נביל עודה (אאפאק, 29.10.2008)

תרגם:  אריה גוס

העיתונאי והמבקר הערבי-ישראלי, נביל עודה, מבקר את התרבות הפוליטית הרווחת ברשויות המקומיות במגזר הערבי בישראל. לטענתו, אינטרסים זרים, אגואיזם ואנוכיות, עדתיות וחמולתיות מזהמים ומשחיתים את החיים הפוליטיים והמפלגות הערביות איבדו בשל כך את חיותן ואת יכולתן לשרת את ציבור בוחריהן. התוצאה היא מצב של אין-מוצא ושל רשויות השוקעות בחובות ופושטות את הרגל ואת היד.

ראו גם: השירות האזרחי בקרב ערביי ישראל - בין הסכמה לסירוב/נביל עודה משבר השלטון המקומי הערבי – תוצאה ישירה של פשיטת הרגל של המפלגות הערביות/ נביל עודה

הרחובות בערינו ובכפרינו קושטו בכרזות תעמולת הבחירות. במבט ראשון נראה שמה שמתרחש הוא טקס [חתונה] דמוקרטי בקרב הערבים בישראל. הבה נתעלם ממערכת הבחירות ברחוב היהודי, שמבחינה חיצונית, אינה שונה מן המתרחש בערים הערביות מלבד בדבר אחד בלבד: המועמדים היהודים מייצגים ציבור, או מפלגות וארגונים מדיניים. עם זאת, המועמדים הערביים ברובם, אינם מייצגים אלא את תופעת השחיתות הפושה במגזר הערבי בכל הנוגע לשלטון המקומי.

פשיטת הרגל של המפלגות

אין זה סוד שתופעת השחיתות בשלטון המקומי היא תוצאה ישירה של שחיתותן של המפלגות הערביות. התופעה הזו מתבטאת בהעדר מדיניוּת חברתית, תרבותית וחינוכית מן האג’נדה של כלל המפלגות הערביות, החל במפלגות המתיימרות לייצג את הרעיון השמאלני-המהפכני (המפלגה הקומוניסטית), עבור במפלגות המתיימרות לייצג את הערביוּת, הלאומיות והדמוקרטיה (מפלגת בל”ד של עזמי בשארה, המפלגה הדמוקרטית הערבית ורסיסי מפלגות הנושאות שמות לאומיים חסרי כל משמעות) וכלה במפלגות הפוליטיות האסלאמיות אשר כוחן ושליטתן גדלים בחסות הדת, והן משיגות ניצחונות מדיניים ניכרים. אבל בה בעת תופעת הדת הפוליטית גורמת לנסיגה במצב החברתי, ועלייה בעדתיות באופן מדאיג. ההתפוררות החברתית וההתכנסות העדתית גוברות. אלו הן תופעות שהערבים הפלסטינים בישראל לא הכירו בעוצמה כזו. לא אגלה שום סוד אם אומר כי תופעת העדתיוּת הצומחת בחברה הערבית  בתוך ישראל כמו גם ההתעלמות מן האמינות של צד זה או אחר, דחפו את החברה שלנו להתנגשויות דמים ולחוסר אמון בין חבריה, עד לדרגה – ואינני מגלה כל חדש באומרי זאת – שהתחושה הכללית הרווחת היא כי אנו מחולקים לשתי חברות, לא שני חצאים על בסיס עדתי, אלא שתי חברות החצויות על בסיס רעיוני, חברתי ותרבותי.

באופן טבעי לא ניתן להתעלם מכך שמשבר המפלגות הערביות בישראל, משבר מנהיגיהן והחרפת התחרות ביניהן מבוסס על אינטרסים אישיים אנוכיים, על העדר שיח רעיוני ומדיני פשוט בין המפלגות, על דמיון בין סיסמאותיהן, על התחרות ב“המצאת” סיסמאות “מהפכניות” יותר ומצלצלות באוזניים יותר, על ניסוחים מנופחים ללא משמעות, הדומים למארשים צבאיים. כל זאת במטרה בסיסית לפתות את ציבור הבוחרים להצביע, כאילו שמאבקנו המדיני והלאומי מסתיים עם הגעת נציגי המפלגות אל הכנסת הישראלית (הפרלמנט).

