פאח’ר אל-סולטאן (השיח התרבותי, 15.4.2008)

תורגם על-ידי אילת לוי

האינטלקטואל הכוויתי פאח’ר אל-סולטאן מבקר את השיח הדתי-שמרני הרווח בקרב החברות הערביות והאסלאמיות ודן בהשפעתו על מעמדן של הנשים בעולם הערבי ובכווית בפרט. לטענתו, ההשקפה הרואה בהשתתפותן של הנשים הכוויתיות בבחירות לפרלמנט הישג שיש בו להעיד על קדמה, היא בבחינת החטאת המטרה.

השיח הדתי, השולט בחברות הערביות, השתנה  מהיותו מקור המשמש לבניית ההווה לדרך הקוראת לשוב אל העבר לבניית חברה המתאפיינת במודרניות מזויפת וחיצונית בלבד. השיח הזה מפיק תועלת מהאמצעים המודרניים, אך למרבה הצער משמיט את רוב תובנותיהם ותוכנם אשר מהווים את הבסיס התיאורטי והבסיס העיקרי להיווצרות אותם אמצעים מודרניים. מטרתם הראשונית של הדוגלים בשיח זה היא לעמוד כנגד המאמצים המושקעים בבניית חברת מודרנית, בצורתה ובתוכנה. אלו מצדיקים את עמדתם זו בטענה כי תפיסת המודרנה, באמצעות התיאוריות שלה, תפיסותיה וערכיה, יוצאת כנגד תפיסתם הדתית, וכנגד תפיסתם את האדם בכלל והאישה בפרט. תפיסה זו הינה תפיסה מסורתית שמרנית וצרה. אולם בעיניהם, ראיית עולמם זו היא הטובה והמתאימה לכל זמן ולכל מקום, מתוך טענה כוזבת שבכוחה לענות על כל שאלות החיים בני זמננו. שאלות כגון זכויות האדם, זכויות הנשים וכיוצא בזה. למרות שהתשובות הללו יהיו תמיד תשובות היסטוריות לנושאים בני זמננו.

ראו גם:
וכעת האם נאפשר לאישה לנהוג במכונית?/ עאבד ח’זנדאר                

האם המסגד הקדוש במכה הוא לגברים בלבד ?/ האתון אג’ואד אל-פאסי

 

דעו! (1)/ וואג’יהה חווידר

 הצורך בשחרור האישה מכבלי הפרשנות הדתית

ידוע כי רוב התפיסות המשתייכות לשיח הדתי העכשווי, יוצאות כנגד הזכויות המודרניות של הנשים, תוך שהן נשענות על אסמכתות טקסטואלית [דתיות] ועל הפרשנות ההיסטורית המסורתית. זכויות דוגמת זכויות הפרט של הנשים וזכויותיהן הפוליטיות והחברתית שהן חלק בלתי נפרד מזכויות האדם באופן כללי. אותה התנגדות נשענת על התפיסה שזכויות הנשים, בהתאם להשקפה המודרנית, אינה עולה בקנה אחד עם ההשקפה החברתית ההיסטורית של דת האסלאם. פוסקי ההלכה אשר כן תמכו בזכויותיה הפוליטיות של האישה, אינם תומכים באישה מתוך ההשקפה המשפטית החברתית המודרנית, אלא מתוך פרשנותם את הטקסטים ההיסטוריים. לולא אותה פרשנות הם לא היו תומכים גם בזכויות אלו.

הפגם הקיים בשיח הדתי  שבחלקו יוצא כנגד זכויות הנשים ובחלקו האחר תומך בהם  (כלומר סותר את הטקסט הדתי בו הוא רואה הצדקה להשקפתו), הוא בתפיסה כי הפרשנות הדתית הינה בעלת פרצופים רבים. ומשום כך כל צד חושב שהוא הוא שמחזיק “באמת המוחלטת” ובכך מבטל את הדעה האחר. הפגם הזה טמון בכך שהשיח הדתי ההיסטורי רחוק מרחק רב, בהשקפותיו ובמושגיו, מן ההשקפות והמושגים של העולם החדש בו אנו חיים. אותו השיח מתעקש להפיק תועלת מהאמצעים המודרניים, אולם בוחר להתעלם מהמושגים והשקפות היסודיות והבסיסיות של אותם האמצעים. כלומר הוא מייצג את הדרגה הגבוהה ביותר של הניצול - וזאת על-ידי הפקת התועלת מן האמצעים המודרניים והשלכתם לאשפה של תפיסותיהם המדעיים, האנושיים והמשפטיים .

