פייסל עבד אל-חסן (בנת אל-ראפדין, 8.11.2006)

פייסל עבד אל-חסן: סופר ועיתונאי עיראקי החי כיום במרוקו, חושף את שיעור האנאלפבתיות בעולם הערבי, את בעיות החינוך ומקורן.

מחקרים מראים כי אחוז אי ידיעת קרוא וכתוב בקרב עולם הערבי מוסיף להיות גבוה. אם כך, מה הן הסיבות העומדות מאחורי נתון זה, האם זוהי תוצאה של מדיניות החינוך הכושלת, חוסר אכפתיות ואדישות מצד הממשלות, או שמא זוהי נחשלות עממית הקיימת בכל מדינה ממדינות ערב הנובעת מאי ההבנה בצורך ובחשיבות שבחינוך? על מנת להבין את המציאות בה חי האזרח הערבי בפן זה של חייו, הבה תחילה נבחן מספר נתונים הנוגעים לבעיית הבערות במדינות ערב. מחקר שהתקיים בשנה שעברה ע”י ארגון אונסק”ו (ארגון החינוך, המדע והתרבות של האו”ם) מראה כי בקרב 19 מדינות ערביות ישנם כ-8 מיליון ילדים שאינם פוקדים את בתי הספר היסודיים. אחוז האנאלפביתיות בעיראק הוא מן הגבוהים שבמדינות ערב ועומד על כ-61 אחוזים, במצרים הוא מגיע ל- 42 אחוזים ובירדן 12 אחוזים, זאת בשעה שמספר אחוזי האנאלפביתיות באירופה אינו עולה על 3 אחוזים.

כאן המקום לציין כי עיראק, כפי שאנו יודעים, מתמודדת אל מול מציאות קשה כגון מלחמות רבות, אמברגו שהוטל עליה במהלך שנות ה-90 והכיבוש בו היא מצויה כיום מאז שנת 2003. אף על פי המאמצים הרבים שהושקעו במהלך השנתיים האחרונות ע”י שני שרי החינוך העיראקיים, הד”ר עבד אל-פלאח אל-סודאני (2005-2000) ושר החינוך החדש ח’דיר אל-ח’זאעי, שירש את התפקיד לפני מספר חודשים, המצב נשאר כפי שהיה ללא כל שינוי מהותי. כמו כן, ברצוני להזכיר כי בחודש אוקטובר שעבר, בשעה שהליגה הערבית שקדה על הכנת דו”ח העוסק בגידול הדמוגראפי בעולם הערבי, הופעלו לחצים רבים על מנת למנוע את פרסום תכנו של הדו”ח מחשש כי הדבר יחשוף עלייה באחוז האנאלפביתיות בעולם הערבי. חלק מאנשי המחקר יודעים כי האחריות למציאות הזו אינה רובצת על כתפיהם של האזרחים, היא אינה תוצר של מציאות כלכלית והיא אינה תוצר של מדיניות החינוך הקיימת בקרב מדינות ערב. הסיבה למציאות קשה זו קשורה, בראש ובראשונה, בשלטונות הערביים אשר חסרים את הידע והניסיון בהוצאתם אל הפועל של פרויקטים ייחודיים של פיתוח הנחוצים בתחום החינוך.

השלטונות הערביים משקיעים את מירב מאמציהם בפרויקטים שמטרתם להביא לרווחים מהירים וקלים, למשל בתחום התיירות, שירותים למיניהם וייצוא חמרי גלם. אולם הנחלת החינוך היא הרי נושא המחייב צורך אמיתי וכן לביעור האנאלפביתיות. רצון שכזה נראה שכמעט ואינו קיים בקרב מדינות ערב והפרויקטים החינוכיים אותם הן מפעילות. הנחלת ההשכלה שהינה מוגבלת בלאו הכי, נעשית בצורה חלקית בלבד ובשיטות פרימיטיביות הנשענות על העברת מסורות שבעל-פה ובשמיעה, כולן שיטות המחזירות את החינוך לשלביו הראשוניים ההיסטוריים.

במצרים לדוגמא, מצאו חוקרים, כי בוגרי האוניברסיטאות אינם יכולים לכתוב ולו חיבור פשוט ללא שגיאות כתיב. בארצות המפרץ הפרסי, נזקקים מנהלי בתי הספר לסיועם של מורים ללימוד השפה הערבית על מנת לשאת דברים בכנסים או באירועים לאומיים. הם נסמכים על אותם מורים על מנת להימנע מטעויות לשונית או דקדוקיות, ואף על פי כן, הם נופלים בלשונם ומבצעים טעויות לשונית מחרידות שנראה ואין איש שישים לב אליהן. שכן קבוצה זו של אנשים בורים מעבירה את ידיעותיה הלאה לקבוצה אחרת הלוקה בבורות חמורה עוד יותר.