ראינו תופעות קומיות של ממש, כאשר חברי כנסת עברו ממפלגה “לאומנית” לרשימה קומוניסטית, ומשם לרשימה אסלאמית והקו המדיני שלהם נשאר כשהיה. כלומר, החשוב הוא לא הרעיון, הדרך, האידיאולוגיה והארגון, אלא המושב בכנסת!!!

אי אפשר שלא להבהיר גם זווית אחרת: המפלגות איבדו את תפקידן החברתי, המדיני והחינוכי ואת היותן ארגוני החברה האזרחית. אובדן זה גרם להן לאבד את הזיקה המדינית, החברתית והאזרחית, ולהפוך לרשימות הרודפות אחר קולות, וכלל לא אכפת להן לחיות בשחיתות בתוך החברה הערבית בישראל, לטעון שהיא מייצגת את האינטרסים של הציבור ומגינה על זכויותיו, למעשה – שילך הכול לעזאזל, מה שחשוב הם הקולות בבחירות לכנסת. או אז אנו רואים כי המפלגות יוצרות בבחירות לשלטון המקומי בריתות עם משפחות, שבהן רואה המפלגה (כל מפלגה) פוטנציאל בחירה (קולות).

מפלגה או משפחה?

המפלגות אינן מתביישות לכנות את מועמד המשפחה “מועמד המפלגה”, ואת ניצחונו “ניצחון המפלגה”, בעוד שהאמת היא כי זהו ניצחון המשפחה על שאר המשפחות. כאן מתחילות הבעיות, תופעות האלימות, סירוב להכיר בלגיטימיות של השלטון המקומי מצד בני המשפחות האחרות ופנייה לבתי דין לביטול התוצאות בטיעוני זיופים וקניית קולות. כך גם האלימות מתגברת, פורצות קטטות ונשרפות מכוניות, שורפים את בניין המועצה ועד כהנה וכהנה תופעות חולניות, הימנעות מתשלום מיסים ומים כדי להכשיל את הרשות המקומית שבראשה עומד בן המשפחה הזוכה – בדרך כלל בן המשפחה הגדולה בעיר – כאילו שהתפקיד נועד במיוחד לבני המשפחות הגדולות או העדה הגדולה. הזוכה מיישׂם באותו זמן מדיניות משפחתית המתבטאת בדרך כלל בהעדפת האינטרסים של משפחתו על פני האינטרסים של שאר המשפחות.

כאן מתחילה השחיתות, במתכוון או שלא במתכוון. גם לו יעמוד בראש הרשות טכנוקרט אקדמאי שהינו באמת בעל יכולת ניהול כראש הרשות, הרי הרקע לבחירתו הוא מגונה ולא נקי. כבוד ראש העירייה או המועצה המקומית שוקע מהר בהתמודדות עם בעיות ההתנגדות לו, והאלימות הנובעת מעצם בחירתו, עם חובות הרשות, עם מחירי המים ועם משכורות לפקידים. הוא מתעסק אפילו בבעיות שאינן נוגעות לעתיד העיר והתושבים. בעיות אלו מעכבות את כל התוכניות, אפילו את אלו שאושרו על ידי משרדי הממשלה. הקדנציה מסתיימת והעיר נמצאת מפגרת בכל שירותיה – צועדת במקום אם איננה נסוגה לאחור. ייתכן כי משרד הפנים יפזר את הרשות המקומית וימנה יהודי לנהל אותה. זה מה שקרה וקורה ברבות מבין הרשויות המקומיות שלנו, ואז נשמעות הצעקות הלאומיות הריקות מתוכן…  אבל ביקורת על מחדלי הרשות המקומית והעומד בראשה, ועל כישלונם להביא לפיתוח, כתוצאה מהדרך שהגיעו לניהול הרשויות – זה לא מעניין אף אחד!