אנשי השיח הדתי ביקשו להפריד בין שתי סוגיות בסיסיות הקשורות בזכויות הנשים. להפריד בין זכויותיהן כנשים לבין זכויותיהן כמוסלמיות, וראו באותה הפרדה נשק שבאמצעותו יוכלו לצאת כנגד תפיסות העולם המודרני החדש הקוראים לשחרור האישה מכבלי ההיסטוריה ומחסותו של איש הדת, פוסק ההלכה, ולהעניק לה את זכויותיה האנושיות באופן מלא. הם מנפנפים בראית עולמם הצרה במטרה להפריד בין זכויות המוסלמית לבין זכויותיהן של כלל נשות העולם, ונסמכים על הבנה היסטורית על-פיה האסלאם הציע ראייה כוללת ושלמה ביחס לאישה. ראייה זו כוללת בתוכה זכויות רבות בהן זכויותיה פוליטיות. אולם ראייתם זו החיצונית מהווה מכשול העומד בפני המאמצים לשחרור האישה מן הבעלות.

מי שנכנס לבתי משפחות בכווית עלול להסתנוור מרמת העוול הפרטי והחברתי הנכפה על רבות מן הבנות והנשים. אותו אדם יסיק שזכויותיה הפוליטיות של האישה הן חלק מזערי וקטן מתוך כלל זכויותיה אשר נשללו ממנה. האישה הינה חופשייה בדיוק כמו הגבר, בעלת רצונות ואחריות, ואין עליה כל בעלות, כשם שרוצה ומתכנן עבורה השיח הדתי, זאת הוא מסתמך פעם אחת על ההלכה ההיסטורית אשר אבד עליה הקלח ונתמך בצידוקי “השמרנות” של המנהגים והמסורות. מצב זה הוא מסוכן ביותר ומאיים על ישותה של האישה ועניינה, ומשום כך על חייה באופן כללי. זוהי תרבות אשר רוצה להפוך את האישה לצייתנית, אסירה, לא מפותחת וחסרת רצונות, ולמעשה להפוך אותה לשפחה נטולת חירות. זוהי תרבות אותה מאמצים אנשי השיח הדתי המתבססים על השקפת החיים ההיסטורית חברתית אשר דוחה כל השקפה שאינה עולה בקנה אחד עם פרשנות ההיסטוריה, ורואה בה השקפה אנטי דתית.

מתן זכויות פוליטיות לנשים אינו סימן להתקדמות 

מאבקה של האישה הכוויתית לזכות בזכויותיה הפוליטיות התגבשה באופן תיאורטי בהחלטה ההיסטורית אשר התפרסמה על-ידי מועצת האומה [הפרלמנט הכוויתי] במאי שנת 2005. אלא שאותן הזכויות עדין חסרות דבר מה בסיסי שהוא אופן הפיכתה של התיאוריה לכדי מעשה בפועל. הצופים מן הצד בכווית ומחוצה לה מצפים לכישלונן של הנשים להגיע לפרלמנט במסגרת בחירות למועצת האומה שנקבעו לתאריך ה-17 במאי הקרב, כשם שציפו לכך בבחירות הקודמות. הם מבססים את ציפיותיהם אלו על מספר סיבות שהבולטת בהן היא המשך השליטה התרבותית הפטריארכאלית הגברית על המציאות החברתית, מה שמעכב את הגעתן של נשים אל מושבי הפרלמנט שהיו למונופול בידי הגברים במהלך עשורים.

והשאלה שאנו מציעים אותה כאן היא האם עלינו לעמוד בפני התרבות הגברית ולשנות את המציאות החברתית עליה משתלטת הפרשנות הדתית הגברית העוינת את האישה -עוד מהתקופה שקדמה להשתתפותה בבחירות - על מנת שנבטיח את הגעתה לפרלמנט, או שמא מערכת הבחירות היא חלק ממשוואת השינוי ?

לדעתי האישית השתתפותה של האישה במערכת הבחירות היא חלק ממשוואת השינוי. במקביל להתמודדותן של הנשים בבחירות למועצת האומה, על הכוחות הקוראים לשחרור וליסוד השוויון בין המינים להשתדל להשפיע על המצב החברתי הגברי מתוך רצון אמיתי לשנותו. אותו שינוי המיוחל לא יתממש בזכות פעילותן של הנשים עצמן ולא בזכות אותם הכוחות. וכל אותם דיבורים אודות פעילות שנועדה להביא לשינוי בכווית, מתייחסים למעשה למאמצים צנועים שאין בכוחם להתמודד עם גודל הבעיה ועם השלכותיה התורמות להמשך שליטת התפיסה הפטריאכלית על החברה.

