עאדל בן זייד אל-טופיילי (אל-ריאד [ערב הסעודית], 30.7.2008)

העיתונאי הסעודי עאדל בן זייד אל-טופיילי משרטט מפה של זרמי החשיבה הבולטים בעולם הערבי כיום ומסביר מדוע רעיון הליברליזם כשל בעולם הערבי. אל-טופיילי מצביע על כישלון השכלתי מובהק שהביא ליצירתו של שמאל מזויף שאינו סובלני ומתאפיין בעוינות צרופה כלפי ארצות-הברית, ומנגד – ביסוסו של מחנה לאומני ואסלאמיסטי אימתני.

רבים האמינו כי שנות התשעים סללו את הדרך לקראת רוויזיה מקיפה סביב רעיונות וסוגיות פוליטיות רווחים, בקרב אינטלקטואלים וכותבים בעולם הערבי. אולם כמו תמיד, כאשר התקיימה רוויזיה בכל גווני הקשת המחשבתית (בחלק מהפעמים מדובר אף בנסיגה), היא הביאה בדרך כלל ליצירתה של פתיחות שולית ויחסית, ותו לא. במקביל רוחות הכעס ממשיכות לנשב ולהעמיק את התהומות בין הזהויות האזוריות המסוכסכות. התוצאה היא שהיחס העוין כלפי התרבות המערבית, והרעיונות הקיצוניים, או אלו אשר קוראים לאלימות או מצדיקים אותה – נותרו הם הרווחים, בכסותן של סיסמאות רבות כגון ההתנגדות לכיבוש, העמידה האיתנה כנגד הקולוניאליזם, הסירוב כנגד האימפריאליזם האמריקאי או הג’יהאד כנגד המלחמה על האסלאם. זו האחרונה איננה נחלתו הבלעדית של השִׂיחַ האסלאמי הקיצוני. זוהי הסיסמה אשר, למרבה הצער, רווחת היום בקרב ציבור ערבי רחב.

זיווג טמא – האסלאם הפוליטי, הלאומיות הערבית והשמאל

על אף תוצריה הצנועים של החשיבה הערבית המודרנית, כפי שהם נגלים בכתביהם של בוגרי האוניברסיטאות הצרפתיות של שנות השבעים, יש עדיין מחסור גדול וברור בחשיבה פוליטית מודרנית, וכן בכלי ניתוח פוליטי. ניתן אף לומר כי רק מיעוט בקרב הכותבים והאינטלקטואלים באזור הינו בעל השקפה פוליטית קרובה לתפיסה המשגשגת לא רק בארצות הברית ובאירופה – אלא גם במזרח אסיה ואמריקה הלטינית. קיים פער גדול בין הדברים שנכתבים בעיתונות ובספרות הערבית בתחום הפוליטי – או מה שאמור להיות פוליטי – לבין הפוליטיקה המיושמת על קרקע המציאות. ניתן אף לומר כי אם תדפדף בעיתוני מצרים משנות השישים, בעיתוני סוריה משנות השבעים או הסעודיים משנות השמונים, לא תמצא הבדלים רבים בשפה הפוליטית בה משתמשים אותם אינטלקטואלים ופובליציסטים. המצער הוא כי חלק מהפובליציסטים הערבים מתגאים בכך שהדברים שאותם כתבו לפני עשרים או שלושים שנה עודם תקפים לתיאור האירועים המתרחשים כיום, ולניתוח הבעיות אשר כמה מהן ממשיכות להעסיק אותנו עד לימינו אנו.

