תעשיית השנאה בעולם הערבי
כללי 24 באוקטובר, 2008ג’אבר חביב ג’אבר (אל-שרק אל-אוסט [לונדון] , 20.7.2008)
על רקע מלחמת האזרחים המתחוללת בעיראק, מבקר העיתונאי העיראקי, ג’אבר חביב ג’אבר, את תרבות השיח הנהוגה בעולם הערבי שלדבריו טומנת בחובה שנאה תהומית כלפי “האחר” שהינו בן הדת האחרת או בן האסכולה הדתית האחרת. וכן דן בחלקה של התקשורת הערבית בליבוי היצרים.
|
האמונה אצל רבים הייתה כי המהפכה התקשורתית, אשר יצאה אל הדרך עם הופעת תחנות הלווין והתעצמה עם התפשטות האינטרנט, תשחק תפקיד מרכזי בקירוב בין עמים ואיחודם וכן תציע מקום מפלט בטוח יותר עבור קולות אופוזיציה ועבור תנועות הדורשות שינוי שאינן מוצאות מקום בתקשורת הרשמית. לא ניתן להכחיש כי אותה מהפכה עשתה את שעשתה והותירה חותם גדול בשינוי חלק ממאפייני הפוליטיקה ובהפעלת לחצים תקשורתיים כבדים יותר על פוליטיקאים. התוצאה היא דעת קהל רחבה יותר. אלא, שמאידך, חשפה התקשורת רבים מן התחלואות שהיו נסתרות מן העין והוכיחה כי בין האוקיאנוס והמפרץ קיימות בעיות רבות ומסובכות יותר מאותה “סוגיה מרכזית” [סוגית פלסטין], אליה נהגו השלטונות לרוץ ולמצוא מחסה ובכך נמנעו מהתמודדות עם בעיות הפנים הגדולות.
מורשת פוליטית ותרבותית
מי שמוצא מעט זמן לגלוש באתרי האינטרנט הערביים, ימצא חילוקי דעות רבים אותם נהגו להסתיר דיווחיה הרשמיים והשיגרתיים של התקשורת הממשלתית האמונה על האדרת שמם של המנהיגים והשלטונות. חלק מאותם חילוקי דיעות הגיע לכדי דרגת כיעור כזו שלא מאפשרת לשנות את צורתן ולו באמצעות תכשירי האיפור והיופי החדישים ביותר. נכון לעכשיו נראים הדברים באור חיובי. אולם לדאבון הרב אין די בכך על מנת לספק את גדול האופטימים. די להביט על תגובות הקוראים הפוקדים את אתרי האינטרנט המטיחים קללות בשל שוני לאומי, דתי או עדתי, על מנת להבין כי מהפכת התקשורת שפתחה מימד חדש וחשפה תועבות הנסתרות מן העין, אפשרה את הופעתו של שיח המבוסס על שנאה ותיעוב “האחר”.
שורש הבעייה איננה במהפכת התקשורת עצמה, אלא במורשת הפוליטית, התרבותית והחברתית המקפלת בתוכה התכחשות לקיום האחר. שלא נאמר לזכויותיו, תקוותיו ושאיפותיו. מידה כזו של שנאה וגזענות כפי שתמצא באתרי האינטרנט הערביים, לא תוכל למצוא בשום מקום אחר. שלא נאמר בחלק מתחנות הלווין הערביות העולות בהשפעתן על אתרי האינטרנט. השלטונות העריצים והדקטטוריים עודם מתכחשים לקיומו של “אחר” השונה מהם ונוקטים במדיניות הטוענת לאחדות ומתייגת את השוני כ”פתנה” [מלחמת אחים]. ומשום ש”הפתנה גרועה מההרג” יש להסתיר על השונה מעיניהם של האנשים עד ששונותו תחלוף והוא ילבש את דמותנו. אלא שדמות זו על-פי רוב הינה מסולפת משום שהיא תוצר של כפייה והסתגלות שלילית.
