נביל עודה (השיח התרבותי, 5.9.2007)

על רקע הוויכוח המתחולל בקרב מגזר הערבי בישראל סביב נושא השירות האזרחי, תוקף העיתונאי הערבי-ישראלי, נביל עודה, את ההנהגה הערבית בישראל שלטענתו נעדרת כל חזון, סרבנית שאינה מחפשת את טובת הנוער הערבי, יוצרת בפועל פילוג ואינה תורמת לשילוב המגזר הערבי בחברה.

פעם נוספת שב ועלה נושא השירות האזרחי בקרב ערביי ישראל. במיוחד לאחר החלטת ממשלת ישראל להקים מנהלה שתפעל ליישום השירות בקרב האוכלוסייה הערבית והחרדית. כרגיל, עמדתם של הערבים בין כלל המפלגות והמסגרות הפוליטיות, מקצה השמאלי של המפה הפוליטית ועד לקצה הימיני - מהחילוניים ביותר ועד לדתיים ההדוקים ביותר - היתה סירוב לתוכנית תוך שהם מרבים להפריח סיסמאות. התחרות שהתקיימה בין המפלגות היתה למראית עין בלבד וחסרת כל תוכן, במהלכה התחרו מי מפריחה יותר סיסמאות “מהפכניות” ויותר סרבניות – סיסמאות ריקות מתוכן כמובן. עד כדי כך שהיו מי שערבבו בין השירות הלאומי לבין שיבוש הזהות הלאומית הערבית. היו מי שהפליגו בדמיונם הפוליטי הגועש. וכל זאת במסגרת משטר דמוקרטי אשר מבטיח ומגן על חופש הדעה, על הזכות לביקורת, על התעמולה, על הפעילויות הפוליטיות והתקשורתיות והחוקיות אם יש להוסיף. אותה הגנה שמעניק החוק הישראלי גם לאזרחים הערבים..וזוהי האמת לאמיתה!!

ראו גם:
משבר השלטון המקומי הערבי / נביל עודה 

מאסנו בהטלת האשמה על ישראל/ עבד אל-חמיד אל-אנסארי

הנהגה נעדרת חזון

כמובן אין כל הצדקה למדיניות המופעלת כנגד המיעוט הערבי בישראל מזה שישים שנה. אין הצדקה לדיכוי הלאומי ולאפליה הגזענית. אין הצדקה למדיניות הקיפוח כלפי המיעוט הערבי ומניעת שיווין מלא בתחומי הפיתוח והקרקע. כמו כן אין כל הצדקה להמשך ההתכחשות לזכויות הלאומיות של העם הפלסטיני כעם.

אני יודע שאין זה קל להשמיע דעה הפוכה למה שנדמה שהינו קונצנזוס לאומי, או שבטי, אם ברצוננו לדייק בהגדרתנו הפוליטית. לראייתי, עמדות המפלגות הערביות בסוגיה חשובה זו מוכרעות על-ידי תחרות של הפרחת סיסמאות ועמדות מעוותות המתאפיינות באימפולסיביות ובאלתור. עמדות המשוללות כל דעה פוליטית המבוססת על דעה או ראייה אסטרטגית בעלת סימנים, כיוונים ויעדים מוגדרים שבכוחם להתמודד עם סוגית השירות האזרחי בצורה אובייקטיבית ופוליטית, הרחק מסילופים ומתחרות הצעקנות אשר הפכו למאפיין הפוליטיקה הערבית בישראל. ולצערי הרב, לעיקרה.

מצער אותי לומר כי סקר דעת הקהל מצביע על פער עצום בין הצעירים הערביים (דור השירות האזרחי) לבין עמדת המפלגות. הסקר מראה כי רוב הצעירים הערביים אינם דוחים את רעיון השירות האזרחי (ולשם דיוק אומר כי הגדרת השירות האזרחי אינו כולל בשום פנים ואופן צורה כלשהיא של שירות צבאי).

