עבדאללה בן בּג’אד אל-עתיבּי (אל-אתחאד [א.א.ע.], 4.2.2008)

תורגם על-ידי יובל מונד

העיתונאי הסעודי, עבדאללה בן בג’אד אל-עתיבי, עומד על מקומם ומעמדם של גדולי החוקרים והוגי הדעות המוסלמים, כגון אבן סינא ואבן רושד, בקרב החברה הערבית ותוהה האם החברה הערבית אימצה אותם ואת דעותיהם, בימיהם ולאחר מותם, או שמא דחתה אותם בהשפעת אנשי הדת. במקביל, דן אל-עתיבי במעמדם של אנשי הדת המוסלמים והשפעתם, המוחלטת לטענתו,  על החברה הערבית והאסלאמית.

חוקרים והוגי דעות רבים, ערביים ומוסלמים כאחד, בנוסף לחוקרים עצמאיים במערב, אוהבים להתגאות בהישגי הערבים במדעים התיאורטיים והפילוסופיים כדוגמת המתמטיקה, הרפואה, האסטרונומיה, ההנדסה וכדומה, ולהזכיר שמות כמו אבן סינא, אל-כינדי, אל-פאראבי, אבן רושד, אבן באג’ה, אל-ראזי הרופא, אבן ערבּי ועוד רבים וטובים. אלא שמנגד, ראוי יהיה לשאול את השאלה הבאה: מה היתה עמדתו של הציבור והחברה כלפיהם וכלפי הרעיונות שלהם בזמנם ולאחר ימיהם? וכן כיצד הצליחו חכמי ההלכה לשכנע את הציבור להוקיע את הגיבורים האלה מן הזרם המרכזי ולעתים אף מהאסלאם בכלל?

האמת היא, שרעיונותיהם של הגיבורים הללו התקבלו לרוב בדחייה, והם הואשמו בכפירה ובנטישת האסלאם. הדוגמאות לכך רבות: למעט מקרים יוצאי-דופן בהיסטוריה האסלאמית, ההתקפה הסלפית שניהלו נגדם חכמי ההלכה והדת נשׂאה פירות. כאן גלום אחד ההבדלים בין הגישה הסלפית הקיצונית לבין רעיונותיהם של זרמים דתיים המנהלים דיאלוג עם המערב, או רעיונותיהם של הוגי-דעות מוסלמים או מזרחנים התומכים בהם בכל הנוגע להתייחסות לאותם חכמי-דת ופילוסופיה.

לאותם גיבורים אכן שמורה הזכות בתרומתם לפיתוח החשיבה האנושית מחוץ לגבולות הברורים והמקובעים של התקופה, אך הם שילמו מחיר כבד בחברות שלהם עצמם ונתקבלו בדחייה ובהתנכרות מצידן. חלקם אף הוכנסו לכלא, או נאלצו לברוח ולהסתתר. אז באיזו מידה בדיוק ניתן לראות בהם כמייצגים של האומה [האסלאמית] וההיסטוריה שלה, כך שנוכל להרשות לעצמנו להתגאות בהם?

ניקח לדוגמא את אבן סינא, הידוע בכינויו ”השיח’ הגדול“ ואשר נחשב לאחד הגיבורים המפורסמים ביותר. התרבות המודרנית מייחסת לו הישגים בתחומים חשובים, ביניהם הפילוסופיה והרפואה, וחסידיה של התרבות הערבית נוטים להתגאות בו. אך התנועה הסלפית ראתה בו ”כופר“, וגם אל-גזאלי כינה אותו כך בספרו ”המושיע מן התעייה“, ביחד עם אל-פראבי, המוכר בתור ”המורה השני“ [אחרי אריסטו]. הוקעתם ככופרים אומצה בהמשך על ידי חכמי ההלכה של מוסדות החינוך [המדרסות] הסלפיים כמו אבן תימיה, תלמידו אבן קאים ואחרים.

הדברים שנאמרו על אבן סינא ועל אל-פראבי נאמרו גם על חבריהם אל-ראזי, אל-כינדי ואבן ערבי. מי שזכה להתקפה מתונה יותר של התנועה הסלפית היה אבן רושד ”הצאצא“, וזאת מכיוון שאבן תימיה שאב רבים מרעיונותיו הפילוסופיים, הגם שלא ייחס לו אותם ישירות.

