האשם סאלח, אינטלקטואל סורי היושב במרוקו, טוען כי הקרב המתנהל סביב נושא  החיג’אב מוכיח עד כמה החילוניות התורכית לא נטמעה בקרב החברה. החילוניות אומר סאלח אינה יכולה להיכפות מלמעלה, עליה להתקבל על-ידי החברה בתהליך ארוך ולהיתמע בתוכה. כמו כן מזהיר סאלח מפני הפיכתו של החיג’אב לכלי דיכוי חברתי בדומה למצב במדינות אסלאמיות אחרות.

על-אף שתורכיה מאז המאה ה-19 היא המדינה שנחשפה, במידה הרבה ביותר, למודרנה ולהשפעה האירופאית, היא נותרה מדינה מזרחית באופייה ומסורתית. לכן, כאשר אני שומע את אותם אנשים המקוננים ומספידים את החילוניות התורכית ואומרים כי היא הגיעה לקיצה, לא נותר לי אלא לחייך בפליאה. הרי החילוניות התורכית כבר איננה קיימת מזה זמן רב אדונים נכבדים. היא מתה, נטמנה והוספדה. יתרה מכך, היא כלל לא התקיימה במובנה הידוע. מהי משמעותה של חילוניות אשר נכפית על החברה מלמעלה, וגם אם נכפתה על-ידי גיבור היסטורי העונה ל שם כמאל אתאתורכ ? החילוניות האמיתית היא תוצאה של עבודה עצמית, התפתחות הדרגתית וטבעית הנקלטת ומתקבלת על-ידי מרבית העם- כמו במקרה של צרפת ואירופה. האם ניתן לדמיין את חזרתו של הפונדמנטליזם הנוצרי לאירופה של ימינו? האם ניתן לדמיין את חזרתה של האינקוויזיציה, בתי המשפט העדתיים, ההלכתיים ושכליים השייכים לתקופת ימי הביניים? אין זה אפשרי. אלו הם עניינים שחלפו להם מן העולם הודות להתפתחות ההיסטורית ולמאבק ארוך ונרחב בין הזרם החילוני לבין זה הנוצרי. אז נדרשה מידה של כנות טרם ההגעה לכדי פשרה. 

חילוניות לא תושג בכפייה

החילוניות התורכית חלשה ושטחית יותר מכפי שאנחנו משערים. אתא תורכ כפה אותה בשנת 1924 עם הקמתה של הרפובליקה התורכית על חורבותיה של האימפריה העות’מאנית, ומבלי שהעם יהיה מוכן ומוכשר כלל לקבלה. לא קדמה לה הפיכה פילוסופית או מדעית ואפילו לא רפורמה דתית הדרגתית. לא קדמה לה, למרבה הצער, התפתחות כלכלית וחברתית ולא חשיבה אסלאמית נאורה. החילוניות הונחתה על החברה והופיעה כאילו הייתה גוף זר שיש להיפטר ממנו. ואכן התורכים נפטרו מהחילוניות בתקופת טורגוט אוזל [נשיא תורכיה שנבחר בבחירות 1983], ולא כעת, בתקופת שלטונו של ארודואן. גם אם היית גיבור היסטורי לא יכולת לבטל היסטוריה שלמה במחי-יד ולא בין-לילה. כך התנקמה המציאות והעם שב מחדש אל מורשתו רבת השנים, לאחר מות המנהיג המייסד.

באומרי את הדברים הללו אינני מתכוון להמעיט מחשיבות זרם ההתחדשות בתורכיה ולא ממאבקו למען חברה אזרחית השווה בפני החוק ומוסדותיו, ללא קשר למוצא האתני, הדתי או העדתי. אולם על זרם זה לדעת כי מי שמחפש אחר אותם יעדים נשגבים, ימצא כי לפניו עוד דרך ארוכה.

אמיל פולה, אחד המומחים הצרפתים בתחום לימודי הדת, פרסם ספר בשם “החירות והחילוניות: מלחמת 2 המחנות בצרפת ועיקרון המודרנה” (פריז 1988). הספר מתאר את המאבק שהתקיים בצרפת בין מחנה החילוני-מודרני לבין המחנה הקתולי בעל המורשת ארוכת השנים והמושרשת. זהו מאבק אשר העסיק את צרפת במשך מאתיים שנה עד להגעתם של שני הצדדים בשנת 1905 להבנות הגיוניות השומרות על שלום פנימי. כעת חזרה לענייננו. מה מתרחש בתורכיה ובשאר עולם האסלאם והערבי? האם איננו עדים למאבק דומה בין שני זרמים? אין המשמעות הדברים כי החילוניות התורכית צריכה להתאים את עצמה לחלוטין לתבנית החילוניות הצרפתית. הדבר בלתי אפשרי ויתכן אף שאינו רצוי. זאת משום שלכל מדינה סביבתה וראייתה הייחודית. אולם אינך יכול ליצור מולדת מאוחדת ומלוכדת מבלי למצוא מתכונת משותפת לחיי דו-קיום המסוגלת לתת מענה בעת ובעונה אחת לרצונותיהם של כלל הצדדים. זהו תהליך קשה ומפרך.

