classic-articles.jpg

סמי מיכאל (אל-שרק אל-אוסט, 19.4.2005)

סמי מיכאלבמאמר נוקב המבקר את כל הצדדים המעורבים בסכסוך המזרח תיכוני, יוצא הסופר הישראלי יליד עיראק סמי מיכאל נגד תרבות המלחמה והשנאה הרווחת באזור והמטפחת בדלנות והתנכרות לאחר ולא ניסיון התקרבות והכרות הדדית. בראייתו, סוגיית הלשון המצוייה כיום בלב הסכסוך והמשמשת ככלי לליבוי הסכסוך יכולה היא בעצמה להפוך כלי לפתרון הסכסוך, לו רק ישכילו הצדדים לשים את השנאה בצד ולנסות לבנות עתיד אחר.

בגיל 26 היגרתי מעיראק מבלי לשוב אליה. כעת, משהגעתי לגיל 78, אני צופה בסרט של חיי ואני מבין כי אחת החוויות המרכזיות שנתנסיתי בהן היא אבדן שׂפת-האם ורכישת שפה חדשה. מעבר שכזה מהווה מכה קשה עבור סופר, קל וחומר כאשר מתרחשת בו בזמן מלחמה שאינה יודעת רחם; כל העת מפרידה תהום של הרג ודם בין שפת האם שלי, הערבית, ובין השפה העברית אשר הינה שפת אימם של בניי ונכדיי.

אנחנו, אנשי השלום מדברים רבות על כוחה של הלשון בעוד אנו שוכחים כי אנשי המלחמה הבינו הסכינו איך לנצל את הכוח הזה בכדי להפוך את השפה לכלי שטני המרעיל את נשמת הבריות, החל בילד וכלה בישיש. במקביל, אנו משקיעים מאמצים רבים בניסיון לשים גבול לזיהום האוויר, המים והאדמה אך כמעט ואיננו תורמים לעניין זיהום השפה במאבק הארוך הזה.

למרבה הצער, השפה הפכה לכדי כלי אכזרי בידיה של הלוחמה הפסיכולוגית. לא ניתן לאלץ בחור צעיר להסתער בשדה הקרב מבלי לשטוף את מוחו ומבלי להשחית את רוחו בסיסמאות. ה”אחר“ הוא מפלצת ערבית וייטב לך אם תשכים להורגו בטרם יקום להורגך. ה”אחר“ הוא נחש יהודי-ציוני ארסי אשר יש לדרוך עליו אפילו הוא ילד שאך-זה נולד. אמצעי התקשורת הגדולים וגופי החינוך והלימוד משקיעים מאמצים כבירים בכדי שהשפה תשרת להצדקת פעולותיהם של הטנק המסתער או תסתיר את פניו של המחבל המתאבד. מלים ספוגות רעל הן אשר גיבשו את דעת הקהל בשני הצדדים עד כי הפך הציבור הרחב לקיצוני יותר מהנהגתו הדמגוגית. אחד מן המראות המצערים הוא כי עד אפילו חלק מן האומנים והכותבים נסחפו אחר הזרם, זיהמו את כתיבתם, זרעו חרדות והעצימו את השנאה כלפי הצד השני. חלק מהם עשו זאת בגלל הכאב ואובדן המטרה, או בגלל יאוש. עם זאת, ישנם כאלה העוסקים ביצירת מלים מזוהמות כדי לזכות בפירורים הטמאים מידיהם של מוסדות השלטון, הן בצד הישראלי והן בצד הערבי.

השפה דומה לכוחותיו האדירים של הטבע אשר מעניקים פריחה וברכה עת יורדים הגשמים. עם זאת, ביכולתם של אותם הכוחות ממש לחולל בעולמנו הרס ואסונות מפחידים. האדם מצידו, מנסה בכל כוחו לרסן את הכוחות הללו לטובת צרכיו.