יש לציין כי מספר פילוסופים זכו להערכה מסוימת מטעם השליטים המוסלמים והעם. רובם של אלו מקרב מי שעסק ברפואה, זאת מפני שחולה המבקש תרופה – בין אם סולטאן הוא או אזרח פשוט – אינו מתעניין במשנתו הפילוסופית של רופאו או באמונותיו, ואם בידיו התרופה לסבלו, תגדל חיבתו והערכתו אליו.

על אף חשיבותו של מקצוע זה לאנושות, הצהירו לאחרונה מספר פוסקי הלכה בטיפשותם הרבה כי מוסדות אקדמיים העוסקים בהוראת ההלכה המוסלמית [השריעה] חשובים יותר מאלו אשר עוסקים בהוראת רפואה. הם התעלמו לחלוטין מהעובדה שהתועלת אותה מביא הרופא משרתת את כלל האנשים, הלא הם ”ילדי אללה“ שהקוראן מצווה לכבדם ולנהוג כלפיהם כשווים. גם במוסדות העוסקים בהלכה המוסלמית ישנה תועלת, אך חלקה הארי שמור לחבריה הקבועים ולמוסלמים המאמינים לדבריהם. במוסדות הללו נשמעים חילופי קללות הדדיים והאשמות הדדיות בכפירה, בהכנסת חידושים מגונים לדת [בִּדְעַה] ובפריצות. בכיריהן מנחילים תרבות של לעג ובוז אחד כלפי השני, המגיעה לעתים לכדי שימוש בתיאורים ובגידופים השפלים והחריפים ביותר. כל אחד מהם טוען כי רק הוא מייצג את האסלאם הנקי והטהור ושבכל מי שמתנגד לו יש לראות כמי שמכניס חידוש מגונה, כמסלף וכמתעה, לעתים אפילו עד כדי הוקעתו ככופר וכמי שפרש מהדת. כל זאת על סמך חילוקי דעות בסוגיות חסרות משמעות אשר אינן נזכרות לא בספר [הקוראן] ולא בסונה [הביוגרפיה של הנביא], אך הן מהוות נקודות מחלוקת להתפלפלות הלכתית אשר מקיפה את כל הצדדים החלוקים בדעתם וכוללת אפילו פרשנויות מודרניות נוספות מקיפות יותר מאלו המסורתיות. נראה כאילו אותם חכמי הלכה שכחו את אמרתו של האמאם אל-שאפעי, רחמי אללה עליו: ”אין דבר מצער יותר מאובדן עליונותם של המוסלמים בתחום הרפואה ושכלולו על ידי עמי הספר“!

”תפקידם של הערבים בתרבות“, כפי שנהוג לכנותו, הוא אכן תפקיד משמעותי שאל למאמינים בו להפריז בחשיבותו כשם שאל למתנגדים לו להמעיט מערכו. הערבים והמוסלמים, כמו אומות אחרות, נשאו את לפיד התרבות למשך פרק זמן מסוים, כזה או אחר, והם מהווים קבוצה אחת מיני רבות, שכל אחת מהן אימצה לחיקה את מה שקדם לה, הוסיפה עליו ואז העבירה אותו בתורה לקבוצה הבאה אחריה.