החיג’אב ככפייה

אני רוצה שדברי יובנו כהלכה. אני מכבד את החיג’אב ובמיוחד כשמדובר בנושאים של יראת שמים ואמונה פנימית. אולם הדבר ממנו אני חושש הוא כי עניין זה יהפוך לכלי לחץ בו ישתמשו זרמי האסלאם הפוליטי על מנת לממש מטרות אחרות. כלומר שבסופו של דבר תשמש החיג’אב לצמצום חירויות הפרט ולהפעלת טרור כנגד דעות מנוגדות. אין לי דבר כנגד הסטודנטית בתורכיה העוטה חיג’אב, שהרי שמורה לה הזכות להשלים את לימודיה ממש כמו כל נערה אחרת. עם זאת העניין המצער הוא כי לפני מספר שנים שלח נשיא תורכיה ארדואן את בנותיו לאוניברסיטות אמריקאיות משום ששם החיג’אב איננו נאסר!..אפילו באוניברסיטות בצרפת תמצא כי הח’יג’אב מותר. הוא נאסר רק בתחומי בית הספר היכן שלומדות נערות צעירות. עם זאת יש לומר כי גם הצלב וכמוהו גם מגן-הדוד אסורים בבתי הספר הצרפתים, ולא רק החיג’אב. נכון, זכותה של הנערה העוטה חיג’אב להיכנס לאוניברסיטה אולם בתנאי אחד - שלא תביט בחברתה שאינה עוטה חיג’אב בעין רעה, שלא תראה בה כמי שאינה מוסלמית או כמי שאינה עומדת בכללי הצניעות התום והטוהר, משום סירובה לעטות חיג’אב.ישנן דוגמאות רבות להפעלת לחצים מצד נשים העוטות חיג’אב על נערות שאינן עוטות. ידוע כי העניין הגיע לכדי כך שהפונדמנטליסט הקיצוני קלב אל-דין חכמתיאר [ראש המפלגה האסלאמית באפגניסטאן] ציווה לרסס את הצעירות שאינן מכוסות בחומרים כימיים ובחומצות בכדי לעוות את פניהן ! פעמים רבות אנו שומעים אודות ההתנכלויות להן נתונות אותן נערות לא מכוסות מצד קיצונים ונשים מבוגרות, בחגיגות ובמקומות ציבוריים. אלו מסתכלים עליהן כאילו היו זונות או ערומות. זה לא יתכן. כאן הופך החיג’ב לנשק מעשי בידי התנועות הפונדמנטליסטיות הקיצוניות המעוניינות לכפות את רעיונותיהן ואת ראיית עולמן על החברה כולה. והמצב אינו עוצר בנושא החיג’אב. יתכן ובהמשך יבקשו אותם זרמים ליישם פסיקות ומגבלות נוספות, חמורות ונוקשות יותר.

تركية ومعركة الحجاب

هاشم صالح (الشرق الأوسط، 16.2.2008)

على الرغم من أن تركيا كانت البلد الإسلامي الأكثر تعرضاً للتحديث والتأثير الأوروبي منذ القرن التاسع عشر، إلا أنها تظل بلداً شرقياً محافظاً عموماً، لذلك فعندما أسمعهم يندبون ويوَلوِلون قائلين: لقد انتهت العلمانية التركية، لا أملك إلا أن أبتسم وأتعجب. فالعلمانية التركية كانت منتهية منذ زمان أيها السادة. لقد ماتت ودفنت وترحمنا عليها، بل إنها لم توجد قط بالمعنى المعروف للكلمة. فما معنى علمانية مفروضة على المجتمع من فوق حتى ولو من قِبل بطل تاريخي يدعى مصطفى كمال أتاتورك؟. العلمانية الحقيقية هي نتيجة اشتغال الذات على ذاتها ومن خلال تطور تدريجي طبيعي مستوعب ومقبول من قِبل أغلبية الشعب. وهذه هي حالة العلمانية الفرنسية أو الأوروبية عموماً. هل يمكن أن نتخيل عودة الأصولية المسيحية أو محاكم التفتيش أو الطائفية والمذهبية وعقلية القرون الوسطى إلى أوروبا الحالية؟، مستحيل. هذه أمور صُفِّيت وحُلَّت من قِبل تطور تاريخي وصراع طويل عريض بين التيار العلماني والتيار المسيحي. وقد جاءت المصارحة قبل المصالحة.