בגלל הסכסוך המתמשך, איבדה השפה חלק גדול מכוחה כאמצעי אפקטיבי לתקשורת עם האחר בעת שהות מחוץ לגבולות המדינה. השפה הפכה לחומה של איבה המפרידה בין העמים ומעוררת יצרים של נקמה ותיעוב. בישראל ובארצות ערב התפתחה תרבות מלחמה שתכליתה הנצחת האיבה בין העמים. כעת אנו עדים לימים של התפייסות זהירה ותקווה מחודשת. היו כבר ימים כאלה במהלך מאה השנים החולפות. היו מדי פעם תקופות של רגיעה אשר יצרו חזיונות-שווא של שלום העומד בפתח. פעם אחר פעם התפוגגו החזיונות ונגנזו התקוות ואנו מצאנו עצמנו שקועים עד צוואר בסיבוב מחודש של הרג, זאת מכיוון שאנו איננו נחושים להפסיק את תרבות המלחמה, לטהר את השפה, ולבנות גשר של הבנה ושוויון בין העמים, ללא כיבוש משחת. נראה כי אנו צריכים לטהר את המילים מן האיבה והשׂטנה אשר דבקו בהן אף יותר מאשר לטהר את מקורות המים מן הזיהום הסביבתי.

יש פתגם עיראקי האומר כי המילה היא כמו יריקה אשר לא תוכל לבלוע אותה פעם שנייה. במאבק האכזרי שלנו, הרי שמרבית המילים שאמרנו האחד לשני היו בגדר יריקה.

מאז שחר ההיסטוריה למדו בני האדם את אמנות המלחמה, מגן הילדים ועד לאקדמיות הצבאיות המעולות ביותר. הרג ההמונים הפך להיות מדע מפותח. סביב אלה שהצטיינו בהרג נרקמו אגדות אשר הפכו אותם לדמויות מופת הראויות לחיקוי. המנטאליות המלחמתית גייסה לשרותה את המילה משום שהיא יודעת היטב לאמוד את כוחה. אלו אשר עשו שימוש לרעה במילה והפכוהּ ליריקה רעלנית זכו במנעמי מוסדות השלטון בעוד שגורלם של אלה אשר דיברו בלשון השלום לא שפר עליהם. במדינה כלשהי, נפלו הללו קורבן לרדיפות ושילמו בחרותם ולעתים אף בחייהם על אומץ ליבם האנושי. אפילו בחברה הדמוקרטית, הומצאו המנגנונים המתאימים להענשתם של אלה המשתמשים בלשון השלום. לצידן של העוינות וההחרמה שהפילו עליהם מוסדות השלטון, הם נתקלים גם בעוינות של דעת הקהל המוסתת והן עומדים בפני ההאשמה כי הם בוגדים המספקים סיוע לאויב.

אני נזכר כעת באמי אשר נפטרה לפני שנתיים בגיל 103 ועד יום מותה לא שלטה בשפה העברית והמשיכה לחשוב ולדבר בשפת ארץ הולדתה, עיראק. נכדיה, אשר נולדו ובגרו בישראל לא שלטו בשפה הערבית. למרות זאת, קושי זה לא יצר מחסום של ניכור – היא חיבקה את כולם, השתעשעה איתם והחזיקה אותם בחיקה בערבית ואילו הם הצטנפו בחיקה והציפו אותה במילות אהבה בעברית. עם זאת, אני מוצא עצמי פעם אחר פעם נאלץ להרחיק את הנכדים הללו ולהגן עליהם מהשפעת המילה המורעלת – בחצר בית הספר, ברחוב ועל-גבי מסכי הטלוויזיה המציגים את זוועות הסכסוך בהם הם עלולים ללמוד שנאה, לספוג חשדנות ולהיכנע לפחד ולייאוש. לאחר פיגוע התאבדות במסעדה כלשהי, לחש על אוזני משורר ישראלי ידוע בנימה המכילה שילוב של מחנק וכאב ”אנחנו צריכים להרוג מיליון ערבים“. איך נגן על ילדים, הן בישראל והן בפלסטין משׂפת הייאוש אשר סחפה בזרם שלה גם משורר ידוע ומוכשר?!

