האלטרנטיבה האסלאמית למודרניזם המערבי
כללי 15 במרץ, 2008אל-סייד יסין (אל-חיאת, 17.2.2008)
אל-סייד יסין, אינטלקטואל וחוקר מצרי, עומד על הניסיונות בעולם האסלאם להציב אלטרנטיבות אסלאמיות למודרנה המערבית, במיוחד מצד אנשי אסלאם “הווסטיה” [דרך האמצע בהנהגתו של השיח’ קרדאווי]. בנוסף דן יסין בזיקה הקיימת שבין ההלכה והפרשנות המוטעית לבין הפצת הטרור.
מרבית הזרמים האסלאמיים המודרניים – מתונים או קיצוניים – דוחים את רעיון המודרניזציה המערבית. הם רואים בתפיסות המודרניות המצאה מערבית מיובאת בה נוהגים לשים את מבטחם בכירי האינטלקטואלים המשתייכים לזרם התחייה הערבית. זאת משום שאותם אינטלקטואלים, לראייתם, זנחו את מורשתם האסלאמית העשירה והטילו את יהבם על המערב כשהם מסונוורים מאור הישגיו הטכנולוגיים ומקידמתו התרבותית בתחומים רבים וכן ממשטרו הדמוקרטי.
|
לפיכך, מיהרו חסידי תנועות האסלאם המודרני להגן על המורשת האסלאמית כפי שהם מבינים אותה, תוך שהם מעניקים מעמד של קדושה להיסטוריה של “המדינה האסלאמית” ומתעלמים לחלוטין מנסיבות הקמתה על בסיס דיכוי פוליטי כנגד המעמד הגבוה וכנגד האוכלוסייה בכלל. וההוכחה לכך טמונה בהפסקת פעילותה של מועצת השוּרא מאז מינויו של מועאוויה אבן אל-סופיאן לח’ליפה, כאשר ה”בַּיְעַה” [הבעת האמונים לשליט] הושגה באמצעות החרב.
הקשר בין פרשנות מוטעית לטרור
החסידים הללו של התנועות האסלאמיסטיות אינם מאמינים בשכל ומקדשים את מסירת הידע בעל-פה. הם מצטטים מקורות קדומים ללא שימוש בשכל ונשענים – לדאבון הלב – על חדית’ים מזויפים. זאת משום שחלק מהחדית’ים נוגדים את השכל הישר, חלקם חסר כל טעם, וחלקם האחר לא עולה בקנה אחד עם אורח חייו של הנביא עליו השלום. הדבר נובע ממלאכתם המבוססת בעיקרה על מסירה שבעל-פה ולא על השכל. לכן תמצא כי הם מקדשים את ספרי החדית’ים הידועים, שהבולט מביניהם הוא “סחיח אל-בוח’ארי”* ודומיו, על-אף שספר זה מכיל בתוכו מאות חדית’ים מזויפים. למרות זאת, הם בוחרים להעניק לו מעמד של קדושה ולא מסכימים להפנות כל ביקורת שהיא כנגד חלק מהחדית’ים המובאים בו.
במאמציהם הרבים למסור את המורשת האסלאמית הקדומה הם נשענים ללא סייג על שני כלים עיקריים ; ה”תאוויל” [פרשנות אלגורית] שהינו מסולף וה-”קיאס” [היקש; גזירת מסקנות] המוטעה! באשר ל”תאוויל” המסולף, כלי זה שימש פעמים רבות אמצעי תמיכה בטענות פוליטיות מסוגים שונים – החל מהתנגדות לשליט עריץ (או בכינויו האחר - מתן חותמת שריעית אסלאמית להפיכות פוליטיות) ועד להתרת דמם של מוסלמים כדרכן של התנועות האסלאמיסטיות הטרוריסטיות הנשענות על פרשנויות אלגוריות רבות מסולפות המעניקות להם את ההכשר לפגוע בממונם של מוסלמים ולהרוס את רכושם, והכל תחת דגל הג’יהאד למען אללה! באשר ל-קיאס [ההיקש] המוטעה, השימוש שנעשה במכשיר זה הפך כה נפוץ עד לכדי כך שתנועת “אל-גמאעה אל-אסלאמיה” המצרית, הידועה כארגון טרור, היתה נוקטת באלימות, מבצעת פשעים ורוצחת מוסלמים, אזרחים זרים ובמיוחד תיירים, תוך שהיא מיישמת “קיאס” מוטעה כהצדקה למעשיהם.
בניסיון להביע חרטה וחשבון נפש, מספרים אנשי תנועת “אל-גמאעה אל-אסלאמייה” בספר שהתפרסם, כי מעשי הרצח שהתרחשו כנגד תיירים בוצעו כגזירה של מעשי הנביא, עליו השלום, שנהג להשתמש בבליסטרה כדי להרוג את אויביו! וכלי מלחמה זה הוא שהתיר את פיצוץ האויבים ואת פיזורם לכל עבר! על-סמך דבריהם המובאים בספר עולה כי עשיית ההיקש ממעשי הנביא המכובד כנגד אויביו, היא שהעניקה לגיטימיות שריעית דתית למעשיהם כנגד אזרחים זרים. האמת היא כי אין מקום לאותו “קיאס” מוטעה אשר מסתמך בצורה מזויפת ושקרית על שיטות הלוחמה של הנביא כנגד אויבי האסלאם.