أما العلمانية التركية، فهي هشّة وسطحية أكثر مما نتصور. فقد فرضها أتاتورك عام 1924، أثناء تأسيس الجمهورية التركية على أنقاض الإمبراطورية العثمانية دون أن يكون الشعب مهيئاً لها على الإطلاق. لم تسبقها ثورة فلسفية أو علمية ولا حتى إصلاح ديني تدريجي ولا تطور اقتصادي واجتماعي ولا فِكر تنويري إسلامي ولا مَن يحزنون.. إنما أُلصقت هكذا على سطح المجتمع لصقاً، فبدت وكأنها جسم غريب يريد أن ينبذه، وقد نبذه منذ عهد تورغوت أوزال في الثمانينات وليس الآن في عهد أردوغان. فأنت حتى لو كنت بطلاً تاريخياً لا تستطيع أن تلغي تاريخاً بأسره بجرة قلم أو بين عشية وضحاها. وهكذا انتقم الواقع لنفسه وعاد الشعب إلى جذوره العميقة بعد وفاة القائد المؤسس من جديد.

إذ أقول هذا الكلام لا أبغي إطلاقاً التقليل من أهمية التيار التحديثي في تركيا ولا من نضالاته من أجل مجتمع مدني يتساوى فيه الجميع أمام القانون والمؤسسات أياً تكن أصولهم العِرقية أو الدينية أو المذهبية، لكن ينبغي على هذا التيار أن يعلم أن الطريق طويل أمام التوصل إلى مثل هذه الأهداف النبيلة. كان إميل بولا، أحد كبار المتخصصين بالأديان هنا في فرنسا، نشر كتاباً بعنوان: «الحرية والعلمانية: حرب شطري فرنسا ومبدأ الحداثة» (باريس، 1988).
وفيه شرح كيف حصل الصراع في فرنسا بين الشطر العلماني الحديث والشطر الكاثوليكي العريق الراسخ الجذور. وهو صراع شغل مائتي سنة من تاريخ فرنسا قبل أن يتوصل الطرفان إلى تسوية معقولة تحفظ السلم الأهلي عام 1905. والآن، ما الذي يحصل في تركيا أو سواها من بلدان العالم الإسلامي والعربي؟، ألا نشهد نفس الصراع بين التيارين؟. هذا لا يعني بالطبع أن العلمانية التركية المقبلة ستكون نسخة طبق الأصل عن العلمانية الفرنسية، فهذا غير ممكن، وربما غير مستحب، لأن لكل بلد ظروفه وحيثياته، لكنه يعني أنك لا تستطيع أن تشكل وطناً موحداً منسجماً إلا إذا وجدت صيغة مشتركة للتعايش قادرة على تلبية رغبات كل الأطراف دفعة واحدة، وهي عملية شاقة ومرهقة.

ليُفهم كلامي جيداً هنا. إني أحترم الحجاب، وبخاصة إذا كان موضوعاً عن ورع داخلي وإيمان واقتناع. لكن الشيء الذي أخشاه، هو أن يتحول إلى أداة ضغط تستخدمه تيارات الإسلام المسيّس لتحقيق مآرب أخرى: أي للتضييق على الحريات الفردية ولإرهاب الرأي المخالف في نهاية المطاف. أنا لست ضد الفتاة المحجبة في الجامعات التركية، فلها الحق في إكمال دراساتها العليا مثلها في ذلك مثل غيرها، وأنه لأمر مؤسف أن يضطر رئيس الوزراء أردوغان إلى إرسال ابنتيه قبل بضع سنوات إلى الجامعات الأميركية لأن الحجاب هناك غير ممنوع!.. وحتى في الجامعات الفرنسية نجد أن الحجاب مسموح به. فقط هو ممنوع في المدارس، حيث توجد الفتيات الصغيرات، لكن إشارة الصليب ممنوعة أيضا في المدارس الفرنسية، كذلك القلنسوة اليهودية، وليس فقط الحجاب. نعم، يحق للفتاة المحجبة أن تدخل إلى الجامعة، لكن بشرط واحد: هو ألاّ تنظر إلى زميلتها غير المحجبة شزراً، وألا تعتبرها خارجة على الإسلام وقيم الحشمة والعفة والطهارة لأنها ترفض أن تلبس الحجاب.

هناك أمثلة عديدة على الضغط الذي تمارسه المحجبة سياسياً ومن يقفون وراءها، على غير المحجبة. ومعلوم أنه وصل الأمر بالأصولي المتطرف قلب الدين حكمتيار إلى حد أنه أمر أتباعه برش الفتيات غير المحجبات في جامعة كابول بالمواد الكيماوية أو الحامض اللاذع لتشويه وجوههن!. وكثيراً ما نسمع عن مضايقات تتعرض لها غير المحجبات في الحافلات والأماكن العامة من قِبل المتشددين والسيدات المحجبات أيضاً، فهم ينظرون إليهن وكأنهن مومسات أو عاهرات.. هذا لا يجوز. وهنا يتحول الحجاب فعلاً إلى سلاح فعّال في أيدي الحركات الأصولية المتطرفة التي تريد أن تفرض على المجتمع كله أفكارها وتصوراتها. والأمور قد لا تقف عند الحجاب، فبعده ربما طالبوا بتطبيق أحكام وحدود أخرى أشد خطراً.