה קצרה בלבד. מספר לא מבוטל של מנהיגים ערבים ניסו לעטות כסוּת רפורמיסטית ולכן בחרו במדיניות רפורמיסטית – לפחות בפן הכלכלי והחברתי – אולם מהר מאוד הם זנחו אותה משום שלא העניקה להם את טובות ההנאה הציבוריות שהובטחו להם. די לקרוא את הספר “המאבק למען החוקה במצרים” של ברוס ראת’רפורד (1999), או ספרו הנפלא של השר מרוואן אל-מועשר [שר החוץ הירדני לשעבר] “מרכז המפה הפוליטית הערבית: ההבטחה לרפורמה” (2008) על מנת להבין כי האזור יכול היה להשתנות, אולם מכשולים רבים מנעו זאת, שהמכנה המשותף בין כולם הוא שליטתו של שיח הקיצוניות הפוליטית והחברתית ותבוסת הזרם המתון.

השיח המתון נחל כישלון חרוץ. הוא איננו מסוגל להתמודד עם השיח הרדיקלי באשר הוא. הוא כשל בשנות החמישים מול גאות הלאומיות הערבית אשר סללה את הדרך לקראת הפיכות הקצינים הצעירים ברבות מן הבירות הערביות; לאחר מכן כשל מול הזרם הנאצריסטי שהזיק לצמיחה הכלכלית והפוליטית בעולם הערבי; לאחר מכן הוא הותש בידי התנועות הפונדמנטליסטיות אשר קוצרות מדי יום את חייהם של עשרות בני-אדם ומטילות אפוטרופסות דתית ופוליטית על כלל המאמינים באזור.

למרבה הצער, אין מקום לשיח המתינות באזור; בכל פעם שהוא מרים את ראשו הוא מכותר, ויריביו מן הזרם הרדיקאלי [הנוקט אלימות] יכולים לחסלו בתואנות רבות. פעם אחת הוא “המשת”פ של הקולוניאליזם” ופעם אחרת הוא “זרם מתמערב”. אולם מעל לכל הוא “נאמנם של ארצות הברית והמערב ופועל להגשמת מזימותיהם של האויבים כנגד מדינות האזור”.

הפרדוקס טמון בכך שהזרמים הרדיקליים, על מאפייניהם האידיאולוגיים השונים, מאמצים את עמדת “ההתנגדות” תוך שהם מציגים עצמם בפני הציבור כמגיניהם של האדמות, הרכוש, המוסר והדת. על אף הרטוריקה שלהם, הבנויה לאימוץ סיסמאות מהפכניות וקיצוניות כלפי “האחר”, הם מפנים את נשקם עד מהרה כלפי פנים. מחוללי מהפכת יולי במצרים הפכו את המדינה, לאחר נפילת בית-המלוכה, למחנה צבאי גדול; לאחר המהפכה באיראן הרגו המהפכנים הפונדמנטליסטים בטהראן כמה וכמה מונים ממה שהרג “הסאוואק” [המשטרה החשאית של השאה הפרסי] במהלך ארבעים שנותיו; ואילו הפונדמנטליסטים באלג’יר ביצעו את הפשע החמור ביותר בהיסטוריה המודרנית שרק הטיהור האתני שבוצע ברואנדה, והטיהור האתני של סרביה בבוסניה-הרצגובינה באמצע שנות התשעים ישוו לו.

מדוע אם כן מקבלים עמי האזור את השיח הרדיקלי ?

לטענת הדוגלים בחברה אזרחית, ייתכן ומדובר בתערובת של עוני, בורות ורודנות מצד המוסדות השלטוניים. עם זאת ישנו זעם וכעס רב במזרח-התיכון בשל הצטברות של בעיות ישנות ושל אלו הנוכחיות. קחו לדוגמה סוגיה מייצגת כגון “הסוגיה הפלסטינית”. רבים מהמעורבים בתחום הרפורמה הדמוקרטית באזור מסכימים פה אחד כי אותה סוגיה שימשה פעמים רבות את השלטונות להטעיה ולהולכת שולל על-ידי הטלת האחריות והעיכובים על כתפי הכיבוש הישראלי תוך הסטת דעת הקהל הערבית באמצעות ההבטחה לשחרור.