אם נתייחס למלחמת המפרץ השנייה כנקודת התייחסות [הכוונה למלחמת 1991], נוכל להבחין כי אכן התרחש שינוי בקרב הזרמים המרכזיים של המחשבה הפוליטית הערבית ובמיוחד בזרם הלאומי, הבעת’יסטי והקומוניסטי. נפילת חומת ברלין הביאה אל סיומה את המתיחות הרבה בין המזרח והמערב מאז מלחמת העולם השנייה. המרקסיזם/הלניניזם נסוג מפני הכלכלה החופשית האטרקטיבית. הדבר נכון גם לשווקים הערביים המתעוררים. כמו כן, הפערים בין השכבות והמגזרים הצטמצמו לעומת המצב שהתקיים לפני ארבעה עשורים. בעולם הערבי היה זה כיבושה של כווית על-ידי סדאם חוסין שסימל את סופו של הויכוח על התבוסה החוזרת [נַכְּסַה] ב-67′ וחוסר ההתאמה של מודל הלאומיות הערבית והבעת’יזם לאזורנו. הוא גם חשף בצורה בוטה את שבריריותה של ההיאחזות באתניוּת ובלאומיות הערבית כחוליה המקשרת היחידה בין מדינות האזור.

על רקע כשלון חזונם של רבים מן האינטלקטואלים והכותבים, היינו עדים לנסיגות רחבות היקף שהבולטת שבהם היתה לעבר הליברליזם (של השמאל). אמנם לא מעטים פנו לעבר האסלאם הפוליטי, אלא שבסוף שנות התשעים, הפערים שוב לא היו חשובים או גדולים. הדבר נבע מזיווג מסוכן בין הלאומיות הערבית המתקשטת בליברליזם ושרידי השמאל הישן לבין האסלאם הפוליטי. ומתוך אותו זיווג נוצרה הגות פוליטית שאיננה חדשה אולם לבושה בכסות שונה ומתעתעת, שכן היא נותרה מהפכנית בפן האחד שבה ורחוקה מרחק רב מאימוצו של שיח מתון שאינו מתנגש עם השלטון או עם האחר.

ייתכן וניתן להסכים כי רעיונות כגון ”החברה האזרחית“, ”זכויות האדם“ וה”דמוקרטיה“ החלו להתפשט מאותה התקופה ואילך. עם זאת, הם לא חרגו ממסגרותיהם התיאורטיות ויש אף המנסים ליישם את אותן תפיסות על-פי גישתם שלהם ולא על פי המודל המערבי. לכן, חלק מאותם רעיונות הפכו אלטרנטיבה לסיסמאות מהפכניות בעוד שדרך ההתנהגות נותרה אנרכיסטית שאינה מכבדת החוק או את הסדר הציבורי ושאינה מאמינה בסובלנות אמיתית, אף שישנם ארגונים ומוסדות בעלי תרומה נראית לעין ומתגברת שאכן מעוניינים בהטמעת הרעיונות הללו, אלא שאלה חסרים שפה פוליטית מפותחת ובעלת תודעה והנהגתם שייכת ברובה לזרם השמאל החילוני אשר מציב עמדה תקיפה כנגד השלטונות הערביים ועמדה עוינת עוד יותר כנגד ארצות-הברית. יש אולי מי שיטענו כי ישנן הצדקות רבות לאימוצה של עמדה תקיפה שכזו כנגד ארצות-הברית, והם צודקים. אלא שרק חלק קטן מאותן הצדקות הן אכן לגיטימיות בעוד שרובן מהוות למעשה איבה צרופה המסתתרת מאחורי הטיעונים הישנים של השמאל.

השיח הפוליטי והשטן הגדול

העמדה כנגד ארצות-הברית היא דוגמא קלאסית לפגם הקיים בתרבות הפוליטית בעולם הערבי ויש לכך הוכחה ברורה לכך בקרב כותבים ואינטלקטואלים בחלק הזה של העולם. המשטרים הפוליטיים הערביים מקימים יחסי ידידות ובריתוֹת איתנוֹת עם וושינגטון בעוד שהאינטלקטואלים, ברובם, נותרים חדורי איבה כלפי המדינה הדמוקרטית הגדולה בעולם ומטילים עליה את האחריות לכל בעיותינו הנצחיות. מספר האנשים המעזים לנקוט עמדה מאוזנת כלפי מדיניותה של ארצות-הברית הוא מועט, בעוד שהרוב מתחרה בינו לבין עצמו מי מעמיד עמדה תוקפנית וקשוחה יותר כלפי ארצות הברית. הדבר יכול להגיע לכדי לעג של ממש כלפינו – עמים ומדינות – מצד מספר כותבים ערבים, אך ורק כדי לרצות את גישתם החולה כלפי ארצות הברית. הכותב ג’יהאד אל-ח’אזן [בעל טור בעיתון ”אל-חיאת“] המחויב כל כולו להפצת תיאורית הקונספירציה ולתיאור ”הלובי הישראלי“ בצורה מוגזמת, לא היסס, במאמר אותו פירסם בשבוע שעבר בעיתון אל-חיאת, לכנות את מדינות המפרץ ככבשים העומדות מול חמדנותו של זאב אמריקני. כינוי זה מבטא לגלוג על המדיניות העצמאית שנוקטות מדינות האזור. הכותב (האנטי-אמריקני) מוכן להשתמש בתיאורים שאינם מקצועיים רק כדי להשליט את עמדתו כלפי התוכנית האמריקאית ממנה הוא מזהיר, לדבריו, זה למעלה משלושים שנה.

