חאזם סאגיה (אל-חיאת, 29.7.2008)

תורגם על-ידי עומר ברמן

במאמר זה מעריך העיתונאי הלבנוני חאזם סאגיה מחדש את תיאוריית הקונספירציה הרווחת בעולם הערבי והמטילה את כל האשמה על חוליי החברה הערבית על גורמים חיצוניים וטוען כי הערבים מנפנפים בהישגים מדומים ואינם מסוגלים להשיג נצחונות אמיתיים משום שאינם מסוגלים להתמודד ביושר עם צרותיה של החברה האמיתית ועם הגורמים האמיתיים הניצבים מאחוריהן.

התרבות הפוליטית הערבית והאסלאמית רגילה לייחס את הדברים השליליים בחיים הציבוריים ולעתים אף בחיים הפרטיים אל הקונספירציה כאשר המערב וישראל וכל אלו אשר הצטרפו אל שניהם מבית – טועים ומטעים, מושחתים ומשחיתים – הפכו את הקונספירציה לעיסוק ולמקצוע.

הרי אנו מפולגים לא בשל ההרכב האנושי שלנו והעדתיות אשר הכתה שורשים בתקופה העות’מאנית ואולי אף בזמנים רחוקים יותר, אלא בשל הסכמי סייקס-פיקו; התבוסות נוחתות עלינו לא בשל חולשה פנימית, אלא משום שהאימפריאליזם קושר קשר עם הציונות על מנת למנוע את ניצחוננו; עיראק, לבנון והפלסטינים נלחמים (מלחמות פנימיות) ביניהם משום שמספר בני עוולה בוושינגטון ובתל אביב, אליהם מצטרפים לעיתים בני עוולה בלונדון ובפאריז, הופכים אותנו לזירה מתמשכת של איבה ופירוד.עד כה, הוצפְנו בעובדות המעידות על ההפך מכך ואנו ייחסנו אותן ל-”חריגות מן הכלל“, ”אי-הבנה“, ”חילוקי דעות בין אנשי זרם אחד“, בין ”אחים“ ובין ”חברים“ והדגשנו את הצורך ב-”התעוררות“ ו-”זהירות“ כדי לחסום את דרכה של הקונספירציה ושל מחולליה. מדובר בשפה בעלת שורשים המתקשה להסתתר בקלות, והעלולה שלא להסתתר כלל, אולם היא החלה לאפשר לשפה אחרת להתקיים לצידה.

באשר לפיצוץ האחרון בעזה, אף אחד מהנוגעים בדבר לא אומר שישראל עומדת מאחוריו: ה”חמאסניקים“ האשימו את ”פתח“ ועצרו בכירים וחברים בו. זאת בעוד ”הפתחאוים“ האשימו את חמאס בהתאם למה שהם כינו  סכסוכים בתוכו. אולם, בנוגע להתנגשויות בטריפולי [לבנון], הרי שההתייחסויות ל”צד שלישי“ ול”גיס חמישי“ מלווים בהאשמות חסרות תקדים במפורשותן, אותה העבירו כל אמצעי התקשורת, על מחלוקת סונית-עלאווית.

במקרה הראשון, המשיכו הלאומנים הערבים, או מה שנשאר מהם, להזהיר מפני ישראל, לא כאשמה בפיצוץ, אלא כמרוויחה ממנו ומהימשכות המאבק והתארכותו. במקרה השני, הלכו הימנים, או מה שנשאר מהם, ואישרו שזו מלחמת “עניים בעניים”. בכל אופן, הנוגעים בדבר בשני המוקדים, באופן ישיר, הפליגו באזהרות שמקורן בתיאורית הקונספירציה או בהנחה מודרנית ופשטנית (אומה, שכבה וכו’).

נדמה כי הללו התחילו לקבל את המציאות כפי שהיא, בלי קישוט. אלא שבמקום שתהא זו מציאות שניתן לגנותה והניצבת בפני ביקורת או סתירה, מתגלה נתון פשוט מטבעם של דברים – אנו נלחמים זה בזה ותו לא. מה הבעיה בכך שאנו נלחמים זה בזה?

מתקבל על הדעת שמעבר כגון זה אל מעבר לתיאורית הקונספירציה ניזון מאקלים כללי המורכב משני גורמים שנוכחותם נמשכת במרחב המזרח התיכון הערבי [אל-משרק אל-ערבּי] ובין היתר, עמלים ערוצי הטלוויזיה על החדרתם לכל בית ולכל ראש.