אחת הטעויות האקוטיות ביותר של הערבים והמוסלמים, זו אשר גרמה להוצאתם מהזירה התרבותית והעמדתם בשורה אחת עם האומות המפגרות ביותר, היא השפעתם המוחלטת כמעט של חכמי-ההלכה על העם. אותם חכמי-הלכה צמצמו את משמעותם של המונחים ”ידע“ ו”בעלי-ידע“, והגבילו אותו לכדי ידע הלכתי. זוהי שגיאה חמורה. לאחר מכן, הם צמצמו את משמעות המונח ”בעלי-ידע“ לחכמי-הדת בלבד במוסדות האקדמיים העוסקים בהלכה, כפי שניתן לראות בימינו. בפועל, מופיע מונח זה בקוראן ובסונה פעמים מועטות בלבד, והוא מכיל בתוכו את הרופא, המהנדס, האסטרונום, הגיאולוג, הרוקח, הטכנאי, הכימאי ועוד מקצועות אשר עשויים לעתים להיות בעלי תועלת רבה יותר לאנושות מאשר חכם-דת קיצוני או תועמלן מתלהם, לא כל שכן על חכם-הלכה אשר אינו יודע דבר על התקופה בה אנו חיים ומדבר על מאורעות ואסונות בצורה המצביעה על בורותו ושמה אותו ללעג בידי מומחים. הדוגמאות לכך רבות: חכם-הלכה אחד נשאל על אודות הדמוקרטיה ואמר כי הוא אינו מכיר דבר כזה, אחד אחר נשאל על אודות הגלובליזציה ואמר שהוא ממליץ לשליט לעצור אותה, שלישי ציווה על הפלסטינים לעזוב את פלסטין ולהשאירה ליהודים, רביעי ראה בליברליזם כפירה, חמישי פסק בעניין הנקה של אדם מבוגר ושישי ראה בדיאלוג הבין-דתי כפירה. ישנן עוד דוגמאות רבות, כמו אלה שאסרו הבאת פרחים לאנשים חולים. את זה אני פשוט לא מסוגל להבין – מה הם בדיוק רוצים שנביא לחולינו?! תמונות של הוד רוממותם או אולי ספר שכתבו?!

פוסקי-הלכה נוספים הטילו איסור על פרחים אדומים, ולפניהם ואחריהם היו כאלו אשר הטילו איסור על כל גילוי של שמחה מותרת, בין אם זה שירה, תחרויות ספורטיביות, קלפי משחק ואמנויות נוספות כמו ציור או צילום, ואפילו דרמה ושידורי לווין. הם אסרו כל יצירה תרבותית שהיא, אסרו על שליחת מברקים, על לימוד בנות ועל שימוש ברדיו ובטלוויזיה ועוד איסורים רבים שהם פיזרו בלי חשבון.

עלינו להגדיר מחדש את מעמדם של חכמי הדת וההלכה במארג החברתי. בזמנים אלו שונה תפקידו של חכם-הדת בהרבה ממה שהיה בעבר, והוא מקביל לתפקידים אחרים כמוהו אשר חלקם חשובים יותר וחלקם חשובים פחות ממנו. תפקידו נהיה מוגבל, עליו להתנהל בתוך מערכת של אינטלקטואלים, מומחים ושחקנים נוספים בזירה החברתית, והוא אינו יכול עוד להחזיק בתפקיד המפלצתי אותו מילא לאורך ההיסטוריה. רבים מאותם חכמי דת מתקשים היום להבין זאת, והם נאבקים בכל כוחם נגד מהלך ההיסטוריה. והרי כל תלמיד מתחיל בהיסטוריה יודע שמי שמתנגד לזרם אינו יכול לשרוד, ובטח שלא להצליח!

 

---

       

دور العرب في الحضارة

عبد الله بن بجاد العتيبي (الاتحاد، 4.2.2008)

يفاخر الكثير من الباحثين والمفكرين العرب والمسلمين، ومعهم بعض الدارسين المستقلّين في الغرب بالمنجزات العربية على مستوى العلوم النظرية والفلسفية كالرياضيات والطب والفلك والهندسة ونحوها، ويذكرون أسماء كثيرة منها ابن سينا والكندي والفارابي وابن رشد وابن باجة والرازي الطبيب وابن عربي وغيرهم، غير أنّ ثمة إيراداً صادقاً على مثل هذه الأطروحة، وهو يتمثل في السؤال التالي: ماذا كان موقف عامة الناس والمجتمع في زمنهم وبعدهم منهم ومما طرحوه أو نظّروا له؟ وكيف استطاع الفقهاء أن يقنعوا الناس بانحراف هؤلاء الرموز وخروجهم عن النهج المستقيم بل وأحياناً خروجهم من الإسلام؟

الواقع هو أنّ أطروحات هؤلاء الرموز كانت تقابل -غالباً- بالرفض والاتهام بالزندقة والمروق من الإسلام، وعلى ذلك أمثلة كثيرة، والهجمة السلفية التي كان يحرّكها الفقهاء والعقائديون ضدهم كانت تؤتي ثمارها على الدوام ما عدا لحظاتٍ استثنائية في التاريخ الإسلامي، وهنا يُكمن أحد الفوارق بين الخطاب السلفي المتشدّد وبين الآراء التي تطرحها بعض التيارات الدينية في حوارها مع الغرب، أو تلك التي يطرحها المفكرون المسلمون أو المستشرقون المتعاطفون معهم فيما يتعلق بالموقف من هؤلاء العلماء والفلاسفة.

