סלימאן אל-התלאן (אל-ביאן [איחוד האמירויות], 23.7.2008)

העיתונאי הסעודי סלימאן אל-התלאן טוען כי קיומו של דיאלוג בין-דתי ביוזמת בית המלוכה הסעודי מסמל שינוי רחב יותר המתחולל מזה מספר שנים בקרב ההנהגה הסעודית והחברה הסעודית עצמה. שינוי זה מתאפיין בבדק בית אמיתי וכואב המתקיים בקרב חוגים ליברלים סעודים ובעימות חזיתי בין רפורמיסטים לבין הכוחות הפונדמנטליסטיים במדינה שמטרתו שחרור הדור הצעיר מכבלי החשיבה הדתית-קיצונית.

כל כמה שיתקיימו דיאלוגים ותצאנה לדרך יוזמות שמטרתן היא להביא להתקרבות בין אסכולות או בין דתות, עדיין יוותר הצורך של העולם האסלאמי ביוזמות, כורח אמיתי. קל לנו מאוד למתוח ביקורת על מכניזם ההידברות או לאתר כשלים, אולם החיפוש אחר בימות מפגש בין רעיונות ודתות שונות הוא הזדמנות רעיונית ותרבותית יקרת ערך עבור הדור הצעיר אשר נולד אל תוך סביבה בה רווחים רעיונות מוטעים או עוינים כלפי דתות אחרות. גם אם אותם מפגשים יוציאו מתוכם אך ורק תמונות משותפות של אימאם מוסלמי לצד כומר נוצרי או רב יהודי, ייתכן ואלה יבססו חשיבה חדשה בקרב הדור הצעיר המוסלמי שעיקרה הוא שניתן להפגיש בין רעיונות ודתות, ובסופו של דבר לקבל את ”האחר“, יהא אשר יהיה עומק המחלוקת האידיאולוגיות או הפצע ההיסטורי.

איום הטרור כזרז לתהליכי שינוי

בוועידה העולמית לדיאלוג הבין-דתי אשר נערכה בשבוע שעבר במדריד, אותה יזם המלך עבדאללה בן עבד אל-עזיז [המלך הסעודי], יש אישור לצורך האמיתי ביוזמות מסוג זה. לא יהיה זה משום הגזמה לומר כי ייחודיותה של הפגישה במדריד טמונה באימוצו של המלך עבדאללה עצמו את היוזמה. לא רק משום שהוא ידוע בכך שיוזמות הרפורמה שלו כנות ואמיתיות, אלא גם משום שהוא שליטהּ של מדינה אשר שילמה מחיר יקר על ניצול חלק מבניה אשר השתתפו בקרבות אבודים ברחבי העולם - פעם בשם ההגנה על הדת ופעם בשם התמיכה במוסלמים נרדפים, ופעם בשם שחרור אדמות המוסלמים. כאשר קיימת תרבות העוינת את בני הדתות האחרות, הדבר מקל את גיוסם של אלפים מקרב הדור הצעיר הנלהב וניצולם לצורך מאבקים פוליטיים סבוכים בכסות דתית מסוגים שונים.

כלי התקשורת העולמיים עקבו בשל כך אחר וועידת מדריד בהתעניינות מיוחדת. הסיבה העיקרית לכך היא שהיוזמה מקורה במדינה המואשמת כל העת בהסתה כנגד האחר. עם זאת, מה שברור הוא כי המדינה אשר אימצה את היוזמה נכוותה מאש הטרור ומאידיאולוגיית ה”תכּפיר“ הקיצונית [המאשימה אחרים בכפירה]. הסעודים התעוררו בעקבות אירועי האחד עשר בספטמבר 2001 למציאות כואבת שגרמה להם להבין שהאידיאולוגיה הקיצונית מובילה, בדרך כלל, לשנאה ולאחריה לאלימות. ומי שחושב שהשנאה והאלימות תתעלנה את עצמן אל החוץ מרמה עצמו. מי שמצדיק רצח חפים מפשע מחוץ, קל לו להצדיק רצח חפים מפשע מבית; זה השונא את האחר, סופו ששנאתו תגרור אותו ואת חשיבתו לשנוא כל דבר שסביבו ואפילו את עצמו.