על החינוך להוות חלק בלתי נפרד מפרויקט כלל ארצי שמטרתו להביא להתעוררות, רק אז ללא כל ספק, תמחה הבערות. אולם כאשר אנו מטפחים את האמונה על-פיה הבורות עולה במאה מונים על רכישת השכלה, שאז הגיוני יותר שכל אדם ואדם יטיל ספק באשר לתועלת שברכישתה. כמו כן, אזרחי מדינות ערב, או מרביתם, אינם מוצאים פרנסה ראויה ולפיכך הם מאמינים כי זו חשובה יותר מרכישת השכלה. הדאגה לפרנסה הפכה, עבור המשפחות הערביות, חשובה יותר מההתחבטות בשאלה מתמאטית. כיכר הלחם אחד חשוב יותר מקנייתו של עיתון או כתב עת.

סלידתן של הממשלות הערביות מפני ההשכלה אינה תולדה של גחמה. ישנם מדינאים המעוניינים בקיומה של אוכלוסיית אנאלפביתים המהווה עדר שקל לשלוט בו ולהובילו לכל מקום בו יחפצו. שהרי הם יודעים כי הדבר הקשה ביותר הינו שליטה על אוכלוסייה משכילה שמודעת לזכויותיה ולזכויותיהם של אחרים, חברה המשווה בין מצבה לבין מצבם של חברות אחרות ושואפת כי חייה יהיו דומים לחיי אותן חברות מפותחות. שאיפה זו, ללא כל ספק, זורעת פחד ואימה בקרב השלטונות ומביאות אותם לשוב ולבחון פעם אחר פעם את כדאיותה של תכנית שמטרתה להפיץ את ההשכלה ולהביא לביעור הנחשלות ועקירתו מהשורש. כלומר, להביא את אחוז הבערות לרמה של שלושה אחוזים מכלל האוכלוסייה במדינה.

ידוע לכל כי האנאלפבית הינו נוח לניהול ולשליטה וניתן להונות אותו בנקל. רק לשם דוגמה, הוא חושב כי דמותו של מנהיג המדינה היא החשובה ביותר ולמולה, בטלות כל החובות והזכויות. במדינות מפותחות, מקבלת המילה הכתובה משמעות רבה בדומה לפת הלחם, שכן המילה מובילה לפרנסה ולהיפך. למעשה אין כל הבדל בין השניים. בקרב כלל הדתות והתורות המתקדמות, המילה היא החשובה מכל. ברבים מן הטקסטים המקודשים מתייחס האל אל המילה כאילו היא המקור והשורש ובראייה זו, כל שאר הדברים הם בגדר ענפים בלבד. המילה היא המקור לכל טוב, היא מסוגלת להפיח חיים בעמים ומסוגלת לכלותם. בכוחה להביא לנסיקתן מעלה, ולרסקן מטה אל תוך נחשלות מהסוג הנורא ביותר. יתכן והאחוז הגבוה של בערות הקיים היום בעולם הערבי מהווה רעידת אדמה המצטרפת לרעידות אדמה נוספות, המביאות כולן יחד להידרדרות כללית של הכלכלה והפוליטיקה וההשכלה ושל שאר תחומי החיים. הבערות הינה פן אחד משלל פרצופיה של המכוערים של הנחשלות החולשים על פני תחומי החיים השונים במדינות ערב. לכן, אם ברצוננו למצוא את הפיתרון למשבר הפוקד אותנו ואת הגורמים לאסוננו, עלינו להתחיל מחדש, כלומר למצוא את הסיבות לבעיית ההשכלה בעולם הערבי, מדוע הוא מפגר אי שם מאחורי מדינות המפותחות. ולפני כן, לדעת מדוע אחוז הבערות ממשיך לעלות בהתמדה, וזאת על-אף הצהרותיהם של השלטונות הערביים הטוענים כי הם נלחמים בתופעה, ופותחים מרכזי לימוד שנועדו למחותה. למעשה העלייה באחוז הבערות מסבך את המצב עוד יותר ומקשה על מציאת פיתרון בטווח הזמן הקרוב. כמו כן הדבר מקשה על חשיפת מי הוא אותו אדם בעל אינטרס המעוניין בהחרפתה של מחלה זו.