מדינה נטולת אזרחים
אותה תרבות הוציאה מתוכה פירוש מעוות למונח אזרח ואזרחות. השלטונות השתמשו בסכנה מחוץ והסכנה האורבת מעבר לגבול על מנת לתרץ את השתקתו ודיכויו של כל קול שונה, ויצרה פירוש ריק מתוכן השולל את כבוד האזרח. אותו אזרח שוכנע על-ידי כלי התעמולה, כי עליו להמשיך ולהגיש וויתורים על זכויותיו הבסיסיות למען ניצחון המערכה. מולדתנו הפכה חסרת אזרחים! פירסומה של דעה שונה הפכה בגדר בגידה! דרישה לזכויות תרבותיות או דתיות הפכה לשיתוף פעולה! דרישה להגדרה עצמית של קבוצה אתנית או לאומית שונה הפכה לפציעת המולדת! השאלה היא: מדוע אנו דורשים מהאחר להפוך לאזרח בהתאם להגדרותינו שלנו?! אותו אזרח אותו אנו מדכאים ומתכחשים לזכויותיו ומתייחסים אליו כאזרח סוג ד’, במדינות שמרבית מאזרחיהם הם אזרחים סוג ב’.
מצער אותי לחזות באותו מבול של שיח המאשים אחרים בבגידה ומכנה קבוצות תרבותיות, דתיות או לאומיות בשלל הכינויים הרווחים המשפילים ובאשמות של שיתוף פעולה ובגידה ושאר כינויים פרי מורשתנו הערבית העשירה. שפת קללות אינה אלא ביטוי לחוסר יכולתנו להידבר. לא רק שזהו ביטוי לפחדנו ולחוסר ביטחונינו העצמי, קל וחומר באחר - הרי ששפה שכזו לא תביא לעולם לפתרון בעיותינו - בנוסף, מבטא את בריחתנו לאלטרנטיבת ההתכחשות שהיא תוצר המשטרים הפוליטיים בעידן טרום המהפכה התקשורתית. לא ניתן היום להתכחש לקיום האחר, לכן טמון הפתרון בדמוניזציה שלו - פיתרון המעמיק את הבעיה ואת הפיצול הקיים. עלינו להבין כי גם ל”אחר” לשון באמצעותה הוא יכול להשיב לנו באותה מטבע של קללות, ועט באמצעותה הוא יכול לטפול עלינו אשמה ולצייר אותנו כשטנים. לאחר מכן נוכל לראות בתגובתו הצדקה לפעולותינו כנגדו, בתוך מעגל אין סופי של שנאה מתגברת ששיאה נגלה בעיראק כאשר אנשים שסעו את בטנו של אדם והניחו בתוכה את ראשיהם של ילדיו. אחרים, ניקבו את ראשי קורבנותיהם במקדח חשמלי. נסו אתם לדמיין עצמכם כקורבנות של אותו מעשה נפשע ותבינו כי כל אחד מאיתנו עלול היה להיות מבצעו או קורבנו, כל אימת שנסכים להיות חלק מאותה קלחת שנאה.
בארצות-הברית ובאירופה, הערות גזעניות או רמיזות להן המופנות כנגד קבוצה תרבותית, אתנית או דתית נחשבים לפשע על-רקע גזעני מהדרגה השפלה ביותר. על אף דברי התעמולה שהושמעו כנגד מוסלמים בכלי התקשורת הימניים בארצות-הברית לאחר ה- 11 בספטמבר, הרי שדעת הקהל שם איננה רואה בעין יפה דברי גנאי שכאלו כנגד מוסלמים הנשמעים בצורה גלויה ופתוחה. רבים מהערבים והמוסלמים אף ממשיכים לבקש מקלט באותן מדינות, כשהם נמלטים מן האלימות הדיקטטורה ומהשנאה אשר הולכים ומשתרשים בחברותינו. באירופה מתחולל וויכוח שמחריף סביב הסכנה שבקיומם של גולים מוסלמים רבים שאינם מעוניינים להשתלב בתרבות האירופאית על-אף שהם מבקשים להנות מהפריבילגיות שמעניקים החיים שם. וויכוח זה הולך ומחריף והופך לכדי צעדים חריפים של ממש. אולם ללא ספק, הדבר לא הגיע לכדי אימוצן של עמדות הדומות לעמדות שאנו הערבים והמוסלמים מאמצים אחד כלפי השני. תגובות הגולשים המכוונות כלפי האחר מבטאות פרימיטיביות אך גם אמת קיימת. אותו אחר שהינו שותף לאותה מדינה ושותף לאותן זכויות וחובות.