שינוי חברתי בעידוד השלטון

לזכותה של שכבה רחבה מתוך החברה הסעודית ייאמר כי החלה למעשה – לפני כמה שנים – בחשיבה מחודשת כלפי מוסכמות רבות אותן הטמיע השיח המסורתי הישן ובמיוחד מאז אירועי הדמים אשר הכו בערים סעודיות רבות [הכוונה לאירועי הטרור שהכו בסעודיה בשנות התשעים]. כך לדוגמא, האזרח הסעודי אינו מתייחס עוד למושג ”ייחודיוּת“ [חֻ’סוּסִיַה] ^[1] באותה חרדת קודש או רגישות כפי שנהג לעשות בעבר. איזו ייחודיות היא זו אשר מביאה לבידודה של חברה שלמה מן המרוץ המתנהל סביבה ומהתנועה לעבר עתיד חדש? איזה מין ייחודיות זאת אשר מטילה עליך אחריות שאיננה תואמת את מידותיך, כאילו היית אפוטרופוס ושומר-חומות המופקד על המוסר והאמונה של העולם כולו?

החדשות הטובות הן כי הסעודים עצמם החלו, לפני כמה שנים, לבקר את השיח שלהם ואת תפיסותיהם הקודמות. כך החלו לצוץ על פני השטח קולות ביקורתיים חדשים אשר הדיהם חצו את גבולות המדינה והוכיחו באורח משכנע, יכולת של “פוסט מורטם” פנימי ועל קיומה של ביקורת עצמית מודעת, אמיצה ואחראית. חלק מהסעודים שילמו מחיר יקר על עמדתם הביקורתית, שכן הם מצאו מולם זרמים אנכרוניסטיים החוששים מן הביקורת או מבינים אותה בצורה לא נכונה. כמה מן הכותבים והאינטלקטואלים הסעודים שיצאו בביקורת גלויה כנגד אסכולת ההדרה הישנה נתקלו במלחמה עזה כנגדם במהלכה הואשמו בשיתוף פעולה [עם המערב], בהסתה לכפירה ובהסתה של השלטון והחברה.

אף על פי כן, החל השיח החדש לגבור ולכפות את נוכחותו בעוצמה רבה. אפילו המלך עבדאללה עצמו הקדיש את נאומו האחרון במועצת השוּרא [הפרלמנט] (בתאריך 15.3.2007) לחשיבות הביקורת והביקורת העצמית. לאחר מכן, יצא המלך בקריאה לקיום ועידה עולמית לדיאלוג בין-דתי.

בסעודיה כיום ישנם זרמי מחשבה הפתוחים לעקרונות הדיאלוג והתקשורת עם האחר ולפתיחוּת כלפי העולם כולו. ישנם קולות משפיעים הקוראים להתגבר על השסע שבין האסכולות הדתיות בסעודיה ומושיטים את ידם לבעלי הדעה השונה, עד כדי כך שהשאלה העומדת היום בפני הסעודים היא – מי משיג את מי? האם תודעתה של החברה הקדימה את תודעת ההנהגה? או שמא ההנהגה והחברה יחד הסכימו סוף סוף כי חשוב לצאת לעבר העתיד בביטחון ובמחשבה משוחררת מתסביכי העבר, מהשיח הקיצוני ומן ה”תכּפיר“?

שימו לב, אין בכוונתי לצייר תמונה ורודה של המציאות הסעודית הפנימית, כאילו נוצרה חברה חדשה המנותקת לחלוטין מדמותה הישנה ומן המציאות הישנה. הדרך לקראת רפורמה ושינוי עודנה ארוכה ומלאה חתחתים ומכשולים. עוד ישנן בעיות נוספות, מלבד הנושאים הרעיוניים, המעכבות את יציאת החברה הסעודית לקראת אופק חדש של פתיחות, סובלנות וקבלת האחר. בעיות אלו קשורות לרמת החינוך ולנסיבות כלכליות, התגברות האבטלה ובעיות נוספות. אולם יש סיבה לאופטימיות והיא שדיאלוג רציני אכן מתקיים בקרב הסעודים; בתקשורת המקומית והזרה, במועצת השוּרא, בשיחות פרטיות בין האזרחים ^[2] באכסניות הדרכים ובבתי הקפה – דיון המתנהל סביב המציאות אותה הם חיים ואודות עתידם.

