כתגובה להתנצלות ערוץ “אל-ג’זירה” על הדברים שאמרה וופא סולטאן בתכנית “הכיוון ההפוך”, קורא העיתונאי מוחמד מוסא למנהלי הערוץ להביע את התנצלותם בפני קהל הצופים על שנים של שיח טלוויזיוני מעוות המעודד שימוש בלשון בוטה ומתגרה המעודדת הסתה.

ישנן מספיק סיבות המצדיקות התנצלות של תחנת השידור הקטרית “אל-ג’זירה”, על דברים שנאמרו במהלך תכנית הטלוויזיה ה”כיוון ההפוך”. אכן עניין חמור. לפני מספר ימים, התנצלה תחנת השידור [ראה: אלג’זירה מצנזרת את הראיון עם וופא סולטאן] בפני צופיה על הדברים אותם הטיחה אישה ערבייה כנגד דת האסלאם במהלך התכנית האחרונה של “הכיוון ההפוך”, בהנחייתו של פייסל אל-קאסם.

כל מי שמכיר את אותה גברת יודע כי היא מחזיקה בעמדות חדות וברורות המתאפיינות במרבית המקרים בקיצוניות כנגד דת האסלאם וסמליה. לכן ראוי היה כי תחנת השידור תהיה מודעת לעמדותיה והתבטאויותיה, אשר כבר הושמעו בעבר באחת מן התוכניות הפרימיטיביות והאלימות ביותר בתחנה, וייתכן שאף בכל ההיסטוריה של הטלוויזיה הערבית. האם אחרי כל הדברים הללו אנחנו באמת זקוקים לפסיכולוג או למומחה תקשורת שיתנבא עבורנו מה עלול עוד להתרחש בתכנית ובאיזו שפה עתידים להשתמש? כיצד ניתן להתנצל על משהו שנאמר בתוכנית טלוויזיה כדוגמת התכנית “הכיוון ההפוך”? האם אנחנו מדברים על אותה תכנית? האם מנהלי האתר צפו אי פעם באחת מתכניותיה?!

תכנית “הכיוון ההפוך” אשר אירחה את וופא סולטאן, היא אותה תכנית טלוויזיה אשר דחפה רבים מן המתונים, במהלך למעלה מעשור שנים בהם פעלה התכנית, לקלל את עמיתיהם בנוסף לאנשים אחרים! משכילים ופוליטיקאים נכנסו אל האולפן של פייסל אל-קאסם בצורתם הטבעית ויצאו מצידו האחר כאויבים אחוזי-דיבוק המוכנים לזנק אחד על השני באלימות קיצונית. נראה כי האלימות ארבה וציפתה להם שם בסטודיו, ועל כך כבר דיברו חלק מן המרואיינים שהתארחו בעבר בתכנית.

האמת היא כי תכנית הטלוויזיה “הכיוון ההפוך” איננה מתעניינת כלל בדעות פוליטיות וחברתיות מנוגדות והפוכות. אותן דעות מתפוגגות כבר בתחילת כל דיון טלוויזיוני. סביבת הדיון אינה מסייעת לדיון עצמו בשמירה על כללי השיח הטלוויזיוני המקובלים. מהר מאוד מתעוררים העימותים האישיים אשר מפעם לפעם מקבלים חיזוקים על-ידי אופי המנחה ושאלותיו וכן על-ידי מבנה התכנית. כבר בפתיחה מקבלת תכנית הטלוויזיה תפנית בצורת הקנטות הדדיות והתקפות אישיות קשות. אורחי התכנית שוכחים כי הם מייצגים עמדה פוליטית מסוימת והופכים לאנשי-שבטים פצועים, הדולקים אחר עימותים ופעולות-נקם.