ההשתמטות הנרחבת של המפלגות – כארגוני חברה אזרחית – מתפקידן בבחירות לשלטון המקומי אינו מעיד על עוצמה ועל חיזוק מעמדן של המפלגות האלה, אלא על אובדן המעמד המדיני והנסיגה בתודעה המדינית הכוללת, ראשית, של הציבור ושנית, ובעיקר, של מנהיגי המפלגות, בהבנת תפקידם החברתי, המדיני והחינוכי, ולא רק המדיני-לאומי. שהרי מה הטעם שהחברה שלנו תפסיד כדי שנציגי המפלגות יזכו במושב בכנסת?
המצב החברתי מהווה אחריות אדירה, שבזמנים עברו עניינה את המפלגה הקומוניסטית, למשל, אשר העניקה לחינוך ולתודעה מעמד נכבד בסדר העדיפויות שלה, והיום היא חסרה את המאפיין הזה. מה שאני אומר הוא: בואו נחשוף את האנרגיה הלאומית של עמנו ונשתמש בה לתועלתנו, עכשיו ובעתיד, כפי שהשתמשנו בה בזמנים הקשים והמפחידים ביותר!

הדוגמה של נצרת

מובן כי לא כל העיריות דומות, ואני מציין במיוחד את העיר נצרת. אבל אינני מתעלם מצמיחת התופעה העדתית המדאיגה בעיר נצרת במיוחד. במערכת הבחירות בנצרת התמודדה מפלגה שאינני יכול אלא לכנותה “עדתית”. היא בחרה את הרכב הנהגתה באמצעות שיח’ים ואימאמים של המסגדים! כיצד אפשר לראות בה רשימה לא-עדתית, אפילו אם תניף כרזה האומרת “נצרת מאוחדת”, כפי שאומר שמה? מאוחדת סביב מה? וכיצד היא יכולה להיות מאוחדת לאחר שערבבתם דת בפוליטיקה? כיצד היא יכולה להיות מאוחדת לאחר ששרבבתם סיסמאות דתיות בתעמולה?

אין זו הגנה על “חזית נצרת הדמוקרטית”, שהרי הייתי  בין מבקריה בעבר, ועדיין אני סבור שהיא מבצעת שגיאות חמורות בתעמולתה, ובאופן הרכבת הרשימה. נצרת כולה הייתה חזית, והיום הם מדברים על “נצרת עם החזית”. כיצד נבקיע את כבלי הארגון המטופשים, כפי שקרה בתחילת שנות השבעים של המאה שעברה, בניצחון הראשון של נצרת החזיתית, כדי שנצרת כולה תהפוך חזית?

טבעי שיש בעיות אחרות הנובעות מניהול העבודה העירונית במשך ארבעת הדורות שחלפו. ניתן לפתור אותן באמצעות נקיטת דרך פעולה מסוימת, שלא ננקטה, למרבה הצער, למרות ההבטחות. אני סבור שהתירוץ הוא לחץ העבודה, אבל זה תירוץ לא מקובל, או צידוק הגרוע מן העבירה עצמה.
המצב בזירה הנצרתית אינו משאיר ברירה בפני הבוחרים הדואגים לעתיד נצרת. דבריי ברורים. טעות היא לבחור במועמד לראשות [העירייה] וברשימה עדתית, שבעברם התנהגות שלא תשכח, אשר גררו את החברה הנצרתית לימיה השחורים ביותר.