אלא שנציגי הרפורמיסטים הדמוקרטים טועים בטענתם כי הסוגיה הפלסטינית עשויה לסייע בחיזוק הדמוקרטיה באזור. זאת משום שהסימנים אינם תומכים בכך. גם אם השיח הרדיקלי – בין אם כזה המיוצג על-ידי מדינות כגון לוב או סוריה ובין אם על-ידי ארגונים כגון חזבאללה וחמאס – הוא נטול סוגיה כלשהי שסביב עניינה מלהיטים את הציבור, הרי שביכולתם של הללו לייצר סוגיות אחרות שאינן נופלות בחשיבותן. דוגמא אחת הוא ארגון אל-קאעדה שמשמש מודל של מאבק בין השיח הרדיקלי לבין זה המתון באזור. בזכות הדמוניזציה הנעשית כנגד ארצות הברית בעולם הערבי והאסלאמי, הצליח הארגון להפיח רוח של טרור בקרב אלפי נערים וצעירים מסביב לעולם.

השנאה לארצות-הברית ועיוות השיח

ייתכן כי הקשר הדיאלקטי בין ארצות-הברית ומדינות המזרח התיכון הוא השתקפות קלאסית של המשבר בו נתון השיח המתון. מאז שנות החמישים ועד היום לא מצליחות מדינות ידידות לאמריקה או בעלות ברית שלה להצדיק או לשווק את יחסיהן עם ארצות-הברית לאזרחיהן ולשכניהן. אמת, ארצות-הברית ביצעה ועודנה מבצעת טעויות רבות באזור, עם זאת אין מדובר אלא במעצמה אשר עשתה טעויות בבחירותיה, זה כל העניין. ואולם, במהלך שישים השנים שחלפו, הצליח השיח הרדיקלי לציירה כאלוהי הרשע האחראים לכלל בעיות האזור. ייתכן כי מדיניותה החד-צדדית של ארצות-הברית בפלישתה לעיראק או הזנחת סוגיית תהליך השלום הישראלי-פלסטיני, הן דוגמה לאותן טעויות. אולם מדוע על ארצות-הברית להיות האחראית לכל משבר באזורנו או לשמש כתירוץ לסתימת פיות או לאפוטרופסות שנכפתה על מיליוני בני אדם בשם “הסירוב” או “ההתנגדות” למזימותיה של ארצות-הברית.

בלבנון, מנהל חזבאללה מדינה בתוך מדינה ומלבה יצרים עדתיים בשם ההתנגדות להשפעה האמריקנית; באבּייה [Abiye] שבסודאן מחריפה מלחמת האזרחים סביב הנפט. הממשלה נוטה להתנגד למאמצים הבינלאומיים להביא לפתרון המשבר ההומניטרי בדארפור ולהבאתם לדין של האחראים להרג ההמוני, והכל בשם הסירוב להתערבות האמריקנית בסודאן; ואילו בערי בירה רבות בעולם הערבי, פועלים הפונדמנטליסטים מחד ונציגי השלטון מאידך, לסיכול כל רפורמה פוליטית וחברתית בתואנה של סירוב לפלישה האמריקנית והאירופית.