לכן, יוזמתו של המלך עבדאללה לקיום ועידה עולמית לדיאלוג בין-דתי, העניקה למספר סעודים את ההזדמנות להעלות שאלות חשובות וחדשות כגון מתי תארח סעודיה דיאלוג בין-דתי בתחומה אשר יוכיח לסעודים כי הפחד הישן מפני כמה יוזמות אמיצות חלף לבלי שוב? שאלה נוספת היא מדוע לא נמשכים המאמצים לקיים דיאלוגים דומים סביב שאלת האסכולות הדתיות השונות באסלאם? והשאלה החשובה ביותר נותרה בעינה: כיצד ניתן לתרגם את כל אותם דיאלוגים ודיונים רציניים וחשובים, לכלל תכניות פעולה ולהחלטות מיושמות בשטח, ומכאן גם להתנהלות גלויה ופתוחה.

כאן טמון האתגר!

____________________

[1] ”הייחודיות הסעודית“ [ער’ – אל-חֻ’סוּסִיַּה אל-סעודיה] היא מונח שהוטבע על-ידי חוגים רשמיים סעודים ואשר נועד להסביר את ייחודיותה וחשיבותה המיוחדת של ערב הסעודית בעולם הערבי כארצם של המקומות הקדושים לאסלאם (מכה ומדינה) ולהטיל על המדינה משא של אחריות דתית וערכית מיוחדת.

[2] ער’ - מג’לס ח’אס; הכוונה לפגישה של כמה אנשים המשוחחים בבית של מישהו או בבית קפה.

---

في السعودية..حوار الأديان وحوارات أخرى

د. سليمان الهتلان (البيان الاماراتية، 23.7.2008)

مهما عقد من حوارات وأطلق من مبادرات تعنى بالتقريب بين المذاهب أو الأديان، تظل الحاجة في العالم الإسلامي لمثل هذه المبادرات ضرورية وحقيقية. من السهل أن ننتقد آلية الحوار أو نجد ثغرات في هذه الحوارات، لكن يبقى إيجاد منابر لتلاقي الأفكار والأديان المختلفة، فرصة فكرية وثقافية ثمينة لجيل جديد من شباب المسلمين ممن نشأ في مناخ تسوده أفكار مغلوطة أو عدائية تجاه الأديان الأخرى.

حتى لو لم يخرج من تلك اللقاءات سوى صور تجمع بين إمام مسلم مع أب مسيحي أو حاخام يهودي، مما يؤسس ـ ربما ـ لفكرة جديدة لدى الناشئة المسلمة مفادها أن بالإمكان أن تتلاقى الأفكار والأديان، وبالتالي القبول بـ «الآخر» مهما كان عمق الاختلاف الفكري أو الجرح التاريخي..

وفي المؤتمر العالمي للحوار بين الأديان الذي عقد الأسبوع الماضي في مدريد بمبادرة من الملك عبد الله بن عبد العزيز تأكيد جديد على أهمية مثل هذه المبادرات.
ليس تزلفاً القول إن ما ميز لقاء مدريد هو تبني الملك عبد الله نفسه لهذه المبادرة، ليس فقط لأنه عرف بصدقه في مبادراته الإصلاحية، ولكنه أيضاً ملك بلاد دفعت ثمنا باهظا لقاء استغلال بعض شبابها في معارك خاسرة في بقاع متباعدة من العالم، باسم الذود عن الدين أو نصرة المسلمين المضطهدين أو تحرير أراضي المسلمين. فحينما تهيمن ثقافة عدائية ضد أهل الأديان الأخرى، يسهل بالتالي تجنيد الآلاف من الناشئة المتحمسة والمندفعة، واستغلالها في صراعات سياسية معقدة بغطاءات دينية مختلفة.

ولهذا فقد تابعت وسائل الإعلام العالمية لقاء مدريد باهتمام خاص، لسبب جوهري وهو أن المبادرة جاءت من بلاد تتهم دائماً بالتحريض ضد الآخر. لكن المؤكد أيضاً أن البلاد التي تبنت هذه المبادرة قد انكوت بنار الإرهاب والفكر التكفيري المتطرف. لقد أفاق السعوديون بعد أحداث الحادي عشر من سبتمبر 2001 على حقيقة مؤلمة، أدركوا بسببها أن الفكر المتطرف يقود عادة إلى الكره ثم العنف. ومن يظن أن الكره والعنف سيتجهان فقط للخارج إنما يخدع نفسه، فمن برر قتل الأبرياء في الخارج يسهل عليه تبرير قتل الأبرياء في الداخل. والكاره للآخر سيجره كرهه وفكره إلى كره كل من حوله وربما كره ذاته.