השנאה היא סחורה זולה הניתנת לשיווק אגרסיבי. זאת משום שצרכניה הם מספיק בורים ואינם מעוניינים די הצורך להחליפה תמורת אימון רציני של השכל שיוביל אותנו למסקנה כי שנאתנו לאחר לא תביא להעלמותו ולא תגרום לנו להרגיש טוב יותר עם עצמנו. משום שהחיים לצד כמות כזו של שנאה הם בבחינת גהינום אליו אנו שמים את פעמינו בעיניים סומות ובלבבות אטומים.
صناعة الكراهية في العالم العربي
جابر حبيب جابر (الشرق الأوسط ، 20.7.2008)
كان الاعتقاد السائد لدى الكثيرين، ان ثورة الاتصالات التي انطلقت مع (الستلايت) وتعززت مع ظهور الانترنيت وانتشاره، ستلعب دوراً كبيراً في تقريب المسافة بين الشعوب وسيكون لها أثر توحيدي، إضافة لقدرتها على توفير ملاذات أكثر أمناً للأصوات المعارضة للحكومات وللحركات المطالبة بالتغيير والمغيَّبة عن الإعلام الرسمي. ولا يمكن هنا إنكار أن تلك الثورة فعلت فعلها في عالمنا العربي وكان لها أثر كبير في تغيير بعض مظاهر التعامل السياسي, وإحداث ضغط إعلامي أكبر على السياسيين, وانتاج رأي عام أوسع، إلا انها من جانب آخر لعبت دوراً في افتضاح الكثير من المثالب الخفية عن الأنظار, وبرهنت ان بين المحيط والخليج مشاكل أكبر وأكثر استعصاء من «القضية المركزية» التي كانت في السابق مهرباً تلوذ إليه الأنظمة لتأجيل استحقاقات التعامل مع اشكاليات الداخل الكبيرة.
الذي تسنح له الفرصة اليوم أن يبحر لبعض الوقت في مواقع الانترنيت العربية سيجد في ما يكتب من آراء طيفاً واسعاً من الاختلاف كانت تخفيه البيانات الرسمية الروتينية والإعلام الرسمي المنكب على تمجيد الزعماء وتجميل أنظمة وصل بعضها حداً من القبح لم يعد معه بالإمكان تغيير صورته حتى بأحدث أدوات التجميل والتزويق.
الى هنا، تبدو القصة إيجابية نوعاً ما، لكنها للأسف ليست إيجابية بما يكفي لإشباع تفاؤل المتفائلين، يكفي ببساطة الاطلاع على ما يكتبه القراء والزائرون لمواقع الانترنيت من تعليقات وشتائم يكيلونها لبعضهم بسبب التباين القومي أو الديني أو الطائفي لندرك ان ثورة الاتصالات التي فتحت فضاء جديداً وكشفت عن قبائح مستترة، سهلت أيضاً بروز الخطاب القائم على الكراهية واحتقار الآخر. جوهر المشكلة ليس ثورة الاتصالات نفسها بل الإرث السياسي والثقافي والاجتماعي بما حمله وما زال يحمله من إنكار لوجود الآخر فضلاً عن حقوقه وآماله وتطلعاته، لا يمكن العثور في أي مكان آخر على كم من العنصرية والكراهية كذلك الذي نجده في مواقع الانترنيت العربية فضلاً عن بعض وسائل الإعلام الجماهيرية التي تتجاوز الانترنيت انتشاراً وتأثيراً. لقد ظلت الأنظمة الشمولية والديكتاتورية تنكر وجود الآخر المختلف وتضع سياساتها بهاجس ادعاء «الوحدة» وتبوب «الاختلاف» على انه «فتنة» ولأن «الفتنة أشد من القتل» صار لزاماً إخفاء الاختلاف عن عيون الناس حتى عبر إرغام «الآخر» على ان يكون نسخة منا، وهي في الغالب نسخة مشوهة، لأنها نتاج الفرض القسري والتكيف السلبي.