צביעותם של הרדיקלים

הפרדוקס הוא ששוחרי השׂיח הרדיקלי פועלים עד מהרה נגד עמדותיהם שלהם, אלו שעל-פיהן הם מודדים את שכניהם ואזרחיהם, ובוחרים במשא ומתן עם האויב או בעריכת הסדרים והסכמים סודיים עימו מבלי שהדבר יעורר דבר בנפשותיהם של מיליוני האנשים באזור. חמאס החל בפיגועי ההתאבדות על מנת לסכל את הסכם אוסלו בשנת 1994. חמש-עשרה שנה מאוחר יותר, הוא-הוא שחתם על הסכם ה”הודנה” ומקיים משא-ומתן עם הישראלים, ובמקביל מאיים על כל הפלגים לבל יפתחו באש ללא היתר מצידו. עניין דומה הוא המשא ומתן המתנהל כעת בין סוריה וישראל. לאחר שהראשונה עשתה ככל שביכולתה בכדי להביא לכישלון תוכנית “מפת הדרכים”. ואילו חזבאללה מקיים משא ומתן עם הישראלים ובאותה העת מאיים על ממשלת לבנון לבל תבצע כל צעד לקראת משא ומתן עם הישראלים להשבת חווֹת שבעא.

הסתירה הזו אינה חדשה: נשיא מצרים עבד אל-נאצר קיים משא ומתן עם הישראלים לפני ולאחרי התבוסה בשלהי שנות השישים; הפונדמנטליסטים האיראנים אשר מכנים את ארצות-הברית “השטן הגדול”, קנו ממנה כלי נשק בהיחבא, במה שנודע מאוחר יותר כשערוריית “איראן-גייט” באמצע שנות השמונים ^[1]; ואילו לוב, פיצתה את קורבנות מטוס פאן-אם בשנת 2002 לאחר עשורים של הכחשה ואמברגו.

כך אנו מוצאים את תועמלני השיח הרדיקלי נוהגים בצביעות לשמה כלפי האידיאל שבשמו הם נלחמים ומאשימים אחרים בבגידה, כאשר הם עוקפים כל דבר שמוטל עליו אמברגו הרמטי כדי להפר את העקרונות שהם טוענים שהם פועלים למענם. חמור יותר הוא העדר היכולת של נציגי השיח המתון לחשוף את ערוותם, ואת הסכנה שהם מציבים וכן את השפעתם השלילית על האינטרס של מדינות האזור. לדעתי, האדם היחיד שהפנים את הדברים – גם אם באיחור – היה הנשיא המנוח אנוור סאדאת, כאשר הוכה בהלם נוכח ברית הרדיקלים (האסלאמיסטים והלאומנים) שהתגבשה כנגדו, באמצעות המוסדות הדמוקרטיים-יחסית שהוא השיב לחיים במו ידיו, הוא אמר את אימרתו הידועה: “לדמוקרטיה יש שיניים”. לדעתי הוא התכוון לומר ביודעין או שלא ביודעין כי חובתו של המדינאי לרסן את השיח הרדיקלי כאשר הוא מנצל את המרחב הדמוקרטי ואת מוסדות השלטון.

השיח המתון לא ימצא מקום אלא כאשר יעמוד איתן למול השיח הרדיקלי ויאזור אומץ להתעמת איתו, לא בשפת האלימות – כפי שמקווים הרדיקלים – אלא בשפת החוק והמוסדות. למתינות צריך כי יהיו שיניים וציפורניים. ולא, היא תובס בקרבות עם הקיצוניים.

____________________

[1] פרשה המוכרת גם בשם פרשת “איראן-קונטרה”, שבה התגלה כי במהלך מלחמת איראן-עיראק, מכרה ממשלת ארצות הברית, בתיווך ישראלי, נשק לאיראן בעסקה סיבובית שכללה שחרור חטופים אמריקניים בלבנון. הכסף מעסקאות הנשק עם האיראנים הוזרם על-ידי האמריקנים למימון פעילותם של ארגוני התנגדות למשטר בניקרגואה, שכונו ה“קונטרה” (Contrarevolucionarios).