דוגמא זו, ויש עוד רבות בעיתונות הערבית, חושפת את מידת הרדידות והקלישות של תפיסות העולם של השמאל הערבי. בין אם מדובר בתפיסת העולם המהפכנית של האתמול או בראייה הליברלית המדוללת של היום. המשבר בו מצויים הכותבים והאינטלקטואלים הערבים בהתמודדותם עם העולם הפוליטי יוסיף להתקיים כל עוד לא יידעו להתמודד מולו באובייקטיביות ובמקצועיות. וכל עוד לא יזנחו את העמדות המתנגדות לשלום וידבקו בקריאת השלום לחירות ולזכויות האדם הלגיטימיות. עליהם לאזור את האומץ ולהכיר בעמדות המתונות ובצעדים הרציונליים הננקטים על ידי חלק מן המדינות הערביות – על אף שהם נמנים עם מתנגדיהן. במקום לנהוג בצביעות מחפירה כשהם משמיעים דברי חלקות כלפי מדינאים ומזדרזים לקלל את ”השטן הגדול“ על מנת לרצות את הרחוב ולפרוט על רגשות נאיביים. חובה למתוח ביקורת על טעויותיה של ארצות הברית, ובמיוחד סביב סוגית זכויות האדם או סביב החלטותיה המדיניות השליליות. עם זאת, הפיכתה של ארצות-הברית לשטן בשעה שאותם אינטלקטואלים אינם נרתעים מלהחזיק באזרחות אמריקאית או לבקר בה מדי יום, היא צביעות שמעוותת את הכתיבה הפוליטית ואת ההבנה הפוליטית באזורנו. אם כותבינו ישמרו על קיומה של משוואה זו (קרי, גידוף ארצות-הברית במטרה להונות את הרחוב הערבי), לא תוכל לראות או לקרוא אודות כל התפתחות במחשבה הפוליטית וחידוש התודעה הדמוקרטית בארצותינו. מאסנו בכך שהכתיבה הפוליטית – ועימה גם העמדות הפוליטיות – מתרכזת בהתקפה על ארצות-הברית. הרי אין זו התקפה שתכליתה ביקורת ריאליסטית ומרוסנת שנועדה להגשים את האינטרסים שלנו, אלא הכפשה שאינה מועילה אלא לשכירי-עט.

فشل اليسار الليبرالي في المنطقة

عادل بن زيد الطفيلي (الرياض،30.7.2008)

ظن الكثيرون أن عقد التسعينات قد مهد لمراجعة كبيرة في أوساط المثقفين والكتاب في العالم العربي حول الأفكار والطروحات السياسية الشائعة، ولكن ككل مرة حدثت جملة من المراجعات - وفي بعض الحالات تراجعات - من كافة ألوان الطيف الفكري لم تفضي في أغلبها إلا إلى انفتاح هامشي ونسبي، مع استمرار روح السخط واتساع الهوة ما بين الهويات المتنازعة في المنطقة. والحصيلة أن المواقف المتأزمة باتجاه الحضارة الغربية، والأفكار المتطرفة، أو تلك التي تدعو للعنف أو تبرر له ما تزال هي الرائجة تحت مسميات عديدة كمقاومة الاحتلال، والوقوف ضد الاستعمار، والممانعة بوجه الإمبريالية الأمريكية، أو الجهاد ضد الحرب على الإسلام، والشعار الأخير هذا لم يعد حكرا على الخطاب الإسلامي المتشدد، بل هو اليوم رائج بين جمهور واسع للأسف.