הראשון הוא כי הסכסוך הסוני – שיעי בעיראק צמצם את תיאוריית הקונספירציה כשם שהוא צמצם גם את תיאורית האחדויות – ערבית או אסלאמית. אמת היא כי קולותיהם של אלה האומרים שלאמריקה תפקיד בפירוק עיראק עודם רבים ורמים, אלא שיכולתם לשכנע פוחתת מדי יום. הסכסוך הזה נםרד מן הכיבוש, והוא מביא לפיצוץ בין ערבים ובין עצמם (הצד השני אינו כורדי או דארפורי), כפי שקורה בין מוסלמים ובין עצמם (הצד השני אינו נוצרי או יהודי).

הגורם השני הוא שאנו – על פי סיפורי המאבק ההולכים ומתרבים – חיים בתקופה של ניצחונות לראשונה בהיסטוריה המודרנית שלנו. אם “הניצחון האלוהי” [1] והשלמתו הם בהשבת האסירים ושתי הגופות שהיה צריך להחזיר בעבורם, אנו הופכים את החושך לאור. שני הגורמים הללו קשורים לפרויקט האיראני המתקדם, ואש יאפשר לה אולי להתחמש בראשי-נפץ גרעיניים. איראן תוקפת באופן יומיומי את המערב ומאתגרת את ישראל, מבזה את שניהם ומערערת עליהם. גם הערוץ הסורי לא נקי מניצחונות שמתורגמים לחזרה חלקית, אך מהדהדת, ללבנון, מלווה בחזרה אל העולם דרך השער הצרפתי. מי שמשיג ניצחונות כאלה, מסכל את התיאוריה ומנחיל לה תבוסה, ומותיר לה תפקיד משמעותי יותר של השפלה בניסיון למנוע ממנו להשיג ניצחון נוסף.

אלא ששני הגורמים הללו לא מתרחשים בשני עולמות נפרדים, אלא בעולם אחד בעל התערבות חזקה והשפעה גדולה. כך נראית הזירה שלנו באופן הבא: אנו משיגים ניצחונות מזהירים גם אם אנו מצויים בעיצומו של מצב פילוג ומלחמת-אחים מזהירה. בשל כך, יהיה ההמשך ההגיוני של המציאות שלנו כפי שאנו נצייר אותו: אכן, אנו נלחמים זה בזה, אך מה הבעיה בכך שנילחם ותוך כדי כך, בצילן של המלחמות הפנימיות, נשיג ניצחון בסגנון  אפי? במובן אחר, ייתכן בעת ובעונה אחת, לעכל את הניצחונות ולפלוט את הריקבון.

הפרדוקס הוא כי הנטישה הזו של תיאוריית הקונספירציה עושה עם תיאוריה זו חסד [ולא מביאה עליה את כלייתה].

[1] “הניצחון האלוהי” [אל-נסר אל-אלהי] – כינוי לניצחון חזבאללה על ישראל במלחמת לבנון השנייה, על פי התפיסה הרווחת בעולם הערבי.

ما بعد نظريّة المؤامرة؟

حازم صاغيّة (الحياة، 29.7.2008)

درجت الثقافة السياسيّة العربيّة والإسلاميّة على ردّ سلبيّات الحياة العامّة، والخاصّة أحياناً، الى المؤامرة. والأخيرة احترفها الغرب وإسرائيل ومن التحق بهما من ضالّين ومضلَّلين، فاسدين ومفسَدين، في الداخل.

فنحن مفتّتون لا بسبب تراكيبنا والملليّة الضاربة جذرها في الزمن العثمانيّ، وربما في أزمنة أبعد، بل بسبب سايكس بيكو. والهزائم تنزل بنا لا بسبب ضعف داخليّ، بل لأن الإمبرياليّة تتآمر مع الصهيونيّة للحيلولة دون انتصارنا. والعراق ولبنان والفلسطينيّون محتربون في ما بينهم لأن عدداً من الأشرار في واشنطن وتل أبيب، ينضمّ إليهم أحياناً أشرار في لندن وباريس، يجعلوننا مشهداً متواصلاً للتنابذ والفرقة.

لهذا حين كانت تداهمنا حقائق تنمّ عن عكس ذلك، كنّا ننسبها الى «تجاوزات» و «سوء فهم» و «خلافات بين أهل الخندق الواحد» وبين «الأخوة» و «الرفاق»، منبّهين الى ضرورة «اليقظة» و «الحذر» لقطع الطريق على المؤامرة وأصحابها.