 שינוי ללא שינוי

המצחיק במערכת הבחירות הזו הוא ריבוי הסיסמאות הקוראות לשינוי. “אני תומך בפלוני למען השינוי”…, “רשימת השינוי והרפורמה”…, “כולנו למען השינוי”. בשם אללה הגדול, גם אני למען שינוי. אבל הסבירו לי מה תשנו? “המשנים” הגיעו גם בעבר לראשות הרשויות המקומיות, אך מה שהשתנה היה האדם ולא הסגנון.

קראתי סיפור שהרשים אותי בשל דמיונו הרב למצב הבחירות לרשויות המקומיות. אתם מוזמנים לקרוא: הגברת צ’  (נניח שהיא כלל ציבור הבוחרים), אלמנה ויפה, ראתה גבר נאה (למשל מועמד הקורא לשינוי) הנופש על חוף הים שבו בילתה את רוב זמנה הפנוי בעיקוב אחרי הנופשים ובהערכה מי יתאים לדרישותיה. הגבר הזה, עם חזה הברונזה שזוף השמש, בפשטות תלתה בו מבטה ארוך מן הרגיל. הוא הרשים אותה. היא ניגשה אליו ושאלה אותו (התקבצה סביבו): “אינני חושבת שראיתי אותך קודם בחוף הזה?” (כמובן, מועמד חדש לחלוטין). ענה: “כן… כן… נכון… אני פה בפעם הראשונה (אני מועמד בפעם הראשונה)… הייתי בכלא שלושים שנה!!!” (קודם לא חשבתי לרוץ בבחירות אבל עכשיו אני רוצה להציל את המדינה). היא שאלה אותו, ונשימתה נעתקה: “באמת? ולמה ישבת בכלא?” (מדוע לא רצת לבחירות קודם?) ענה: “הרגתי את אשתי!!!” (האם אין השתיקה כמידת הפשע?). פלטה האלמנה צ’ בשמחה: “או!.. אם כן אתה אינך קשור לאישה עכשיו?”. (היא התאהבה בו מייד…. בחרה בו!!).  זו תמונה קומית אבל היא העתק כמעט מדויק לדרך הצבעתנו.

אכן כן,  יש לנו מרחב גדול מאד של דמוקרטיה. אבל אנו הפכנו אותה לדרך שבטית ועדתית. יש לנו ליברליזם אבל אנחנו קצצנו אותו על ידי פיגורינו הרעיוני והחברתי, ואנו הופכים אותו לבית-קברות להשכלה ולקדמה. אינני רואה דבר שיצדיק אופטימיות בעתיד, מה שאני רואה הוא עלוב ואני צופה ליותר שחיתות וליותר התפוררות פוליטית וחברתית. התקווה היחידה שנותרה היא, אולי, הדורות החדשים. השאלה היא, כיצד נציל אותם מן השיטות החולניות אשר בהן נתייסרה חברתנו הערבית.

---

عجائب الانتخابات المحلية للعرب في اسرائيل
طائفية وعائلية تحت مظلة دمقراطية ليبرالية

نبيل عودة (آفاق، 29.10.2008)

“تعالوا نكشف مصادر الطاقة الوطنية في شعبنا ونوظفها لصالحنا ، حاضرا ومستقبلا ، كما وظفناها في أصعب أيامنا وأشدها هولا !!”

ازدانت شوارع مدننا وقرانا بلافتات الدعاية الانتخابية. يبدو للوهلة الأولى ان ما يجري هو عرس دمقراطي للعرب في اسرائيل. تعالوا نتجاهل المعركة الانتخابية في الشارع اليهودي، التي شكليا لا تختلف عما يجري في البلدات العربية، الا بشيء واحد فقط لاغير … ان المرشحين اليهود يمثلون جمهورا، أو أحزاب وتجمعات سياسية .

أما المرشحون العرب، بأكثريتهم،  فلا يمثلون الا ظاهرة الفساد المستشري في الوسط العربي بكل مل يخص الحكم المحلي.