זוהי התמונה הכללית העולה מסוגית השירות האזרחי בקרב החברה הערבית בישראל. ראשית, הבה נסכים כי מדובר למעשה בשירותים חברתיים, בריאותיים, חינוכיים, סביבתיים וקהילתיים, אשר אינם, בשום פנים ואופן, מיועדים לשרת את המאמץ הצבאי שמטרתו כיבוש או כל מטרה אחרת שהיא. אוסיף ואומר כי מזה מספר שנים רב שאני עוקב אחר סוגית השירות האזרחי בבתי הספר בעיר נצרת ובבתי החולים ואיני מוצא באותם שירותים אזרחיים, הנעשים על-ידי מתנדבים, כל פגם או משום בגידה לאומית או וויתור על נאמנות או על זהות.

חלק מן הצעירים והצעירות מגיעים מבתים בעלי השקפת עולם קומוניסטית או לאומית. אני מכיר לכל הפחות שני מתנדבים העונים להגדרה זו. צעיר אחד מרמלה וצעירה נוספת מריינה. שניהם משרתים בבית ספר ובבית-חולים בנצרת. כמו כן אני מכיר צעירים נוספים העושים שירות אזרחי ובמיוחד בנצרת, ולא ניתן לקשור בין שירותם האזרחי לבין שירות צבא הכיבוש או כל מאמץ ביטחוני ישראלי, על סוגיו וצורותיו השונות.

ציינתי במאמר קודם כי אינני מגן על תכנית השירות האזרחי. לראייתי כל חברה אזרחית זקוקה לשירותים התנדבותיים, וכינויים בשם כלשהו איננו הבעיה. ביקורתי הופנתה להנהגות הפוליטיות הערביות אשר פועלות בצורה אימפולסיבית על-ידי הפרחת סיסמאות של אספסוף, ושהנעדרות כל היגיון פוליטי או כל תכנית פוליטית ברורה וסדורה בעלת יעדים. רציתי להאמין כי ההנהגות הערביות תלמדנה את הנושא לעומקו ותעמודנה על היבטיו השונים, ממקורותיו הראשוניים, ושתוכלנה להשפיע עליו על-ידי מינופו לשירות החברה שלנו על מנת לחזק את שורותיה ולעודד את בניה להתנדב. אם לא נצליח לבטא את עמדתנו בצורה פוליטית, רציונלית וסדורה - ללא סילוף וסירוב אימפולסיבי - עמדותינו אלו לא תובלנה אותנו לשום מקום, והתוצאה תהיה כי תוכנית השירות האזרחי תיכפה עלינו מלמעלה ואז לא נוכל להופכה לתוכנית חברתית, לאומית, חינוכית ותרבותית (בהתאם להשקפתנו) בשירות הנוער שלנו. היום, לראייתי, התוכנית מבוצעת באופן כזה שאינו מדיף ריח של ניצול הנוער הערבי על-ידי מתן שירותים עלומים. עם זאת עלי להודות כי אינני יודע אם הדברים יישארו במתכונתם הנוכחית. אינני רואה כל פגם במתן שירותים במרכזי בריאות בערים יהודיות, ובל נשכח כי השירותים הללו ניתנים גם לאזרחים ערביים. מרכזי הבריאות בישראל כמעט שאינם חסרים ברופאים ערביים ובהם המרכזים הנכבדים ביותר.

מדיניות ההתבדלות

עם זאת הנושא מורכב ומצריך העמקה. מהו התפקיד הנדרש מאיתנו –אנו, אזרחים ערביים פלסטיניים בישראל. לפעול למען האינטרסים שלנו ולחזק היותנו חלק בלתי נפרד מן המציאות הפוליטית בישראל? האם מדיניות ההתכנסות וההתבדלות משרתת אותנו ומעניקה לנו את מבוקשנו. האם היא משרתת את מאבקנו הלאומי למען זכותו של עמנו הפלסטיני להקים מדינה עצמאית לצד ישראל? האם עלינו לשנות את המציאות בה אנו חיים, כמיעוט נשלט לכדי מציאות יוזמת ? האם עלינו לשאוף לפרוץ את בידודנו ולהציב בראש סדר העדיפות שלנו - המאבקי,העממי והפרלמנטארי - את ביסוס זכותנו על-ידי הפיכתנו לשותפים לשלטון ולא רק לנשלטים?