بالرغم من الإسهامات المتواضعة في الفكر العربي المعاصر كتلك التي تجلت في كتابات خريجي الجامعات الفرنسية نهاية السبعينيات، إلا أنه لا يزال لدينا نقص كبير وواضح في الفكر السياسي المعاصر - وكذلك أدوات التحليل السياسي -، بل يمكن القول إن هنالك قلة فقط من الكتاب والمثقفين في المنطقة تمتلك تصورا سياسيا مقاربا للرؤية التي تزدهر ليس في الولايات المتحدة وأوربا، بل في شرق آسيا وأمريكا اللاتينية. هناك فجوة كبيرة ما بين ما يكتب في الصحف والكتب العربية عن ما هو سياسي، أو ما يفترض أن يكون سياسة، وما بين الممارسة السياسية التي تجرى على أرض الواقع. بل يمكن القول إنك لو قلبت صحف مصر في الستينات، أو سوريا في السبعينات، أو السعودية في الثمانينات فلن تجد اختلافا كبيرا في لغة الخطاب السياسي التي يكتب بها أولئك المثقفون والكتاب. المحزن في الأمر، أن بعض كتابنا العرب يفخرون بأن ما سطروه قبل عشرين أو ثلاثين عاما ما يزال صالحا لوصف الأحداث الراهنة، وتحليل المشكلات التي استمر عدد منها إلى يومنا هذا.

وإذا ما عدنا لحرب الخليج الثانية كنقطة مراجعة، فبإمكاننا ملاحظة أن تغيرا قد طرأ بالفعل على التيارات الرئيسية للفكر السياسي في العالم العربي لاسيما التيار القومي، والبعثي، والشيوعي. فسقوط جدار برلين أنهى حالة الاحتقان الشديد ما بين الشرق والغرب بعد الحرب العالمية الثانية، وتراجعت الماركسية/ اللينينية أمام جاذبية الاقتصاد المفتوح حتى داخل الأسواق العربية الناشئة، أضف إلى ذلك تدني نسب الفوارق الطبقية والفئوية عما كانت عليه قبل أربعة عقود. أما احتلال صدام حسين للكويت فقد مثل نهاية الجدل حول نكسة 1967، وعدم صلاحية النموذج القومي والبعثي للمنطقة، وكشف بشكل سافر عن هشاشة التعلق بالعرق والقومية كرابط وحيد ما بين دول المنطقة.

على خلفية الإخفاقات التي شهدتها رؤى كثير من الكتاب والمثقفين، شهدنا حملة تراجعات عريضة أبرزها كان باتجاه الليبرالية (اليسارية)، ورغم أن عددا غير قليل قد تحول نحو الإسلام السياسي، إلا أن الفوارق لم تعد مهمة أو كبيرة مع نهاية التسعينات، فقد حصل تزاوج خطير ما بين القومية (المتلبرلة)، وفلول اليسار القديم وما بين الإسلام السياسي، وخرج هذا الزواج برؤية سياسية غير جديدة، ولكن بلبوس مختلف ومخادع، فهي ما تزال ثورية في جانب منها، وبعيدة كل البعد عن تبني خطاب معتدل وغير متأزم مع السلطة أو الآخر.

ولعل المرء أن يقر بأن أفكار “المجتمع المدني”، و”حقوق الإنسان”، و”الديمقراطية” قد لقيت رواجا منذ ذلك الحين، ولكنها لم تبارح إطاراتها النظرية، بل البعض يحاول تطبيق هذه المفاهيم حسب طريقته وليس حسب نموذجها الغربي، ولهذا حولت بعض هذه المفاهيم بديلا للشعارات الثورية مع بقاء ذات الممارسة الفوضوية التي لا تحترم القانون، أو النظام العام، أو تؤمن بالتسامح الحقيقي. على الرغم من وجود جمعيات ومنظمات لها إسهام منظور ومتعاظم مهتمة بتبيئة هذه المفاهيم إلا أنها تفتقر إلى لغة خطاب سياسي متطور وواع، وأكثر قياداتها هم من اليسار العلماني الذي يقف موقفا حاداً ضد السلطات المحلية، وأكثر عدائية تجاه الولايات المتحدة. قد يقول البعض إن اتخاذ موقف حاد من الولايات المتحدة له مبررات عديدة وهذا صحيح. بيد أن القليل من تلك المبررات شرعي، أما أكثرها فمحض عداء مقنع بحجج اليسار القديمة.