لم يعد سرا ان ظاهرة الفساد في الحكم المحلي، هي نتيجة مباشرة لفساد الأحزاب العربية. هذه الظاهرة تتمثل بغياب سياسة اجتماعية ثقافية وتثقيفية من أجندة الأحزاب العربية كلها. من الأحزاب التي تدعي تمثيل الفكر اليساري الثوري (الشيوعي) الى الأحزاب التي تدعي العروبة والقومية والدمقراطية (حزب التجمع لعزمي بشارة والدمقراطي العربي وفلق حزبية تحمل تسميات قومية وهي لا في العير ولا النفير)، الى الحركات السياسية الاسلامية التي تتصاعد قوتها وسيطرتها تحت غطاء  الدين، وتحقق نجاحات ملموسة سياسيا، وبنفس الوقت، تشكل ظاهرة الدين السياسي، تراجعا في الوضع الاجتماعي، وتنامي الطائفية بشكل مقلق، ويتعمق التفسخ الاجتماعي والتقوقع الطائفي، وهي مظاهر لم يعرفها العرب الفلسطينيون في اسرائيل بمثل هذه القوة، وليس سرا أن أقول ان ظاهرة الطائفية المتنامية في المجتمع العربي داخل اسرائيل ، وبغض النظر عن مصداقية هذا الجانب أو الجانب الآخر، دفعت مجتمعنا لصدامات دامية ولعدم الثقة بين أفراده .. لدرجة، لا أكشف جديدا اذا قلت، ان الشعور العام السائد هو اننا ننفصل الى مجتمعين، ليس شرطا مجتمعين منشطرين على أساس طائفي، بل مجتمعين منشطرين على أساس فكري اجتماعي وثقافي.

بالطبع لا يمكن تجاهل ان أزمة الأحزاب العربية في اسرائيل، وأزمة قياداتها واشتداد المنافسة بينها على اساس مصالح شخصانية ذاتية، وغياب الحوار الفكري والسياسي البسيط بين الأحزاب، وتشابه شعاراتها، والمنافسة في “ابداع” شعارات أكثر “ثورية” وأكثر رنينا في الأذن، وصياغات ضخمة بلا معنى.. أشبه بالمارشات العسكرية، بهدف أساسي جلب جمهور الناخبين للتصويت، وكأن نضالنا السياسي والوطني يتوقف على وصول ممثلي الأحزاب للكنيست الاسرائيلي (البرلمان).

وكنا أمام ظواهر كوميدية، بانتقال أعضاء كنيست من قائمة قومجية، الى قائمة شيوعية، ثم الى قائمة اسلامية .. وبقاء خطهم السياسي نفس الخط .. أي ان المهم ليس الفكر والنهج والأيديولوجيا والتنظيم، انما مقعد الكنيست !!

ولا بد ان أوضح زاوية أخرى أيضا. فقدان الأحزاب لدورها الاجتماعي والسياسي التثقيفي، وكونها منظمات للمجتمع المدني، جعلها تفقد بوصلتها السياسية والاجتماعية والمدنية، وتتحول الى مجرد قائمة تنشد الأصوات، ولا يهما ان تعيث فسادا في المجتمع العربي داخل اسرائيل، التي تدعي تمثيل مصالحة والدفاع عن حقوقه، بل ليذهب كل شيء الى الجحيم، المهم الأصوات في انتخابات الكنيست.. فنجدها تعقد في الانتخابات للحكم المحلي تحالفات مع عائلات، يرى الحزب (أي حزب كان) بها قوة انتخابية (أصوات)، ولا تخجل الأحزاب من تسمية مرشح عائلة بأنه مرشح الحزب، وانتصاره انتصار للحزب.. بينما الحقيقة انه “انتصار” للعائلة على بقية العائلات، ومن هنا تبدأ المشاكل، وظواهر العنف، ورفض الاعتراف من أبناء العائلات الأخرى بشرعية السلطة المحلية، والذهاب الى لمحاكم لابطال الانتخابات بحجة التزوير وشراء الصوات.