אינני מתעלם מהשינוי העמוק והמהפכני במצבנו בעקבות הקמת מדינת ישראל. אף על-פי כן אינני נוהג, בדומה לאחרים, להתחמק מן המציאות ומסרב לקרוא לילוד בשמו. כמו כן אינני נוהג לבנות את האג’נדות שלי, דרכיי ועמדותיי על גבי אשליותיי הפוליטיות. אינני מוותר על הפלסטיניות שבי, אולם אני מסרב להפוך אותה לאבן מעמסה. אל לסבלנו – תוצאה של המדיניות הישראלית בעשורים שחלפו ועד לימינו באופן כללי - להפוך אותנו לאסירים אידיאולוגים אסירי הסירוב והבידוד. אל לנו להניח למשקעים הכואבים עד לשד עצמותינו, אותה ביטאנו במאבק כנגד ההתקפה האיומה על זהותנו אדמותנו ועתידנו, להחליט עבורנו את גורלנו, את מדיניותנו ועתידנו.

מטרתנו המרכזית היא העמקת שורשנו, העמקת שייכותנו הלאומית, השתלבותנו החברתית ופיתוח חברתנו. בידנו הכלים והיכולות הכלכליות לפתח את מנגנון החינוך ואת רמתו. הדבר ממנו אני חושש מכל הוא שסדרי עדיפויותינו, שאינם משתנים, הפכו נושאים כמעט וזניחים. השייכות השבטית הפכה מהות הכל, וגרוע יותר הוא שבני הדת האחרת הופכים מטרה לגידופים אשר מעמיקים את המרחק והנתק החברתי. אני חושש כי אנו בדרך להפיכתנו לחברה קוטבית ללא כל מכנה משותף.

מכיוון אחר, אנו נעדרים כל חזון כלכלי והתפתחותי, ויכולת לקבוע את יעדנו על מנת להשיג את ההתפתחות שאנו כל כך זקוקים לה. ובסופו של דבר אנו עומדים משוללי כל יכולת להציב את דרישתנו הצודקות ולפעול על מנת לדרוש מהשלטון לקחת חלק בעשייה. הכלכלה היא מנוף, בכוחה לחזק את זהותנו הלאומית ולהביא להשתלבותנו החברתית משום שהכלכלה היא אבן יסוד בבנייה הדמות הלאומית ולהשתלבות חברתית.

נדמה כי החברה שלנו הינה חברה מפורדת ומפוררת שבה שולטת המשפחתיות והעדתיות. האלימות הפכה נגע מבעית השורף כל תקווה להרמוניה ולחיבור בין ילדינו. כל עיסוקיה של מפלגותינו מסתכמים בוויכוחים, סיסמאות, עמדות אימפולסיביות ומעוותות בצל היעדר שיח פוליטי, חברתי וחשיבתי.

זהו לב השאלה: האם פרויקט השירות האזרחי תורם לחיזוק הקשרים בין הדורות, או בין הדור הצעיר לבין החברה? האם הפרויקט יביא להשתלבות יתרה בחברה הישראלית ויהפוך את החברה הערבית לשותפה בשלטון וכמשפיעה על החלטותיו הגורליות? ישנה שאלה חשובה נוספת. האם ההשתלבות בתוך החברה הישראלית מחלישה את זהותנו הלאומית? האם אנחנו מסוגלים להשפיע על החברה הישראלית כפי שאנחנו נתונים להשפעתה? האם ההשפעה או ההשפעה ההדדית הינה חיובית או שלילת? האם אנו מסוגלים להשפיע מבחינה פוליטית על החברה היהודית מבלי להתמודד בצורה חיובית עם מרכזי הכוח הפוליטיים ועם האנשים בעלי ההשפעה החברתית, הפוליטית, הכלכלית, התרבותית והאקדמית בישראל?

ופעם נוספת. האם מדיניות הסירוב האימפולסיבית כלפי פרויקט השירות הלאומי, וחוסר יכולתנו להתמודד עם המציאות ולקרוא בשמה הוא הפיתרון אשר יוביל אותנו להשגת דרישותינו, למימוש זכויות בישראל ולהגשמת החלום הלאומי עבור עמנו ולהקמת מדינה פלסטינית עצמאית לצד ישראל?