האם ביכולתנו, אנו האמנים ואנשי-הספר, להתעלות מעל הפצעים ולמצוא סוג ראוי של שפה, אשר יביא אותנו למחוא-כפיים באותן השמחות ולהזיל דמעה לנוכח אותם מצבים מצערים? סוג של שפה עליונה משותפת שתהא יפה בערבית ובעברית גם יחד ותהא יפה לחינוכו של דור חדש של ילדים אשר ימלאו את הגנים ואת בתי-הספר ולא את בתי-הקברות האפלים?


متى ننزع فتيل ثقافة الحرب؟

سامي ميخائيل (الشرق الأوسط، 19.4.2005)

في جيل ٢٦عاما هاجرت من العراق دون أن أعود إليه. والآن لدى بلوغي جيل ٧٨ عاما فإنني استعرض شريط حياتي وأجد أن إحدى التجارب المركزية التي خضت غمارها هي ضياع لغة الأم وامتلاك لغة جديدة. انتقال كهذا هو لكمة قاسية بالنسبة لكاتب، فكم بالحري عندما يحدث ذلك إبان حرب لا تعرف الرحمة. لا تزال هوة من القتل والدم تفصل بين لغتي الأم العربية وبين اللغة العبرية، التي هي لغة أم لأولادي وأحفادي.

نحن، أنصار السلام، نتكلم كثيرا عن قوة اللغة وننسى أن أنصار الحروب أدركوا كيف يستغلون هذه القوة في سبيل جعل اللغة أداة شيطانية تسمم روح البرايا، من الطفل حتى المسن. في الوقت نفسه فإننا نستثمر الكثير من الجهد من أجل وضع حد لتلوث الجو والماء والأرض ونكاد لا ندلي بدلونا بشأن تلويث اللغة في هذا النزاع الطويل.

للأسف الشديد تحولت اللغة إلى أداة شريرة في خدمة الحرب النفسية. لا يمكن حمل فتى على الانقضاض في ساحة الوغى دون غسل مخّه بالكلمات، دون إفساد روحه بالشعارات. الآخر هو مسخ عربي يحلل قتله قبل أن يأتي لقتلك. الآخر هو أفعى يهودي صهيوني يجب الدوس عليه، حنى لو كان طفلاً ولد لتوه. وسائل الإعلام المحكمة وأجهزة التربية والتعليم تخصص جهدا كبيرا من أجل أن تخدم اللغة الدبابة المنقضة وتقنع الانتحاري بعدالة فعلته. كلمات مشحونة بالسم بلورت الرأي العام في الطرفين حتى بات الجمهور العريض أكثر تطرقا من قيادته الديماغوغية. ومن الموجع رؤية أنه حتى غير قليل من المبدعين والكتاب انساقوا خلف التيار ولوثوا أقلامهم، زرعوا الريبة ونموا الكراهية إزاء الخصم. جزء منهم فعل ذلك بدافع الألم وضياع الهدف أو اليأس. لكن ثمة من ابتهج في نحت كلمات ملوثة من أجل أن يلتقط الفتات النجس من راحة يد المؤسسة الحاكمة، سواء في الطرف الإسرائيلي أو في الطرف العربي.

تشبه اللغة قوى الطبيعة الجبارة التي تنشر الازدهار والبركة عندما تجلب المطر والريح، لكن هذه القوى نفسها من شأنها أن تلحق الدمار والكوارث الرهيبة بعالمنا. ويعكف الإنسان على كبح جماح هذه القوى من أجل فائدته.