---

من طرابلس إلى أيبي لماذا يفشل خطاب الاعتدال ويزدهر الخطاب الراديكالي؟

 عادل بن زين الطريفي (الرياض، 2.7.2008)

لا بد وأن أحداث طرابلس الأخيرة قد أقلقلت المهتمين بالشأن اللبناني، إذ أن المواجهات ما بين السنة والعلويين من جهة، والاحتقان ما بين الشيعة والمسيحيين من جهة أخرى، قد أسدل الستار على ما كان يظن أنه توافق تاريخي أنتجته حوارات الدوحة بعد عامين من الانتظار. بيد أن كل ما في الأمر هو أن المعارضة قبلت تنصيب الرئيس ميشال سليمان، ولكنها فرضت أغلب شروطها في المقابل، حتى أنها ما تزال تعطل تأليف الحكومة الجديدة - للأسبوع الخامس - لأجل أن يفرض العماد ميشال عون وزراءه على الحكومة.

فشل كبير وتراجع للحالة اللبنانية، بعد أن كانت في 14آذار 2005على وشك انقلاب مفاهيمي ومجتمعي كبير باتجاه الديمقراطية والوحدة الداخلية، ولكن يبدو أن الأخطاء السياسية الكثيرة التي ارتكبها قادة التيار في الداخل، والنصائح المغلوطة التي تلقوها من الخارج ساهمت في انحسار مدهم الشعبي، وتراجعه إلى معدلات مماثلة لما قبل اغتيال الحريري، وجزء من هذا الانحسار مرده إلى فقدان المواطن الثقة في التيار الذي وقف خلفه، لأنه عاجز عن حمايته كفرد وليست لديه القدرة على تحدي الخطاب الراديكالي المتطرف الذي مثله عسكريو الاحتلال السوري، ورجالات حزب الله المؤمنون بولاية الفقيه.

لطالما كان خطاب الاعتدال موجوداً بالمنطقة، ولست مع الذين يرون فيه خطاباً جديداً جاء فقط مع الموجة الديمقراطية التي شهدها العالم أوائل التسعينات، ولو قدر لك الاطلاع على أكثر من تجربة في المنطقة العربية لوجدت أن هناك أنظمة جربت هذا الخطاب ولو لفترة قصيرة من الوقت، وعدد غير قليل من القادة العرب حاولوا الظهور بالمظهر الإصلاحي، ونتيجة لذلك اتبعوا سياسات إصلاحية - على الأقل على المستويين الاقتصادي والاجتماعي - ولكنهم سرعان ما تخلوا عن تلك التجربة لأنها لم تمنحهم العوائد الشعبية التي كانوا يوعدون بها. ويكفي قراءة كتاب “الصراع من أجل الدستورية في مصر” لبروس رذرفورد (1999)، أو كتاب الوزير مروان المعشر المثير للإعجاب “الوسط العربي: وعد الإصلاح” (2008) لتدرك أن المنطقة كان بوسعها أن تتغير، ولكن ثمة عوائق كثيرة حالت دون ذلك، ولكن الجامع بينها سيادة خطاب التطرف السياسي والاجتماعي وهزيمة فكر الاعتدال.

هناك فشل واضح لخطاب الاعتدال، فهو عاجز عن مواجهة الخطاب الراديكالي أياً كان، فهو فشل منذ الخمسينات في مواجهة المد القومي الذي فتح الطريق أمام انقلابات العسكر الشباب في أكثر من عاصمة عربية، ثم فشل إزاء التيار الناصري الذي أضر بالنمو الاقتصادي والسياسي في العالم العربي، وأعيته بعد ذلك الفرق والجماعات الأصولية التي تحصد كل يوم عشرات الأرواح، وتمارس الوصاية الدينية والسياسية على عموم المؤمنين في المنطقة.

للأسف، خطاب الاعتدال لا مكان له داخل المنطقة، فهو محاصر في كل مرة يطل برأسه، وبوسع خصومه من التيار الراديكالي (الذي يتبنى العنف) أن يقضي عليه بحجج عديدة، فهو التيار العميل للاستعمار تارة، وهو تيار التغريب تارة أخرى، وفوق هذا وذاك هو التيار (الليبرالي) الموال للولايات المتحدة والغرب، والذي يسعى لتنفيذ مخططات الأعداء داخل بلدان المنطقة.