הנהגות הציבור הערבי חסרות את האומץ הפוליטי. הן חסרות את התבונה הפוליטית, את החוכמה, החשיבה ואת היכולת להגיע להחלטה אובייקטיבית  ונבונה. אולם לפני הכל הן חסרות את היכולת להיפתר מהבידוד, מההסתגרות ומעמדת הסירוב השלילית המתמשכת. הבעיה אינה בשירות האזרחי - הבעייה בתפיסותנו המפגרות!!

 

مشروع الخدمة المدنية للعرب في إسرائيل.. بين القبول والرفض

نبيل عودة (الحوار المتمدن، 5.9.2008)

مرة أخرى تطرح من جديد موضوعة الخدمة المدنية للعرب في اسرائيل ، خاصة بعد قرار حكومة اسرائيل اقامة مديرية لتطبيق الخدمة المدنية على العرب والمتدينين اليهود.
كالعادة كانت المواقف العربية ، من جميع الأحزاب والاطارات السياسية ، من أقصى اليسار الى أقصى اليمين ،من أكثر العلمانيين تطرفا في علمانيتهم ، حتى أكثر المتدينين تشددا في عقيدتهم ، هو موقف الرفض لهذا المخطط ، وأطلقت الشعارات ، وكان التنافس بين الأحزاب شكليا وبلا مضمون ، من يطلق شعارا أكثر ” ثورية ” ، وأكثر تصلبا ، في كلمات الشعار بالطبع … لدرجة ان البعض دمج بين الخدمة المدنية وتشوية الهوية القومية ، وهناك من ذهب الى فانتازيات سياسية ،غارقة في الخيال السياسي الجامح ، وكله مشروع ومضمون في النظام الدمقراطي الذي يضمن ويحمي حرية الرأي والاختلاف والنقد والهجوم الحاد والدعاية والنشاط السياسي والاعلامي والقانوني اذا لزم المر ، الذي يوفره القانون الاسرائيلي للمواطنين العرب أيضا .. وهذه حقيقة وليس ادعاءا !!
بالطبع لا تبرير للسياسة الممارسة ضد الأقلية العربية في اسرائيل منذ 60 سنة . لا تبرير لسياسة الاضطهاد القومي والتمييز العنصري . لا تبرير لسياسة حرمان الأقلية العربية من المساواة الكاملة بمخصصات التطور والأرض . ولا تبرير لاستمرار التنكر للحقوق القومية للشعب الفلسطيني ، شعبنا .
أعرف انه ليس من السهل طرح رؤية مغايرة لما يبدو اجماعا وطنيا ، او قبليا اذا توخينا الدقة في التعبير السياسي .
اني أدعي ان مواقف الأحزاب العربية ، من هذه القضية الهامة المطروحة ، يغلب عليها التنافس الشعاراتي ، والمواقف التشنجية ، وتتميز بالعفوية والارتجالية ، وتخلو من أي طرح سياسي مبني على رؤية ورؤيا استراتيجية محددة المعالم والاتجاه والأهداف… وقادرة على التعامل مع موضوع الخدمة المدنية بموضوعية سياسية ، بعيدا عن التشنج والمنافسة بقوة الصراخ ، الذي بات يميز السياسة العربية في اسرائيل ، وللأسف يشكل مضمونها الوحيد .
يؤسفني القول ان استطلاعا للراي ، أظهر فجوة هائلة بين الشباب العرب ( أجيال الخدمة المدنية ) وبين مواقف الأحزاب ، يبين الاستطلاع ان الأكثرية من الشباب العرب لا يرفضون فكرة الخدمة المدنية ( وللتوضيح أقول ان اصطلاح الخدمة المدنية لا يشمل اطلاقا أي شكل من أشكال الخدمة العسكرية ) .
هذه هي الصورة العامة المرتسمة من موضوع الخدمة المدنية في المجتمع العربي داخل اسرائيل . اولا لنتفق ان الحديث يدور عن خدمات اجتماعية وصحية وتعليمية وبيئية وبلدية ، واطلاقا ليست خدمة لأي مجهود عسكري احتلالي أو غير احتلالي .