אחד הזיכרונות המרים ביותר אשר חקוקים בזיכרונם של תושבי עיראק שחיו בצל המצור הכלכלי שהוטל על מדינתם במהלך השנים 2003-1991, היה מכירתם של ספרים אישיים במחירים נמוכים ביותר. היה זה על מנת להשיג פת לחם עבור ילדיהם לתקופה של יומיים שלושה. וכך הלכה והתבססה לה האמונה בקרב התושבים על פיה כיכר הלחם אחד חשוב יותר מספר בספרייה. וגם לו היה אסון שכזה מתרחש פעם נוספת, או אז היו הופכות שקיות הקמח המאוחסנות במרתפי הבתים חשובות יותר מספרייה העמוסה בספרים. על כך אומר אחד החוקרים בתחום החינוך, כי תפיסת הרעב מביאה את מדינות ערב לסבול מרעב ומחסור בכל תחום ותחום, גם אם למעשה, ברוב במקרים, הן שבעות וידועות בכינוין- ארצות השפע.

التعليم في العراق.. تعليم فقير في بلاد الخيرات

فيصل عبد الحسن - (بنت الرافدين, 8.11.2006)

تقول التقارير أن نسبة الأمية في العالم العربي لا زالت مرتفعة جدا، فما هي الأسباب التي تقف وراء ذلك، هل هي سياسة التعليم الفاشلة، أم لا مبالاة الحكومات أم هو تخلف شعبي في كل قطر من الأقطار العربية عن فهم حقيقي لضرورة التعليم ؟ ولكي نعرف حقيقة ما أبتلى به الوطن العربي في هذا الجانب المهم من حياتنا نرصد نسب الأمية في بعض البلدان العربية و لا بأس من التذكير ببعض الأرقام التي توضح كم هي مرتفعة نسبة الأمية في العالم العربي. فقد جاء في تقرير لليونسكو العام الماضي أن في 19 دولة عربية يوجد نحو ثمانية ملايين طفل لا يترددون على المدارس الابتدائية ، وسجلت أعلى نسبة للأمية في العراق (61 %)، وفي مصر (42%)، وفي الأردن (12%) هذا بينما لا تتجاوز نسبة الأمية في أوروبا (3 %).

ولي أن أوضح هنا أن للعراق كما نعرف ظروفه المعروفة من خلال حروبه الكثيرة وفترة الحصار الطويلة في التسعينات وظروف الاحتلال في 2003 وبالرغم من الجهود الحثيثة التي بذلها وزيرا التعليم اللذان تناوبا على وزارة التربية خلال العامين المنصرمين الدكتور عبد الفلاح السوداني 2004-2005 والوزير الجديد خضير الخزاعي الذي تولى الوزارة قبل شهور قليلة ، فلا يزال الحال كما هو مع بعض التغيير الطفيف على أوضاع التعليم في العراق ، وأود أن أذكر أنه عندما أعدت الجامعة العربية في أكتوبر من العام الماضي تقريرها عن التنمية البشرية حالت ضغوط كثيرة دون الإعلان عنه لأن التقرير يكشف نسبة الارتفاع المزري في نسب الأمية على امتداد العالم العربي. ويرى بعض الباحثين أنه لا تقع مسئولية هذا الوضع على عاتق الأهالي أو الوضع الاقتصادي في كل بلد عربي على حدة، أو على السياسة التعليمية في كل بلد. لكن السبب الرئيسي في هذه الأمية المتفشية يعود بالدرجة الأساس إلى الأنظمة العربية الحاكمة بالأساس وهي تحكم دولا تفتقد لأي مشروع تنموي يستلزم في مفرداته التعليم.