وتصاعد العنف، طوشات وحرق سيارات، وحرق مبنى المجلس وغيرها من الظواهر المرضية … والامتناع عن تسديد الضرائب وأثمان المياه، لارباك السلطة المحلية التي يقف برأسها ابن العائلة الفائزة، وعلى الأغلب ابن العائلة الكبيرة في البلد، وكأن المنصب فصل خصيصا لأبناء العائلات الكبيرة أو الطائفة الكبيرة، وهو بنفس الوقت ينفذ سياسية عائلية على الأغلب تتمثل بتغليب مصالح عائلته بالأساس على سائر مصالح ابناء العائلات الأخرى .

من هنا يبدأ الفساد، قصدا أو بلا قصد.. حتى لو وقف برئاسة السلطة المحلية أكاديمي تكنوقراطي يتمتع حقا بقدرات ادارية كرئيس سلطة محلية، ولكن خلفية انتخابه مرفوضة وغير نظيفة .. ويغرق سعادة رئيس البلدية أو المجلس المحلي بحل معاضل رفضه، والعنف الناتج عن انتخابه، وديون المجلس وأثمان المياه ومعاشات الموظفين، وينشغل بقضايا غير ذات بال لمستقبل البلدة والأهالي ، تؤجل كل المشاريع ، حتى التي صادقت عليها وزارات الحكومة .. وتنتهي فترة الرئاسة والبلد أكثر تخلفا في جميع مرافقها .. وتصبح الحال مكانك عد ، ان لم يكن الى الخلف در !! وربما تحل وزارة الداخلية السلطة المحلية وتعين مدير يهودي لادارتها، وهو ما جرى ويجري على الأغلب في العديد من سلطاتنا المحلية.. ويقوم عندها الصراخ القومي الأجوف.. أما نقد قصور السلطة المحلية ورئيسها وعجزهم عن العمل التطويري  نتيجة اسلوب وصول الادارات البلدية، فهذا لا يخص احدا.

ان انسحاب الأحزاب الواسع تقريبا، كتنظيمات للمجتمع المدني من دورها في انتخابات الحكم المحلي، هو ليس دليل قوة، وازدياد مكانة هذه الأحزاب، بل دليل فقدان المكانة السياسية والتراجع في الوعي السياسي العام، للجمهور أولا، وثانيا، وبالأساس … لقيادات الأحزاب في فهم دورهم الاجتماعي والتثقيفي وليس السياسي الوطني فقط، اذ ما قيمة ان نخسر مجتمعنا ليكسب ممثلي الأحزاب مقاعد في الكنيست؟؟

الواقع الاجتماعي مسؤولية عظمى  كانت تقلق في زمان غابر الحزب الشيوعي مثلا، الذي أعطى للتثقيف والوعي مكانة متقدمة في أولوياته النضالية، واليوم نفتقد هذه الميزة. وما أقوله: تعالوا نكشف مصادر الطاقة الوطنية في شعبنا ونوظفها لصالحنا، حاضرا ومستقبلا، كما وظفناها في أصعب أيامنا وأشدها هولا !!

بالطبع ليست كل البلدات متشابهة، واخص بالذكر مدينة الناصرة، ولكني لا اتجاهل تنامي الظاهرة الطائفية المقلقة في مدينة الناصرة على الأخص.

تخوض معركة الانتخابات في الناصرة قائمة لا أستطيع الا ان أسميها طائفية، انتخبت تركيبتها القيادية بواسطة شيوخ وأئمة المساجد ؟؟!! كيف يمكن ان نعتبرها قائمة غير طائفية، حتى لو رفعت شعارا يقول الناصرة موحدة كما هو أسمها؟ موحدة حول أي شيء؟ وكيف تكون موحدة وقد دمجتم الدين بالسياسة ؟ كيف تكون موحدة وقد أدخلتم الشعارات الدينية في الدعاية؟

ليس هذا دفاعا عن جبهة الناصرة الدمقراطية، بل كنت من منتقديها خلال الفترة السابقة وما زلت أرى انها ترتكب أخطاء جسيمة في دعايتها وفي شكل تركيب القائمة. كانت الناصرة كلها جبهة، واليوم يطرحون شعار الناصرة مع الجبهة. كيف نخترق قيودات التنظيم الغبية، كما حدث في أوائل السبعينات من القرن الماضي مع الانتصار الأول للناصرة الجبهوية، لتصبح الناصرة كلها جبهة ؟!