المفارقة في الموضوع أن التيارات الراديكالية على اختلاف تصنيفاتها الأيدلوجية تتبنى موقف “المقاومة”، وهي تعرض نفسها أم جمهورها كالحامي للأرض والمال والأخلاق والدين، وبالإضافة لكون خطابها مصمم لتبني الشعارات الثورية والمتطرفة تجاه الآخر فإنها لا تلبث أن تقلب سلاحها وعتادها إلى الداخل، فثوار يوليو المصريين حولوا البلد إلى معسكر كبير بعد سقوط الملكية، والثوار الأصوليون في طهران قتلوا بعد الثورة أضعاف ما فعله “السافاك” طوال أربعين عاما، وارتكب الأصوليون في الجزائر أعظم جريمة مدنية في التاريخ الحديث لا يضاهيها إلا التصفية العرقية في راوندا والصربية في البوسنة والهرسك منتصف التسعينات.

ولكن لماذا ترضى شعوب المنطقة بالخطاب الراديكالي؟

ربما هو مزيج من الفقر والجهل وتسلط المؤسسات الحاكمة كما يقول دعاة المجتمع المدني، ولكن ثمة سخط وغضب شديدين داخل الشرق الأوسط، وهما نتاج تراكمي لحزمة المشكلات القديمة والحاضرة، خذ على سبيل المثال قضية رمزية مثل “القضية الفلسطينية”، يجمع كثر من المهتمين بالإصلاح الديمقراطي في المنطقة على أن هذه القضية قد تم استخدامها كثيرا من قبل الأنظمة الحاكمة للتضليل، وإلقاء اللوم والتأخير على عاتق الاحتلال الإسرائيلي، وإلهاء شعوب المنطقة بوعود التحرير.

بيد أن دعاة الإصلاح الديمقراطي يخطئون حينما يزعمون أن حل القضية الفلسطينية من شأنه أن يساهم في تعزيز الديمقراطية في المنطقة، لأن المؤشرات لا تؤيد ذلك. فحتى وإن حرم الخطاب الراديكالي - سواء كان تمثله دول كليبيا وسوريا أو منظمات كحزب الله وحماس - من قضية يثيرون الناس من حولها، فإنهم قادرون على خلق قضايا أخرى لا تقل أهمية. تنظيم القاعدة - على سبيل المثال - يجسد نموذجاً للصراع ما بين الخطاب الراديكالي والمعتدل في المنطقة، فعبر شيطنة الولايات المتحدة في العالمين العربي والإسلامي استطاع هذا التنظيم أن يبث روح الإرهاب في آلاف المراهقين والشباب حول العالم.

لعل العلاقة الجدلية بين الولايات المتحدة ودول الشرق الأوسط هي تجسيد كلاسيكي لأزمة الخطاب المعتدل، فمنذ الخمسينات وحتى اليوم لم تستطع الدول الصديقة - أو الحليفة لأمريكا - أن تبرر أو أن تسوق علاقتها بأمريكا لمواطنيها وجيرانها. صحيح، أن الولايات المتحدة ارتكبت وما تزال أخطاء كبيرة في لمنطقة، ولكنها في النهاية لم تخرج عن إطار الدولة العظمى التي اتخذت خيارات سيئة، هذا كل ما في الأمر. ولكن الخطاب الراديكالي نجح خلال الستين عاما الماضية في تصويرها كآلهة شريرة مسئولة عن مشكلات المنطقة كلها. قد تكون سياسة الولايات المتحدة الأحادية في غزو العراق، أو إهمال ملف السلام الإسرائيلي/الفلسطيني، أمثلة للأخطاء التي ذكرنا، ولكن من قال إن عليها أن تكون مسئولة عن كل أزمة في المنطقة، أو أن يبرر تكميم الأفواه، أو الوصاية على ملايين البشر باسم “الممانعة” أو”المقاومة” للمخططات الأمريكية.
في لبنان، يدير حزب الله دولة داخل الدولة ويغذي النعرات الطائفية باسم مقاومة النفوذ الأمريكي . وفي أيبي السودانية تستفحل الحرب الأهلية حول النفط، وتلجأ الحكومة لمعارضة الجهود الدولية لحل أزمة دارفور الإنسانية ومحاكمة المسئولين عن الإبادة باسم ممانعة التدخل الأمريكي في السودان، وفي عواصم عربية كثيرة ينشط الأصوليون من جهة وممثلو النظام من جهة أخرى على معارضة أي إصلاحات سياسية واجتماعية بدعوى الممانعة للغزو الأمريكي والأوروبي.