واضيف اني مطلع منذ سنوات عديدة على موضوع الخدمة المدنية في بعض مدارس الناصرة ومستشفياتها ، ولم أجد غضاضة ، أو خيانة قومية ، أو تنازل عن الانتماء وعن الهوية ، في الخدمات المدنية التي ينفذها المتطوعون .
بعض الفتيات والشبان ، جاؤامن بيوت شيوعية أو وطنية ، وأعرف على الأقل مجندين ينطبق عليهم هذا التعريف ، شاب من بيت شيوعي من الرملة ، وفتاة من بيت وطني من الرينة .. يخدمان في الناصرة ، في مدرسة ومستشفى ، وأعرف بالطبع شباب وصبايا آخرين ينفذون الخدمة المدنية في الناصرة بالأساس ، ولا يمكن ان نربط بين خدماتهم المدنية وبين أي خدمات تخدم جيش الاحتلال ، او المجهود الأمني الاسرائيلي مهما تعددت وتنوعت أشكاله .
قلت في مقال سابق اني لست مدافعا عن برنامج الخدمة المدنية ، ورأيي كان ان كل مجتمع مدني يحتاج الى خدمات تطوعية ، والتسمية ليست هي المشكلة . وانتقادي كان على القيادات السياسية العربية التي تتصرف بارتجال ومنافسة شعاراتية غوغائية ، تفتقد لأي منطق سياسي ، ولأي برناج سياسي واضح ومحدد الأهداف والتفاصيل . كنت أميل الى ان تقوم القيادات العربية بدراسة الموضوع المقترح ، وفهم أبعاده من مصادره الاولى ، والتأثير عليه بحيث يتحول الى رافعة لخدمة مجتمعنا وزيادة ترابطه واستعداد أبنائه للتطوع ، واذا لم ننجح بذلك نعلن موقفنا بشكل سياسي عقلاني منظم ، دون تشنج ورفض ارتجالي ، وصراخ غوغائي . وقلت ان هذه المواقف لن تقود الى شيء ، ومشروع الخدمة المدنية سيفرض من فوق ، وعندها ، لن نكون قادرين على جعله مشروعا اجتماعيا وطنيا ثقافيا تربويا ( حسب تصورنا ) لخدمة مجتمعنا وشبابنا . اليوم كما أرى المشروع ينفذ بشكل لا تشتم منه رائحة استغلال الشباب العرب في تقديم خدمات لا نقرها ، ولكني أعترف اني لا أعرف اذا كان الأمر سيبقى في هذا الاطار.
مثلا لا أرى غضاضة في تقديم خدمات في المراكز الصحية في المدن اليهودية ، وأن لا ننسى انها تخدم المواطنين العرب أيضا ، ويكاد لا يخلو مركز صحي في اسرائيل من أطباء عرب ، وفي مراكز مرموقة أيضا .
ومع ذلك الموضوع أكثر شمولا ، وأكثر عمقا …
ما هو الدور الذي يجدر بنا القيام به ، كمواطنين عرب فلسطينيين في اسرائيل ، خدمة لمصالحنا ، وتثبيتا لكوننا جزء لا يتجزأ من الواقع السياسي في اسرائيل ؟
هل سياسة الانطواء والانعزال تخدمنا وتقدم مطالبنا ، وتخدم نضالنا الوطني من أجل حق شعبنا الفلسطيني باقامة دولته المستقلة الى جانب اسرائيل ؟
هل يجب ان نحول واقعنا ، كاقلية محكومة ، الى حالة مطلقة ؟ ام واجبنا ان نتطلع الى اختراق عزلتنا ، وان يكون على رأس سلم أولوياتنا النضالية ، شعبيا وبرلمانيا وقضائيا ، ان نثبت حقنا بأن نكون مشاركين في الحكم أيضا ، وليس محكومين فقط ؟
أنا لا أتجاهل التغيير العميق والانقلابي في وضعنا بعد اقامة دولة اسرائيل . ولكني ، لا أفعل مثل غيري وأتهرب من واقعي لأسمي المولود بغير اسمه ، وعلى أساس أوهامي السياسية أبني أجندتي ونهجي ومواقفي .