إن موضوع الموقف من أمريكا نموذج كلاسيكي لخلل الثقافة السياسية في العالم العربي، ولها دلالة بارزة لدى كتابنا ومثقفينا في هذا الجزء من العالم. تقيم الأنظمة السياسية المحلية صداقات وتحالفات وثيقة مع واشنطن، وتبقى غالبية المثقفين في عداء مع أبرز بلد ديمقراطي في العالم، وتحمله كل مشكلاتنا الأزلية. وفي حين أن الذين يجرؤون على اتخاذ موقف متوازن تجاه سياسة الولايات المتحدة قليل، تجد الأكثرية تزايد بعضها بعضا في الهجوم والتعنيف بحق الولايات المتحدة، بل قد يصل الوضع إلى أن يتم الاستخفاف بنا كشعوب ودول من بعض الكتاب العرب فقط إرضاء لموقفهم المتأزم والمريض تجاه أمريكا. الكاتب جهاد الخازن المولع بتضخيم نظرية المؤامرة والتعليق على “اللوبي الإسرائيلي” بشكل مبالغ فيه لم يتوان عن وصف دول الخليج “بالنعاج” أمام أطماع ذئب أمريكي في مقالة له نشرت الأسبوع الماضي بجريدة الحياة، وهو وصف ينم عن استخفاف بسياسات واستقلالية دول المنطقة بحيث رضي الكاتب (المعادي لأمريكا) استخدام أوصاف غير مهنية فقط لتثبيت رؤيته حول المشروع الأمريكي الذي يحذر منه منذ أكثر من ثلاثين عاما كما يقول.

هذا النموذج، وأمثاله كثير في الصحافة العربية، يفضح مدى هزال وضعف أطروحات اليسار سواء كانت ثورية بالأمس، أو ليبرالية مخففة اليوم. ستظل هناك أزمة لدى كتابنا ومثقفينا مع عالم السياسة ما لم يتعاملوا معها بموضوعية ومهنية، وما لم يتخلوا عن المواقف المعادية للسلام، ويلتزموا بالدعوة السلمية للحريات والحقوق الإنسانية المشروعة. يجب أن تكون لديهم الشجاعة في الاعتراف بالمواقف المعتدلة والخطوات العقلانية التي تتخذها بعض الدول العربية، حتى وإن كانوا من المعارضين لها، بدل من أن يتحولوا إلى نفاق فاضح، يداهنون الساسة، ويسارعون لشتم “الشيطان الأكبر” إرضاء للشارع واللعب على العواطف الساذجة. نقد الأخطاء الأمريكية ضرورة، لاسيما في مجالات حقوق الإنسان، أو القرارات السياسية السلبية، ولكن تحويل أمريكا إلى “شيطان”، فيما لا يتورع هؤلاء عن حمل جنسيتها أو الرحيل لها كل يوم هو ضرب من ضروب النفاق الذي شوه الكتابة السياسية وفهم السياسة في منطقتنا.

وإذا ما استمر كتابنا في هذه المعادلة (شتم أمريكا لخداع الشارع)، فلن تقرأ أو تشاهد أي تطور في فكرنا السياسي وتجديد الوعي الديمقراطي في بلداننا. لقد مللنا أن تحصر الكتابة السياسية - وكذلك المواقف - في الهجوم على أمريكا، وهو هجاء لا يراد به النقد الواقعي والمعتدل لأجل تحقيق مصالحنــــــــا، بل هو غثاء لا يسمن ولا يغني من جوع إلا الأقلام المؤجــــــــــــرة.