وهي لغة عريقة يصعب أن تختفي بسهولة، وقد لا تختفي بتاتاً. غير أنها شرعت تفسح المجال للغة أخرى تجاورها. فالانفجار الأخير في غزّة لم يقل أحد من المعنيّين إن إسرائيل وراءه: «الحمساويّون» اتّهموا «فتح» واعتقلوا قادة فيها و «كوادر»، بينما «الفتحاويّون»، اتّهموا «حماس» تبعاً لما سمّوه نزاعات في داخلها.
أما اشتباكات طرابلس، فلم تحلْ الإشارات العابرة إلى «طرف ثالث» و «طابور خامس» من دون تهم غير مسبوقة في صراحتها، تناقلتها وسائل الإعلام جميعاً، عن نزاع «السنّة» و «العلويّين».

في الحالة الأولى، ظلّ القوميّون العرب، أو بقاياهم، ينبّهون من إسرائيل، لا بوصفها المتّهمة بالانفجار، بل بوصفها المستفيدة منه ومن تمادي الصراع واستطالته. وفي الحالة الثانية، راح اليساريّون، أو بقاياهم، يؤكّدون على أنها حرب «الفقراء والفقراء». غير أن المعنيّين بالبؤرتين على نحو مباشر كانوا يتجاوزون التنبيهات ذات المصدر التآمريّ أو الافتراض الحداثيّ المبسّط (أمّة… طبقة الخ).

فهؤلاء كأنّهم باشروا معانقة الواقع كما هو من دون تزويق. إلا أنه بدل أن يكون واقعاً مداناً وعرضة للنقد والنقض، يتبدّى معطى عاديّاً من طبيعة الأشياء. ذاك أننا نتقاتل فحسب، وما المشكلة في أن نتقاتل؟

وأغلب الظنّ أن انتقالاً كهذا الى ما بعد نظريّة المؤامرة يتغذّى من مناخ عامّ يشكّله عنصران يتمدّد حضورهما على مدى المشرق العربيّ فيما يعمل الإعلام التلفزيونيّ على إدخالهما الى كل بيت وكلّ رأس.

الأوّل أن النزاع السنّيّ - الشيعيّ في العراق ضيّقَ على نظريّة المؤامرة بقدر ما ضيّق على نظرية الوحدات، عربيّة كانت أم إسلاميّة. صحيح أن القائلين بالدور الأميركيّ في تفتيت العراق لا تزال أصواتهم كثيرة ومرتفعة، إلا أن قدرتها على الإقناع تتراجع على نحو يوميّ. فالنزاع المذكور بات مستقلاًّ بذاته عن الاحتلال، وهو ما يتفجّر بين عرب وعرب (فالطرف الآخر ليس كرديّاً أو دارفوريّاً)، كما بين مسلمين ومسلمين (فالطرف الآخر ليس مسيحيّاً أو يهوديّاً). والعنصر الثاني أننا، حسب الروايات النضاليّة المتكاثرة، نعيش زمن انتصارات «للمرّة الأولى» في تاريخنا الحديث. وإذا كان «النصر الإلهيّ» وتتمّته في استرجاع الأسرى والجثامين يجبّان ما قبلهما، محيلين كلّ ديجور نوراً، فإنّهما يعيشان على مقربة من مشروع إيرانيّ صاعد بدوره ربّما تسنّى له أن يتسلّح بأنياب نوويّة، وهو يوميّاً يهاجم الغرب ويتحدّى إسرائيل ويهينهما وينقضّ عليهما. ولا يخلو الرصيد السوريّ من انتصارات تترجمها عودة جزئيّة، إنّما مجلجلة، الى لبنان، مصحوبة بعودة الى العالم من البوابة الفرنسيّة. ومن يحرز انتصارات كتلك يكون قد أحبط المؤامرة وهزمها، تاركاً لها مهمّة أشدّ تواضعاً هي محاولة منعه من تحقيق انتصار آخر.

بيد أن العنصرين هذين لا يحصلان في عالمين منفصلين، بل في عالم واحد شديد التداخل، بعيد التأثّر والتأثير. هكذا يرتسم مشهدنا على النحو الآتي: نحن نحقّق انتصارات باهرة بينما نقيم في قلب تفتّت واحتراب باهرين. بهذا تكون التتمّة المنطقيّة لواقعنا كما نرسمه: نعم إننا نتقاتل، وما المشكلة في أن نتقاتل ما دمنا، في ظلّ هذا التقاتل، نحقّق انتصاراً من طراز ملحميّ؟ بمعنى آخر، يمكن، في وقت واحد، هضم الانتصارات وتجشّؤ العفن.

المفارقة أن مغادرة كهذه لنظريّة المؤامرة تحمل على استمطار الرحمة على النظريّة تلك!