بسبب النزاع المستمر فقدت اللغة جزءا كبيرا من قوتها كأداة ناجعة للاتصال مع الآخر فيما وراء الحدود. لقد أصبحت اللغة سورا عدائيا يفصل بين الشعوب ويثير غرائز الانتقام والكراهية. وتطورت في إسرائيل وفي البلاد العربية ثقافة حرب غايتها تخليد العداء بين الشعوب. الآن نحن شهود على أيام مصالحة حذرة وأمل متجدّد. وسبق أن كانت هناك أيام كهذه على مرّ السنوات المائة الأخيرة. كانت هناك بين الفينة والأخرى فترات تهدئة خلقت وهما من السلام المضمون. ومرة بعد أخرى تبعثرت الأوهام واكتنزت الآمال ووجدنا أنفسنا نغرق حتى النخاع في جولة جديدة من القتل، لأننا لم نحرص على نزع فتيل ثقافة الحرب وتطهير اللغة وبناء جسر من التفاهم والمساواة بين الشعبين، بدون احتلال مفسد. ويظهر أننا بحاجة إلى تطهير الكلمة من الأحقاد والضغائن التي التصقت بها أكثر من حاجتنا إلى تطهير موارد المياه من التلوث البيئي.

هناك مثل عراقي يقول إن الكلمة تشبه البصقة، التي ليس في مقدورك أن تبتلعها ثانية. وفي النزاع الوحشي فإن معظم الكلمات التي قلناها لبعضنا البعض كانت بمثابة بصقات.

منذ فجر التاريخ تعلّم الإنسان فن الحرب، من روضة الأطفال وحتى الأكاديميات العسكرية المرموقة. القتل الجماعي أصبح علما متطورا. وحول الذين امتازوا بالقتل نسجت أساطير جعلتهم شخصيات نموذجية يجدر الإقتداء بها. وجندت العقلية الحربية الكلمة في خدمتها، لأنها عرفت أن تقدّر قوتها. وأولئك الذين اغتصبوا الكلمة وجعلوها بصقة سامّة حظوا بنعم المؤسسة الحاكمة. بينما أولئك الذين تكلموا بلغة السلام لم يتحسّن مصيرهم. في بلاد معينة تعرض هؤلاء للمطاردة ودفعوا حريتهم، وأحيانا حياتهم، ثمنا لجرأتهم الإنسانية. وحتى في المجتمع الديمقراطي تم ابتكار منظومات مناسبة لمعاقبة الذين يستعملون لغة السلام. وإلى جانب العداء والحرمان، اللذين فرضتهما المؤسسة الحاكمة، فإنهم يصطدمون بعداء الرأي العام المحرّض. وهم يتعرضون للإدانة باعتبارهم خونة يقدمون العون للعدو.

أتذكر الآن أمي التي توفيت قبل سنتين عن عمر يناهز الـ١٠٣ سنوات. حتى وفاتها لم تمتلك ناصية اللغة العبرية وواصلت التفكير والكلام بلغة البلد الذي ولدت فيه، العراق. أحفادها الذين ولدوا وترعرعوا في إسرائيل لم يعرفوا اللغة العربية. لكن هذه الصعوبة لم تنشىء حاجزا من الغربة. هي شملت الجميع وداعبتهم واحتضنتهم بالعربية وهم اندسوا في حضنها وغمروها بكلمات الحب بالعبرية. لكن هؤلاء الأحفاد أجدني مضطرا مرة بعد أخرى لأن أصدّ وأدرأ عنهم تأثير الكلمة المسمومة. ففي ساحة المدرسة وفي الشارع وعلى شاشات التلفزيون التي تعرض فظائع النزاع، يتعلمون الكراهية ويستوعبون الشك ويستسلمون للخوف واليأس. بعد عملية انتحارية في أحد المطاعم همس شاعر إسرائيلي بارز في أذني، بلهجة فيها مزيج من الحنق والألم «يجب أن نقتل مليون عربي». فكيف نحمي أطفالاً، سواء في إسرائيل أو في فلسطين، من لغة اليأس التي ينجرف شاعر بالغ وموهوب في تيارها؟

وهل في مقدورنا نحن المبدعين والأدباء أن نسمو فوق الجراح وأن نجد صنفا صحيحا من اللغة، يؤدي بنا إلى أن نصفق في نفس الأفراح ونذرف الدمعة إزاء نفس الأوضاع الحزينة، صنفا من لغة علوية مشتركة تكون جيدة بالعربية أو بالعبرية على السواء وتكون جيدة لتربية جيل جديد من الأولاد يملأون الروضات والمدارس لا المقابر القاتمة.