על אף השינויים הרבים שחלו בתכניות הטלוויזיה של ערוץ “אל-ג’זירה”, התכנית “הכיוון ההפוך” שמרה על מתכונתה המקורית ללא שינויים משמעותיים. המנחה, פייסל, איננו אמון אך ורק על רייטינג גבוה כי גם על ניהול של שיח טלוויזיוני פורה. לא ייתכן כי תכנית המשדרת זה למעלה מעשר שנים תמשיך להתבסס על אותם דברי הסתה והתבטאויות חוזרות ונשנות בכל פרק ופרק. לא יתכן שהמנחה יצעק אל המרואיין וישאל “כיצד תשיב על הדברים..”. זוהי התחמקות מדרישות המנחה המעורב שבכוחו להנחות את הדיון להעשירו ולהרחיקו מעניינים אישיים ומהעלבות. לא ניתן להתחבא לעד מאחורי צעקות האורחים. אחד מחברי הפסיק מזה שנים מספר מלצפות בתכנית משום שנאלץ לשנות את התחנה בכל פעם שהחל סבב עימותים חדש. אותו חבר תיאר את הבושה אשר הוא חש נוכח הדברים המתרחשים על גבי המרקע - בושה מהתיישנות “התבשיל הטלוויזיוני” וירידתו לדרגת שפל כזו שממנה לא ניתן עוד לרדת.

לפיכך נתפסת התנצלותה האחרונה של “אל-ג’זירה” כחיזור אחר רחוב גדול המלא באמוציות קמאיות ואוויליות. “אל-ג’זירה” מתנצלת בפני אותו רחוב על ההתקפה שנעשתה כנגד המהות האלוהית וכנגד סמלי האסלאם הקדושים. עם זאת היא אינה מביעה את צערה למשל על עצם התכנית “הכיוון ההפוך” ועל מאות העלבות ופגיעות להם נחשפו מגזרים, דתיים וחילוניים, או אישיויות דתיות מכובדות, במהלך שידוריה. “אל-ג’זירה” צריכה היתה להביע את התנצלותה בפני מליוני הערבים המחרישים, אשר לא יצאו במחאות כנגד “אל-ג’זירה” ותחנות השידור בנות דמותה. אלה עקבו בשתיקה ובעצבות אחר התמוטטותו ונפילתו של חלום חדש נוסף על טלוויזיה המשקפת את דמותם והמסייעת להם ולחייהם.

اعتــذار قنــاة «الجـزيـرة» الترويجي!

محمد موسى (السفير، 10.3.2008)

هناك اسباب كافية، تجعل تصديق اعتذار قناة «الجزيرة» القطرية عما قيل في برنامج «الاتجاه المعاكس»، امرا صعبا حقا. القناة وجهت اعتذارا (أنظر «السفير» عدد يوم الجمعة الماضي) لجمهورها قبل ايام، عن تصريحات وجهتها سيدة عربية ضد الدين الاسلامي في الحلقة الاخيرة من برنامج «الاتجاه المعاكس» الذي يقدمه فيصل القاسم.

هذه السيدة، والتي يدرك كل من يعرفها أنها تملك مواقف حادة تقترب غالبا الى التطرف من الاسلام ورموزه، والتي من المفترض ان تكون «الجزيرة» واعية لمواقفها وتصريحاتها، ظهرت في واحد من اكثر البرامج بدائية وعنفا ربما في تاريخ التلفزيون العربي كله. فهل نحتاج بعد ذلك حقاً لخبير نفسي او إعلامي للتنبؤ بما قد يحصل في الحلقة، واللغة التي سوف تستخدم! و كيف يمكن الاعتذار عن شيء قيل في برنامج مثل «الاتجاه المعاكس»؟ هل نتحدث عن برنامج «الاتجاه المعاكس» نفسه؟ هل شاهدت إدارة قناة الجزيرة حلقات البرنامج حقا!؟

برنامج «الاتجاه المعاكس» والذي ظهرت فيه وفاء سلطان في حلقته الاخيرة، هو البرنامج نفسه الذي دفع العديد من الناس المعتدلين الى شتم بعضهم وشتم الآخرين في الحلقات العديدة من عمره الذي يزيد عن عشر سنوات! مثقفون وسياسيون دخلوا (طبيعيين) الى استديو فيصل القاسم ليخرجوا منه أعداء ألداء جاهزين للانقضاض على بعضهم بعنف قاس. عنف يبدو انه كان ينتظرهم وأعد لهم، هناك في الاستديو، وتحدث عنه بعض الضيوف السابقين بصراحة في مقالات ولقاءات صحفية.