يحسب لقطاع واسع من المجتمع السعودي أنه قد بدأ عملياً ـ خاصة منذ أحداث العنف الدامية التي شهدتها مدن سعودية كثيرة قبل سنوات ـ في إعادة التفكير تجاه كثير من «المسلمات» التي رسختها الخطابات التقليدية القديمة. فلم يعد السعودي يتعامل مع مصطلح «الخصوصية»، على سبيل المثال، بنفس القدسية أو الحساسية كما كان إلى وقت قريب. فأي «خصوصية» هذه التي تعزل مجتمعا بكامله عما يحدث حوله من سباق وحركة نحو المستقبل والجديد؟ وأي «خصوصية» تلك التي تحملك فوق طاقتك وكأنك وصي أو قيم على أخلاقيات وإيمان العالم كله؟

الخبر الإيجابي هنا هو أن السعوديين أنفسهم قد باشروا منذ سنوات في نقد خطاباتهم ومواقفهم السابقة، فظهرت على الساحة السعودية أصوات ناقدة جديدة، وصل صداها إلى خارج الحدود وأثبتت باقتدار قدرة على تشريح أوضاع الداخل وممارسة نقد الذات بوعي وجرأة ومسؤولية. دفع عدد من السعوديين ثمناً باهظا لقاء موقفهم النقدي ذلك، خاصة أنهم واجهوا تيارات قديمة تخاف من النقد أو تسيء فهمه. واجه عدد من الكتاب والمثقفين السعوديين، ممن مارس نقداً علنياً ضد المدرسة الإقصائية القديمة، حرباً شرسة مورست فيها تهم العمالة والتكفير وتحريض السلطة والمجتمع.

لكن الخطاب الجديد بدأ ينتصر ويفرض حضوره بقوة، حتى أن الملك عبد الله نفسه خصص كلمته الأخيرة أمام مجلس الشورى (15/3/2007) لأهمية النقد ونقد الذات تحديداً، وبادر بعدها بالدعوة للمؤتمر العالمي للحوار بين الأديان.

في السعودية اليوم توجد تيارات فكرية منفتحة على مبادئ الحوار والتواصل مع الآخر، والانفتاح على العالم. هناك أصوات فاعلة تدعو لتجاوز الفرقة المذهبية داخل الصف السعودي وتمد أيديها لأصحاب الفكر المختلف، حتى بات السؤال في الوسط السعودي اليوم: من يسبق من؟ هل يسبق وعي المجتمع وعي القيادة؟ أم أن القيادة والمجتمع قد اتفقا أخيراً على أهمية الانطلاق نحو المستقبل بثقة وعقل متحرر من عقد الماضي وخطابات الإقصاء والتكفير؟

انتبه: ليس القصد هنا أن نرسم لوحة وردية للداخل السعودي كما لو أنه صار مجتمعاً جديداً ليس له علاقة بصورته القديمة أو بظروفه السابقة. ما زال الطريق نحو الإصلاح والتغيير طويلا ومليئا بالأشواك والعقبات، وما زالت ثمة مشكلات أخرى، غير قضايا الفكر، تعيق انطلاق المجتمع السعودي لآفاق جديدة من الانفتاح والتسامح وقبول الآخر، مشكلات تتعلق بمستوى التعليم وظروف الاقتصاد وانتشار البطالة وغيرها.

لكن ما يدعو للتفاؤل أن ثمة حوارا جادا يدور بين السعوديين، في الإعلام المحلي وخارجه، في مجلس الشورى ومجالس المواطنين الخاصة، في الاستراحات والمقاهي، حول راهنهم ومستقبلهم.

ولهذا أتاحت مبادرة الملك عبد الله للمؤتمر العالمي لحوار الأديان، لعدد من السعوديين طرح أسئلة مهمة جديدة مثل: متى ستستضيف السعودية حواراً مماثلاً للأديان يعقد على أراضيها ويؤكد للسعوديين أن الخوف القديم من بعض المبادرات الجريئة قد ولى إلى غير رجعة؟ ولماذا لا تستمر الجهود لعقد حوارات مشابهة لكنها تناقش قضايا المذاهب والمدارس الإسلامية المختلفة؟

ويبقى السؤال الأهم: كيف يمكن ترجمة كل هذه الحوارات والنقاشات الجادة والمهمة، إلى خطط عمل وقرارات تطبق على الأرض ثم تتحول بالتالي إلى سلوك يمارس في العلن؟

هنا يكمن التحدي!