התכונות המושרשות הללו של “התפיסה הפטריאכלית” הן אשר מחייבות שינוי בחברה הכוויתית, במקביל לקיום מערכת הבחירות. אלא שזה, למרבה הצער, לא הושג בשל גורמים רבים. החשוב שבניהם הוא הניסיון לקפוץ על גורמי השינוי במטרה להשיג מטרה משנית שהיא הגעתן של הנשים לפרלמנט. זאת, מבלי להציב מטרה ראשית, שהיא השיוויון בין המינים וביסוסה על זכויות וחובות. זוהי המטרה הראשית שנועדה להקנות לנשים, לא את זכויותיהן הפוליטיות בלבד, אלא את זכויותיהן הכלליות בהן האינדיבידואליות, הפוליטיות, החברתיות, הכלליות וכיוצא בזה. משום כך, המערכה על שחרור האישה ומימוש זכותן לשוויון מונחת על כתפם של גברים ונשים כאחד, שכן מדובר בזכות אנושית. לכן, במידה ואחד המינים, כלומר האישה, לא יהיה קנאי לזכויות האחר, כלומר הגבר, ויתיחס בעניין אך ורק לאינטרסים הגבריים, תיווצר תודעה דמוקרטית מזויפת.

 

 

 

 

المرأة.. قاصرة.. متبوعة.. غير حرة

فاخر السلطان (الحوار المتمدن، 15.4.2008)

الخطاب الديني، المهيمن على المجتمعات العربية، تبدل من معين لبناء الحاضر، الى منهج يدعو للعودة الى الماضي لبناء مجتمع يتسم بحداثة خادعة وشكلية فحسب. فالخطاب استفاد من وسائل الحداثة لكنه، للأسف، حذف معظم مفاهيمها ومضامينها التي شكلت الأساس النظري والقاعدة الرئيسية لولادة تلك الوسائل. فالهدف الأول لمنظري ذلك الخطاب هو الوقوف ضد الجهود المبذولة لبناء مجتمعات حديثة، في الشكل وفي المضمون، وهم يبررون موقفهم هذا على أساس أن المشروع الحداثي يناهض في نظرياته ومفاهيمه وسلوكه مشروعهم التراثي وفهمهم التقليدي الضيق عن الدين والانسان والمرأة على وجه التحديد. هم يرون في مشروعهم أنه صالح لكل زمان ومكان بزعم قدرته الاجابة على جميع أسئلة الحياة الراهنة، مثل سؤال حقوق الانسان وحقوق المرأة وغيرها، على الرغم من أن تلك الاجابات لن تكون سوى اجابات تاريخية لموضوعات حديثة.

 ومعروف أن معظم الرؤى المنتمية الى الخطاب الديني الراهن تعارض، من خلال سند نصي وفهم تاريخي، الحقوق الحديثة للمرأة، كحقوقها الفردية والسياسية والاجتماعية التي هي جزء لا يتجزأ من الحقوق العامة للانسان. وتستند المعارضة الى اعتبار أن حقوق المرأة، وفق المنظور الحديث، لا تنتمي الى النظرة الاجتماعية التاريخية للدين. أما الفقهاء الذين أيدوا حقوقها السياسية، فانهم لم يؤيدوها انطلاقا من النظرة الحقوقية والاجتماعية الحديثة، انما انطلاقا من تفسيرهم للسند النصي التاريخي، اذ لولا ذلك التفسير للسند لما أيدوا تلك الحقوق أيضاً.

 ان الخلل في الخطاب الديني، المناهض بعضه لحقوق المرأة وبعضه الآخر مؤيد، أي المتناقض في طرح النص الديني بوصفه حجة لرؤيته، باعتبار أن تفسير النص حمال أوجه، وبالتالي كل جهة تعتقد بأنها تمتلك فهم «الحقيقة المطلقة» ومن ثم تلغي رؤية الجهة الأخرى.. إن ذلك الخلل يكمن في أن الخطاب التاريخي يبتعد بمفاهيمه ونظرياته مسافات كبيرة عن مفاهيم ونظريات العالم الجديد الذي نعيش فيه. فالخطاب يصر على الاستفادة فقط من وسائل الحداثة، ويتجاهل نظرياتها ومفاهيمها المولدة والمؤسسة لتلك الوسائل، أي انه يمثل أعلى درجات الاستغلال: الاستفادة من وسائل الحداثة ورمي مفاهيمها العلمية والانسانية الحقوقية في سلة المهملات.

 ان أنصار الخطاب الديني انما سعوا لفصل قضيتين أساسيتين ترتبطان بحقوق المرأة، الفصل بين حقوقها كامرأة وبين حقوقها كمسلمة، واعتبروا هذا الفصل هو السلاح الذي من خلاله يستطيعون أن يواجهوا مفاهيم عالم الحداثة الجديد الداعية الى تحرر المرأة من أسر التاريخ ووصاية رجل الدين الفقيه واعطائها حقوقها الانسانية كاملة غير مجزأة. فهم يثيرون مشروعهم الضيق بهدف التفريق بين حقوق المسلمة وبين جميع نساء العالم، ويستندون الى فهم تاريخي يقول ان الاسلام طرح مشروعا متكاملا حول المرأة يحتوي على الكثير من الحقوق بما فيها حقوقها السياسية، لكن مشروعهم الظاهري هذا لن يكون الا سدا أمام مساعي تحريرها من الوصاية ومن الحرية.