بالطبع هناك مشاكل أخرى ناتجة عن قيادة العمل البلدي خلال الأربعة عقود الماضية، يمكن حلها عبر اقامة منهجية عمل معينة، للأسف لم تقم رغم الوعود ، وأظن أن ضغط العمل هو المبرر، ولكنه مبرر غير مقبول .. أو عذر أقبح من ذنب !!

الوضع في الساحة النصراوية لا يبقي خيارات أمام الناخبين القلقين على مستقبل الناصرة .. وكلامي واضح. من الخطأ اختيار مرشح رئاسي وقائمة طائفية، ورائهما تصرفات لن تنسى، أوقعت المجتمع النصراوي بأكثر أيامه سوادا .

المضحك في هذه المعركة الانتخابية، تكاثر الشعارات التي تدعو الى التغيير. “انا مع فلان من أجل التغيير” … “قائمة التغيير والاصلاح” …  “كلنا من أجل التغيير”.

والله العظيم انا أيضا من أجل التغيير ولكن اشرحوا لي ماذا ستغيرون؟ المغيرون وصلوا في السابق أيضا لرئاسة السلطات المحلية، وما تغير هو الشخص وليس النهج .

قرات قصة أعجبتني لشدة ملاءمتها لحال الانتخابات للسلطات المحلية … اقراوا :
السيدة “ص” (نفترض انها جمهور المصوتين) أرملة وجميلة اكتشفت رجلا جميلا (مثلا مرشح يدعو للتغيير) يتسفح على شاطئ البحر حيث تقضي معظم أيام فراغها تراقب المتسفحين وتقيمهم بما يتلائم ومواهبها. ذلك الرجل بصدره البرونزي من تلويح الشمس.. ببساطة شد أنظارها فوق المعدل الطبيعي. أعجبها. اقتربت وسألته (تحشرت به): “لا أظن أني رايتك على هذا الشاطيء سابقا؟ (طبعا مرشح جديد تماما) أجاب: “نعم نعم .. هذا صحيح .. لأول مرة انا هنا (أول مرة أترشح) .. كنت في السجن لمدة ثلاثين سنة !! (لم افكر سابقا بخوض الانتخابات ولكن الآن اريد انقاذ البلد).

سألته منبهرة: “حقا، ولماذا سجنت؟ (لماذا لم تخض الانتخابات سابقا؟) أجاب: “قتلت زوجتي!!” (لم تكن العتمة على قدر يد الحرامي؟)  تأوهت الأرملة “ص” بفرح: “أوه … اذا أنت غير مرتبط بأمرأة الآن؟”. (وقعت في حبه فورا … انتخبته!!). هذه صورة كوميدية وتكاد تكون صورة طبق الأصل لأسلوب تصويتنا ..

أجل .. لدينا مساحة واسعة جدا من الدمقراطية … ولكننا حولناها الى منهج عشائري طائفي… ولدينا ليبرالية نقصقصها بتراجعنا الفكري والاجتماعي ونحولها الى مدفن للتنور والتقدم.

لا أرى ما يستحق التفاؤل في المستقبل .. ما أراه بائس، وما أتوقعه المزيد من الفساد والمزيد من التفسخ السياسي والاجتماعي .

الأمل الوحيد الباقي ربما بالأجيال الجديدة. السؤال كيف ننقذها من المناهج المريضة التي ابتلي بها مجتمعنا العربي؟!