نعم كان لهؤلاء الرموز قدمٌ راسخةٌ في تطوير العقل البشري والارتقاء بالبشرية نحو العلم والتطوّر والرقيّ بعيداً عن أغلال الموروث وسلاسل السائد والمألوف، ولكنّهم دفعوا ضريبة ضخمة في مجتمعاتهم وقوبلوا بالرفض والإقصاء وبعضهم خضع للسجن والعقوبة أو اضطر للتخفّي والهرب، فإلى أي درجة يمكن اعتبار هؤلاء ممثلين للأمة أو تاريخها حتى يصح لنا أن نفاخر بهم؟

ابن سينا -على سبيل المثال- المعروف بالشيخ الرئيس هو من أشهر هذه الرموز، وقد اعترفت له الحضارة المعاصرة بأدوارٍ مهمةٍ في الفلسفة والطبّ وغيرهما، وفاخر به المفاخرون بحضارة العرب، هذا العالم كان الموقف السلفي منه هو “التكفير” فقد كفّره الغزالي في كتابه المنقذ من الضلال وكفّر معه الفارابي المعروف بالمعلّم الثاني، ونشر تكفيرهما فيما بعد فقهاء المدرسة السلفية كابن تيمية وتلميذه ابن القيم وغيرهما.
وما قيل في ابن سينا والفارابي قيل في غيرهما كالرازي والكندي وابن عربي، وأقلّ هؤلاء تعرّضاً للقصف التكفيري السلفي هو ابن رشد الحفيد، ولهذا فقد استفاد ابن تيمية منه الكثير من المخارج الفلسفية وإن لم ينسبها له مباشرةً.

يلاحظ أن بعض هؤلاء الفلاسفة أخذوا شيئاً من الحظوة لدى بعض السلاطين وبعض العوامّ وأكثر من نالوا مثل هذه الحظوة منهم كانوا ممن اشتغلوا بعلم الطبّ ونبغوا فيه لأنّ المريض الذي يطلب الدواء -سلطاناً كان أم عامياً- لا تهمه فلسفة طبيبه ولا نحلته الفكرية وإن وجد على يديه الشفاء زاد ذلك من حبّه وقبوله له، ولما لهذا التخصص من المكانة والتأثير لدى الناس صرّح بعض حمقى المفتين مؤخراً بأنّ الكليّات التي تعلّم الشريعة أهمّ من الكليّات التي تعلّم الطبّ متجاهلاً أنّ نفع الطبيب يصيب جميع البشر الذين هم “عيال الله” والذين جاء الأمر في القرآن ببرهم والإقساط إليهم، وأن كليّات الشريعة لها نفعٌ، ولكن نفعها الأكبر قاصرٌ على مرتاديها ومن يصدّقهم من بعض المسلمين، وأن هذه الكليّات يلعن بعضها بعضاً ويرمي بعضها بعضاً بالكفر والزندقة والبدعة والفسوق والعصيان، ويمارس رموزها ثقافةً هجائيةً تجاه بعضهم البعض تصل في بعض الأحيان إلى حدّ استخدام أشنع الألفاظ وأقذع الشتائم، وكلٌ منها ومن رموزها يزعم أنّه الوحيد الذي يمثّل الإسلام النقيّ الصافي وكل من يخالفه متلطخٌ بالبدع والانحراف والضلال الذي يصل في حدّه الأقصى إلى التكفير والإخراج من الملّة على مسائل توافه لم يرد لها ذكرٌ لا في كتابٍ ولا سنّةٍ، وإنما هي من مسائل الخلاف الاجتهادية التي يسع الخلاف فيها كل المختلفين، بل ويسع تأويلاتٍ أخرى معاصرةٍ هي أوسع من تلك التراثية، ثمّ إن هذا المفتي يتناسى قول الإمام الشافعي رحمه الله: “ما أحزن على شيء ما أحزن على الطب ضيعه المسلمون وأتقنه أهل الكتاب”!
الواقع هو أنّ ما يسمّى بدور العرب في الحضارة هو دورٌ حقيقيٌ على ألاّ يتمّ تضخيمه من قبل القائلين به وكذلك ألاّ يتمّ تحجيمه من قبل الرافضين له أو الهاضمين لحجمه، فالعرب والمسلمون كغيرهم من الأمم التي قدّر لها أن تحمل مشعل الحضارة لحقبة زمنيةٍ معينةٍ تطول أو تقصر، فهم حلقةٌ ضمن حلقاتٍ متعددةٍ استفادت كل حلقةٍ فيها من التي قبلها وزادت عليها ونقلتها بدورها للحلقة التي تليها.