فمشاريع الدول العربية تنحصر عادة في المشاريع السهلة والسريعة الدخل كما في مجال السياحة، والخدمات، وبيع المواد الخام للخارج. أما ما يتعلق بنشر التعليم فهذا الأمر يتطلب أن تكون هناك حاجة لمحو الأمية، وليس في مشاريع الدول العربية كما يبدو للمتابعين في هذا الشأن أي احتياج حقيقي للتعليم، وحتى القدر المحدود من التعليم الذي يتم، يتم شكليا، وبطرق بدائية جدا تعتمد على النقل والقول الشفاهي والسماع وكلها طرق ترجع بالتعليم إلى بداياته التاريخية وقد وجد الكثير من الباحثين العرب أن خريجي الجامعات في مصر على سبيل المثال لا يحسنون كتابة خطاب صغير دون أخطاء. وأن اغلب مدراء المدارس في دول الخليج العربي يستعينون بأساتذة اللغة العربية في مدارسهم لكتابة كلمة قصيرة يلقونها في الاجتماعات أو المناسبات الوطنية معتمدين على أولئك الأساتذة المختصين بمادة اللغة العربية لتكون كلماتهم القصيرة من غير أخطاء لغوية أو نحوية أو أسلوبية وحتى إملائية في الكثير من الأحيان وكثيرا ما يقع أولئك الأساتذة المحترفون أنفسهم بأخطاء لغوية شنيعة تمر على الجميع من دون أن يكتشفها أحد لأنهم في وسط جاهل ينقل معلوماته الخاطئة إلى وسط اجهل منه وعندما يكون التعليم جزءا من خطة الدولة ومشروعها للنهوض، ستمحى الأمية بالتأكيد. أما عندما نؤسس لمجتمعات يربح الجهل فيها أكثر بمائة مرة مما يربح التعلم، فمن المنطقي أن يفكر كل شخص: هل للتعليم جدوى ؟ فالناس، أو أغلب الناس، في العالم العربي لا يجدون قوت يومهم لذلك ظلوا يعتبرون لقمة الخبز أهم من التعلم، و طعام العائلة أهم من السؤال عن حل مسألة رياضية، ورغيف خبز أهم بكثير من شراء جريدة أو مجلة. وليس كراهية الحكومات للتعليم مزاجا بل أن هناك بعضا من السياسيين الذين يرون في الناس الأميين قطيعا يسهل سوسهم وقيادتهم إلى أي مكان وإلى أي عاقبة مزرية. ويعرفون أن أصعب الأشياء هو حكم أناس متعلمين يعرفون حقوقهم ويقرؤون عن حقوق الآخرين ويقارنون بين هذا وذاك ويطمحون أن تكون حياتهم مثل حياة الآخرين في المجتمعات المتقدمة وهذا بالتأكيد يرعب الحاكمين ويجعلهم يفكرون مائة مرة قبل أن يقدموا على القيام بخطوة حقيقية لنشر التعليم والقضاء على الأمية بشكل نهائي أي الوصول بالبلاد إلى نسبة أل 3
0/0 التي تعتبر عالميا بأنها نسبة خلو البلد من الأمية. والمعروف أن الإنسان الأمي سهل القياد، ومن السهل خداعه فهو على سبيل المثال يعتبر رؤية زعيم البلاد المباشرة تغني عن كل شيء وتصغر أمامها كل الواجبات والحقوق. في البلدان المتقدمة تحترم الكلمة كما يحترم الخبز معتبرة أن هذا يقود إلى ذاك وذاك يقود إلى هذا ولا انفصام بين الكلمة والخبز وأن الكلمة كانت هي الأولى في كل الأديان والتعاليم الراقية ولم يفضلها الخالق في الكثير من النصوص الدينية إلا لأنها الأصل وغيرها الفرع، منها يأتي الخير وبسببها تحيا الشعوب أو تهلك تسمو أو تنحط إلى أسوأ درك من التخلف والتأخر عن الركب العالمي وربما كانت هذه النسبة المرتفعة جدا من الأمية في العالم العربي مجرد زلزال تابع من توابع زلازل كل هذا الانهيار العام في الاقتصاد والسياسة والعلوم وكل ما يلي ذلك من تردي الأحوال العامة في أغلب مناحي الحياة. إنه وجه واضح من أوجه التخلف الذي يسود أوجه حياة دولنا العربية، لذلك إذا أردنا أن نعرف حلول أزماتنا وأسباب بلائنا علينا أن ننطلق من البداية، والبداية في معرفة مشكلة دولنا مع التعليم، لماذا لا يزال التعليم في دولنا متأخرا عن اللحاق بدول العالم المتقدمة وقبل ذلك لماذا الأمية في دولنا في تصاعد مستمر برغم ادعاءات الحكومات العربية المختلفة بمحاربة الأمية وفتح المزيد من مراكز محوها ؟ وفي حقيقة الأمر هذا التصعيد في نسب الأمية يضاعف المشكلة ويزيد من صعوبات حلها على المدى القريب. ومعرفة من صاحب المصلحة في هذا التصعيد المرضي ؟

ومن الذكريات المريرة التي رآها العراقيون في ظل سنوات الحصار الاقتصادي في العراق 1991-2003 أن الناس أخذوا يبيعون مكتباتهم الخاصة بأبخس الأثمان ليوفروا لأولادهم ما يقيم أودهم ليومين أو ثلاثة أيام من الخبز وبذلك تأكدت في أذهان الجميع مقولة مرضية متخلفة تقول أن رغيف الخبز أهم من كتاب في مكتبة وأن لو حدثت مجاعة ثانية كتلك التي حدثت في سنوات الحصار فإن أكياس القمح المخزونة في سراديب البيوت هي أفضل من مكتبة عامرة بالكتب يقول عن ذلك أحد الباحثين التربويين، أنه تفكير الجوع في بلدان تعاني من الجوع في كل شيء حتى في أكثر الأوقات شبعا ومعروفة عالميا بأنها بلاد الخيرات.