لا يهتم «الاتجاه المعاكس» في الحقيقة بالأفكار السياسية والاجتماعية المتضادة المتصارعة، هذه الأفكار تنسحب مبكراً جداً من بداية اي حلقة حوارية. لا يوجد مناخ طبيعي يدفع الحوار إلى الالتزام بالامور التقليدية لأي حوار تلفزيوني، بسرعة كبيرة جداً، تبدأ المعارك الشخصية التي تستلهم بعضاً من طباع المقدم والأسئلة والمسار الذي أعدّ للبرنامج. هذه البرامج اتجهت منذ البداية إلى مناكفات ومعارك شخصية عنيفة، الضيوف في هذه البرامج ينسون أنهم يمثلون اتجاهاً سياسياً معيناً. هم يتحولون الى ابناء قبائل مجروحة، يطاردون خلافاتهم وثاراتهم.

رغم التطورات الكبيرة التي شهدها شكل البرنامج التلفزيوني في قناة الجزيرة، احتفظ برنامج «الاتجاه المعاكس» بصيغته الأصلية من دون تغييرات كبيرة. المقدم فيصل القاسم لا يفتقد فقط الحضور التلفزيوني الطبيعي الناجح، هو يفتقد الموهبة لإدارة حوار تلفزيوني منتج. لا يمكن ان يقوم برنامج تجاوز عمره عشر سنوات، على التحريض نفسه الذي يتكرر كل حلقه والعبارات نفسها. لا يمكن ان يصرخ المقدم بالضيف «كيف ترد على..»، هذا تهرب من شروط المقدم الفعال، القادر على توجيه الحوار وتهذيبه وإبقائه بعيداً عن الشخصنة والإهانات. لا يمكن الاختباء خلف صراخ الضيوف الى الأبد. أحد الأصدقاء توقف عن مشاهدة البرنامج منذ سنوات، لانه كان يضطر لتغيير القناة مع كل جولة من المعارك في البرنامج. الصديق وصف شعوره بالخجل مما يحدث على الشاشة، الخجل من انحطاط «الطبخة» التلفزيونية وتدنيها إلى هذا القاع، الذي من الصعب تجاوز عمقه الآن.

لذلك بدا اعتذار «الجزيرة» الأخير وكأنه أراد ان يغازل شارعاً عريضاً من العواطف البسيطة المغفلة. «الجزيرة» تعتذر من هذا الشارع عن مهاجمة الذات الإلهية والرموز المقدسة، «الجزيرة» تعتذر عما تراه مناسباً وشعبياً. الجزيرة تعتذر عن انتقادات احد ضيوفها للدين الاسلامي، لكنها لا تعتذر مثلا عن برنامج «الاتجاه المعاكس» مثلا، وعن مئات الاهانات والتجاوزات التي تعرضت لها قوميات، طوائف دينية،علمانيون في بعض برامجها، او التي تعرضت لها شخصيات دينية تحظى باحترام كبير لدى الكثيرين. اعتذار «الجزيرة» يجب أن يتوجه ايضاً الى ملايين العرب الصامتين، الذين لم يخرجوا في مظاهرات ضد «الجزيرة» او غيرها، هم راقبوا بصمت وحزن انهيار وسقوط حلم جديد آخر، بتلفزيون يشبههم وينتصر لهم ولحياتهم.