لقد كان واحداً من أهمّ أخطاء العرب والمسلمين الذي أبعدهم عن التنافس الحضاري وجعلهم اليوم في مصافّ أكثر الأمم تخلفاً أنّ الفقهاء استولوا على التأثير شبه الكامل على الشعوب، وأنّ هؤلاء الفقهاء قدّموا تفسيراتٍ منغلقةٍ لمفهوم “العلم” و”العلماء”، فحصروا تفسير العلم بالعلم الشرعي وهذا غلط، ثم حصروا العلماء في فقهاء الدين أو كليّات الشريعة كما هو التعبير المعاصر، والصحيح أنّ هذا المفهوم جاء عاماً في القرآن والسنّة إلا في مواضع معدودةٍ، ويدخل فيه الطبيب والمهندس والفلكي والجيولوجي والصيدلي والميكانيكي والكيميائي وغيرهم من المتخصصين الذين هم في أحيانٍ كثيرةٍ أكثر نفعاً للناس من عالمٍ شرعيٍ متشدد أو داعيةٍ متنطّعٍ فضلاً عن فقيهٍ لا يفهم العصر ولا يدري عنه شيئاً ويتحدث في الوقائع والنوازل بكلامٍ يدلّ على قلّة فهمه ويجعل منه أضحوكةً للمتخصصين، والأمثلة على مثل هذا أكثر من أن تُحصى؛ ففقيهٌ يُسأل عن الديمقراطية فيقول لا أعرفها وآخر عن العولمة، فيقول إنه نصح ولي الأمر وسيمنعها، وثالثٌ يوجب على الفلسطينيين أن يهاجروا من فلسطين ويتركوها لليهود، ورابعٌ يرى أنّ الليبرالية كفرٌ وخامسٌ يفتي بإرضاع الكبير وسادسٌ يرى حوار الأديان كفراً، وغيرهم كثيرون يحرّم بعضهم جلب الورود للمرضى ولا أدري ماذا يريدنا أن نقدّم لمرضانا! هل نقدّم صورةً لفضيلته أم كتاباً من كتبه!

آخرون من هؤلاء المفتين يحرّمون الورد الأحمر، وقبلهم وبعهدهم من يحرّم كل أصناف البهجة المباحة كالغناء والألعاب الرياضية وأوراق اللعب وسائر الفنون كالرسم والتصوير بل والدراما والدشّ وغيرها، وقد حرّموا من قبل كل منتجٍ حضاريٍ فحرّموا البرقية وتعليم البنات والراديو والتلفزيون وغيرها الكثير من المحرمات التي يوزّعونها بغير حساب.

علينا أن نعيد ترتيب مكانة الفقيه وعالم الشريعة في سياق المجتمع، فقد تغيّر وقتنا كثيراً عمّا كان عليه تاريخنا، وأصبح دور عالم الشريعة يعمل بالتوازي مع أدوارٍ مثله وأهمّ منه وأقل منه أهميةً، وصار له دورٌ محدودٌ يتحرك فيه ضمن أدوارٍ أخرى لعلماء ومثقفين ومتخصصين وفاعلين في المشهد المجتمعي، ولم يعدّ لهؤلاء المفتين الدور المتغوّل الذي كانوا يمارسونه تاريخياً، وهذا ماعجز كثيرٌ منهم عن فهمه اليوم فهم يقاتلون بأيديهم وما أوتوا من قوةٍ ليعكسوا مجرى التيار التاريخي وأصغر دارسٍ للتاريخ يعرف أنّ من يعاكس التيّار لا يمكن أن يستمرّ فضلاً عن أن ينجح!