لا اتنازل عن فلسطينيتي ، ولكني أرفض أن أحول فلسطينيتي الى ” صخرة سيزيف “. ان معاناتنا من السياسات الاسرائيلية ، في العقود الماضية اساسا ، وحتى اليوم بشكل عام ، يجب ان لا تجعلنا أسرى عقائد الرفض والانعزال . يجب ان لا نترك للرواسب المؤلمة حتى النخاع ، التي عبرناها في مواجهة أصعب هجمة شرسة على هويتنا وأرضنا ومستقبلنا ، ان تقرر مصيرنا وسياساتنا اليوم وللمستقبل .
من المؤكد ان أبرز هدف لنا ، يجب ان يكون تعميق جذورنا ، تعميق انتمائنا الوطني ، تعميق تكاملنا الاجتماعي ، والعمل على تطوير مجتمعنا ، وبتنا نملك الادوات والامكانيات الاقتصادية ، وتطوير جهاز التعليم ومستواه .
ما يقلقني ان المواضيع التي قد لانختلف على أولويتها ، هي مواضيع تكاد تكون مهملة . الانتماء الطائفي بات هو البارز ، والأسوا ان المختلف دينيا تطلق عليه تعابير مهينة تعمق التباعد والانفصال الاجتماعي ، وأخاف اننا نندفع نحو مجتمع من قطبين لا يلتقان .
من ناحية أخرى نفتقد للتخطيط الاقتصادي والبنيوي ولتحديد اهداف التطور الذي نحن بأمس الحاجة الية ، وبالتالي نقف عاجزين عن طرح مطالبنا المشروعة ، والعمل على الزام السلطة بالمساهمة في التنفيذ والتسهيلات ، والاقتصاد قد يكون رافعة لتعزيز هويتنا الوطنية وتكاملنا الاجتماعي لأن الاقتصاد لبنة اساسية في بناء الشخصية الوطنية والتكامل الاجتماعي .
مجتمعنا يرتسم اليوم كمجتمع مفسخ ومفكك عائليا وطائفيا ، والعنف أصبح آفة رهيبة تحرق كل أمل بالتكامل والتواصل بين أبنائه ، وكل ما تفعله أحزابنا ، انها “تتفق” على المنافسة بالشعارات والمواقف الارتجالية والمتشنجة ، في ظل غياب حوار سياسي ، اجتماعي وفكري .
وهنا أصل للسؤال الأساسي :هل يساهم مشروع “الخدمة المدنية” في تعزيز الترابط بين الأجيال التي يشملها المشروع ، أو بين الشباب ومجتمعهم ؟ وهل للمشروع تأثير على زيادة اندماجنا في المجتمع الاسرائيلي ، كمشاركين في السلطة ومؤثرين على قراراتها المصيرية ؟
وهناك أسئلة أخرى هامة : هل الاندماج في المجتمع الاسرائيلي يضعف هويتنا الوطنية ؟ هل نحن قادرون على التاثير عليه ، مثلما نحن منكشفون للتأثير المعاكس ؟
هل التأثير والتأثر سلبي أم ايجابي ؟ هل نحن قادرون على التأثير السياسي على المجتمع اليهودي ، دون التعامل الايجابي مع الأحزاب والقوى السياسية ومختلف الشخصيات ذات الوزن الاجتماعي أو السياسي او الأقتصادي أوالثقافي أو الأكاديمي في اسرائيل ؟
مرة أخرى : هل سياسة الرفض العشوائية لمشروع الخدمة المدنية ، وعدم التعاطي مع الواقع ، وتعريفه صراحة بأسمه ، هو الحل الذي سيقودنا الى انجاز مطالبنا بالمساواة في الحقوق داخل اسرائيل ، وانجاز الحلم القومي لشعبنا الفلسطيني في اقامة دولته المستقلة الى جانب دولة اسرائيل ؟
تنقص قيادات الجماهير العربية في اسرائيل الجرأة السياسية . ينقصها الحنكة السياسية ،الحكمة ،الفكر والقرار السليم. ينقصها قبل كل شيء التخلص من الانعزال والتقوقع الرافض والسلبي باستمرار. المشكلة ليست في مشروع الخدمة المدنية ، المشكلة في مفاهيمنا المتخلفة !!