المفارقة أن دعاة الخطاب الراديكالي سرعان ما يخالفون مواقفهم التي يمتحنون بها جيرانهم ومواطنيهم، ويعمدون إما للتفاوض مع العدو، أو عقد ترتيبات واتفاقات سرية معه دون أن يثير ذلك شيئاً في نفوس الملايين في المنطقة، فحماس ابتدأت عملياتها “الانتحارية” لإفشال اتفاقية أوسلو منذ عام 1994، وبعد ذلك بخمسة عشر عاماً، ها هي تعقد اتفاق هدنة مع الإسرائيليين ومفاوضات وتهدد أي فصيل يعمد إلى إطلاق النار دون إذنها، ومثل ذلك مفاوضات سوريا مع إسرائيل الآن بعد أن عملت الأولى كل ما بوسعها لإفشال مشروع “خارطة الطريق”. أما حزب الله فهاهو بتفاوض مع الإسرائيليين في الوقت الذي يهدد الحكومة اللبنانية بأي خطوة تجاه عقد مفاوضات مع الإسرائيليين لاسترجاع مزارع شبعا.

هذا التناقض ليس جديداً، فالرئيس عبدالناصر فاوض الإسرائيليين قبل وبعد النكسة نهاية الستينات، والأصوليون الإيرانيون الذين يطلقون على أمريكا “الشيطان الأكبر” اشتروا السلاح خلسة منها فيما عرف بعد ذلك بفضيحة “إيران - كونترا” منتصف الثمانينينات، وليبيا عوضت ضحايا طائرة لوكربي في 2002بعد عقود من الإنكار والحصار.

هكذا نجد أدعياء الخطاب الراديكالي في منافقة صريحة لمثاليتهم التي يقتلون ويخونون على أساسها، فهم يستديرون كل ما أحكم عليهم الحصار لينتهكوا ذات المبادئ التي يزعمون الانتصار من أجلها. بيد أن ما هو أخطر من ذلك، هو عجز خطاب الاعتدال عن فضيحتهم وكشف أخطارهم، وآثارهم السلبية على مصالح دول المنطقة. وأظن الرجل الوحيد الذي استوعب ذلك - وإن يكن متأخراً - هو الرئيس الراحل أنور السادات، فهو حين صدم بتحالف دعاة الخطاب الراديكالي (إسلاميين وقوميين) ضده عبر المؤسسات الديمقراطية - نسبيا - التي أعادها بنفسه للحياة، قال كلمته المشهورة: (الديمقراطية لها أنياب)، وأظنه كان يقصد بوعي - أو ربما بغير وعي - بأنه ينبغي على السياسي أن يلجم الخطاب الراديكالي حين يستغل الفضاء الديمقراطي ومؤسسات السلطة.

الخطاب المعتدل لن يكون له مكان إلا حينما يستطيع الوقوف أمام الخطاب الراديكالي، وأن تكون له الشجاعة في مواجهته، ليس عبر لغة العنف كما يأمل الراديكاليون، بل عبر لغة القانون والمؤسسات، فالاعتدال ينبغي أن تكون له أنياب وأظافر، وإلا هزم في معارك المتطرفين.