لقد أنتجت هذه الثقافة مفهوماً مشوهاً للوطن والوطنية، لعبت الأنظمة لعبة الخطر الخارجي والتحدي الآتي من وراء الحدود, وبررت عبره كبت أو قمع أي صوت مغاير وأنتجت مفهوماً للوطنية غارقاً بالتجريد لا علاقة له بكرامة المواطن الذي تم اقناعه عبر الآلة الدعائية أن عليه أن يستمر بتقديم التنازلات عن متطلباته الحياتية من أجل استحقاقات المعركة. صار لدينا «وطنية» بلا مواطنين! صار إعلان رأي مختلف خيانة! والمطالبة بحقوق ثقافية أو دينية عمالة! والمطالبة بتقرير المصير لمجموعة إثنية أو قومية مختلفة، شرخ في الوطنية! والسؤال هو: لماذا نطالب الآخر الذي نقمعه وننكر عليه حقوقه ونعامله كمواطن من الدرجة العاشرة في بلدان غالبية أبنائها مواطنين من الدرجة الثانية، بأن يكون «وطنياً» وفق المعايير التي نصيغها نحن للوطنية؟ّ! وما قيمة الوطنية والوطن نفسه عندما يكون مقابله التضحية بـ«كرامة وإنسانية المواطن»؟!.
من المؤسف الاطلاع على هذا الإغراق في خطاب التخوين وفي وصف مجموعات ثقافية أو دينية أو قومية بشتى العبارات المهينة والمذلة واتهامات بالعمالة والخيانة، وغير ذلك من إرثنا العربي الأثير. لغة الشتائم ليست سوى تعبير عن عجزنا عن الحوار، ليست سوى انعكاس لمخاوفنا وضعف ثقتنا بأنفسنا وبالطبع ثقتنا بالآخر، ومثل هذه اللغة لن تحل أيا من اشكالياتنا، بل تمثل المهرب البديل عن مهرب الإنكار الذي أنتجته النظم السياسية قبل ثورة الاتصالات .. ما عاد ممكنا اليوم إنكار وجود الآخر، فصار الحل هو في شيطنة هذا الآخر .. حل يعمِّق المشكلة والانفصال إذا ما أدركنا أن للآخر لساناً قادراً على أن يبادلنا به الشتم وقلما يجرمنا ويشيطننا، ثم بعد ذلك نعتبر رد فعله دليلاً على صحة فعلنا السابق نحوه في سلسلة مفرغة من الكراهية المتصاعدة نحو ذروة أظهرها لنا اشخاص في العراق بقروا بطن رجل ووضعوا فيه رؤوس اطفاله، وآخرون ثقبوا رؤوس ضحاياهم بالمثقاب الكهربائي، ليتخيل أي منا أن يكون هو أو أحد أعزائه ضحية لنفس الجريمة، وليدرك الجميع أن أياً منا قد يكون مرتكبها أو ضحيتها طالما قبلنا أن نكون طرفاً في تأجيج الكراهية.
في أمريكا وأوربا يعد جريمة عنصرية شتم مجموعة ثقافية أو إثنية أو دينية أو الإيحاء بأنها تستحق منزلة دنيا، ورغم كل التحشيد السلبي الذي تمارسه آلة الدعائية الإعلامية اليمينية بعد 11 سبتمبر هناك، إلا أن المواقف الشعبية لم تبلغ بعد مرحة القبول بإهانة المسلمين علناً، بل ما زال الكثير من العرب والمسلمين يلجأون الى هذه البلدان هرباً من العنف أو الديكتاتورية أو الكراهية التي باتت أكثر تجذراً في مجتمعاتنا. هناك في أوربا جدل متصاعد حول مخاطر وجود جالية إسلامية كبيرة لا ترغب بالاندماج بالثقافة الأوربية لكنها تريد الاستفادة من امتيازات الحياة هناك، وهذا الجدل قد يتصاعد ويتحول الى اجراءات أكثر تشدداً، لكنه بالتأكيد لم يصل الى تبني مواقف كتلك التي نتبناها تجاه بعضنا نحن العرب والمسلمين، تلك التي تعبر عنها ببدائية ولكن بصدق تعليقات قراء الانترنيت والأحكام النمطية السائدة عن الآخر، بما في ذلك الآخر الذي يشاركنا نفس الوطن، ونفس الحقوق المفترضة للمواطنة.
إن الكراهية سلعة رخيصة يمكن تسويقها بكثافة لأن زبائنها هم الأكثر جهلاً والأقل استعداداً لاستبدالها بتمرين جدي للعقل حتى يدرك أن كرهنا للآخر لا يزيحه من أمامنا ولا يجعلنا أكثر شعوراً بالرضا عن أنفسنا، لأن الحياة مع كل هذا الكم من الكراهية هي جحيم نسير إليه بعيون مغمضة، وبقلوب عمياء.