 ان من يدخل بيوت الأسر الكويتية ينبهر من مستوى الظلم الفردي والاجتماعي الواقع على الكثير من البنات والنساء، وسوف يستنتج بأن حقوق المرأة السياسية هي جزء يسير من حقوقها الحياتية العامة التي تفتقدها. فالمرأة تبدو حرة تماما مثل الرجل، وذات ارادة ومسؤولية، ولا وصاية لأحد عليها مثلما يريد ويخطط الخطاب الديني، حيث يتحجج في تأييد موقفه هذا تارة بالفقه التاريخي الذي عفى عليه الزمن، وتارة بمبررات «المحافظة» على العادات والتقاليد. ان أخطر ما يهدد كيان المرأة وشؤونها، ومن ثم حياتها بشكل عام، هي الثقافة التي تريدها أن تكون متبوعة غير متحررة، قاصرة لا تملك الارادة، وبالتالي مملوكة غير حرة، وهي ثقافة يتبناها أنصار الخطاب الديني المنطلق من الرؤية التاريخية الاجتماعية للحياة، حيث يرفض أي رؤية لا تتوافق مع التاريخ ويعتبرها مناهضة للدين.

 ان نضال المرأة الكويتية لنيل حقوقها السياسية تجسد نظريا في القرار التاريخي الذي صدر عن مجلس الأمة في مايو عام 2005 غير أن هذه الحقوق ظل ينقصها شيء أساسي هو كيفية تفعيل النظرية الى واقع عملي. فالمراقبون في الكويت وفي خارجها يتوقعون اخفاق المرأة في الوصول الى البرلمان في انتخابات مجلس الأمة المقررة في 17 مايو المقبل مثلما توقعوا ذلك في الانتخابات الماضية. ويعزون ذلك الى أسباب عديدة أبرزها استمرار هيمنة الثقافة الأبوية الذكورية على الواقع الاجتماعي مما يعرقل وصول المرأة الى مقاعد كانت لعقود حكرا على الرجل.

 والسؤال الذي نطرحه هنا هو: هل يجب الوقوف بوجه الثقافة الذكورية وتغيير الواقع الاجتماعي الذي يهيمن عليه التفسير الديني الذكوري المعادي للمرأة قبل خوضها الانتخابات، لكي نضمن بعد ذلك وصولها الى البرلمان، أم أن خوض المعركة الانتخابية هو جزء من معادلة التغيير؟

باعتقادي الشخصي أن خوض المرأة للمعركة الانتخابية هو جزء من معادلة التغيير، بمعنى أنه بموازاة ترشح المرأة لانتخابات مجلس الأمة لابد للقوى الداعية الى تحرير المرأة والداعمة لمبدأ المساواة بين الجنسين أن تسعى الى التأثير في الواقع الاجتماعي الذكوري بغية تغييره، وهذا لم يحدث لا من قًبل أنشطة المرأة نفسها ولا من قًبل تلك القوى. ومن يتحدث عن أنشطة تغييرية في الكويت سوف يشير الى جهد متواضع لا يستطيع من خلاله أن يجاري حجم المشكلة وتبعاتها المؤثرة على استمرار ذكورية المجتمع.

هذه الصفات المؤسسة لـ”إيديولوجيا الذكر” هي التي يجب أن يصار إلى تغييرها في المجتمع الكويتي بموازاة خوض معركة الانتخابات، لكن ذلك للأسف لم يحصل لأسباب متعددة، أهمها أن هناك سعيا للقفز على عوامل التغيير باتجاه تحقيق هدف ثانوي هو وصول المرأة للبرلمان من دون تحديد الهدف الرئيسي، وهو المساواة بين الجنسين على أساس الحقوق والواجبات. هذا الهدف الرئيسي هو مدخل حصول المرأة، ليس على حقوقها السياسية فحسب بل، على حقوقها العامة من فردية وسياسية واجتماعية واقتصادية وغيرها. لذا فإن معركة تحرير المرأة وحصولها على حق المساواة تقع على عاتق الرجل والمرأة معا. لأنها حقوق إنسانية. فإذا ما كان أحدهما، أي المرأة، حريص على تلك الحقوق والآخر، أي الرجل، غير مبال إلا بمصالحه الذكورية، فإن وعيا ديموقراطيا زائفا سيتشكل.