ספרי תנועת “אל-גמאעה אל-אסלאמיה” לצד חשבון הנפש של תנועת “אל-גיהאד” המצרית, ארגון טרור נוסף המוצף בתפיסות דתיות פגומות, מעידים על הלקויים הרבים המאפיינים את “תרבות האמירים” של אותן תנועות [הכוונה לראייה כי להן הסמכות והידע לפסוק בכל דבר ועניין], קל וחומר מעידים הדברים על הליקוי הטמון באנשיהן אשר צעדו בדרך הטרור כשהם אינם יודעים דבר על האסלאם מלבד לשמו.
האסלאם הווסטי והאלטרנטיבה האסלאמית
מלבד לתנועות האסלאמיות שברובן הגדול דוחות את המודרנה המערבית, את רעיונותיה ואת יישומה, ישנם זרמים אסלאמיים נאורים שלא שוכנעו אף הם ולפיכך מנסים לנסח אלטרנטיבה אסלאמית למודרנה המערבית! אותה אלטרנטיבה מתאפיינת בעריצות, משום שהיא נשענת על חמישה נדבכים עיקריים שהם: הידע, הזהות, דחיית תפיסת המולדת והאזרחות, רעיון האסלאם הפוליטי, וסוג האסכולה הדתית של השלטון.
בעניין הידע, זה מכבר הוקם פרויקט רחב ידיים בראשו עומד טה ג’אבּר עלוואני [ראש המועצה ההלכתית המוסלמית בארה”ב]. עלוואני הוא יליד עיראק, איש אל-אזהר, והוא שהעניק לפרויקט את שמו “אסלום הידע”. עלה בידי לעיין במסמך הראשי של הפרויקט, אשר נוסד לפני שנים מספר על יסודות תפיסה הדוגלת בתהליך של אימוץ ידע מערבי בתחום הסוציולוגיה ותמצותו על-ידי מומחים מערביים מהתחום, מסירתו לידי סוציולוגים מוסלמים כדי שאלו יוכלו להמירו לאסלאם. [כלומר להעניק לאותו סוג ידע מימד וביסוס אסלאמי דתי]. ברור כי יסודותיו של פרויקט דמיוני זה התמוטטו. זאת משום שבתחום המדע, בין אם מדובר במדעי הטבע או החברה, לא קיים ידע נוצרי, מוסלמי או בודהיסטי; לשיטת הלימוד אין כל אזרחות! עיצוב הביורוקרטיה כפי שהותוותה על-ידי איש מדעי החברה הגרמני, מקס וובר, לדוגמא, אינו מונע את יישומה במצרים או באחת ממדינות ערב, על-אף שרעיון הביורוקרטיה עצמו מתעצב ומקבל את צורתו על-פי ההיסטוריה החברתית הייחודית בכל מדינה ומדינה. פרויקט אסלום הידע ניסה להשיג את מטרתו באמצעות גיוסם של מאות חוקרים מוסלמים וערבים, ובאמצעותם של פרויקטים מדעיים רבים וועידות רבות. אלא שפרויקט זה כשל כשלון חרוץ בהשגת יעדיו, ולא נותר לי אלא לשבח את חברי הפרויקט שהודו בפומבי ביותר מהזדמנות אחת בכישלונו.
את הנדבך השני עליו מתבססת האלטרנטיבה האסלאמית למודרנה המערבית, ניתן לכנות בשם “זהות מדומיינת” Imagined identity. אותה זהות פאן-אסלאמית מדומיינת, כך על-פי הטענה, אומצה על-ידי המוסלמים ברחבי העולם ללא קשר לאזרחותם או למוצאם משום שכל המוסלמים בעולם משתייכים לאומה אסלאמית אחת. ראייה זו מתעלמת מהמשטרים הפוליטיים השונים בהם חיים, מהבדלי התרבות המאפיינים אותם ומהפרשנויות האסלאם השונות המבוססות על מנהגי המקום והמסורת הרווחים.
אותה זהות מדומיינת מתכחשת לרעיון המדינה ומשמשת כביקורת כנגד פטריוטיזם. המדינה, תהא אשר תהא, חסרת ערך אל מול האסלאם. זאת משום שהגבולות בין המדינות הם גבולות מלאכותיים שהונחו באופן שרירותי על-מנת להפריד בין בני האומה האסלאמית האחת.
הנדבך הרביעי לאותה אלטרנטיבה אסלאמית פיקטיבית הוא רעיון ה”שורא” [מועצה אסלאמית המייעצת לשליט המוסלמי] אשר משמשת אלטרנטיבה לתאורית הדמוקרטיה המערבית! רעיון זה מועלה תוך התעלמות מוחלטת מעובדות היסטוריות אשר מצביעות על כך שמועצת השורא חדלה מלתפקד במהלך כל תקופת שלטון הח’ליפה מועאוויה בן סופיאן. כמו כן, דחייתה העיוורת של הדמוקרטיה המערבית, מדגישה בתוכה מספר חסרונות ומתעלת מאספקטים חיוביים רבים.
גורמים אסלאמיים מתונים ניסו, במהלך העשורים האחרונים, לזנוח את הדחייה המוחלטת לרעיון הדמוקרטיה המערבית. חלקם כדוגמת תנועת “האחים המוסלמים” במצרים אף קרא להקמת מפלגות פוליטיות על בסיס סמכות אסלאמית עליונה. והמציאות מוכיחה כי אותן תכניות שהועלו לאחרונה על-ידי תנועת “האחים”, מערבבים ערבוב מכוון בין הדת והפוליטיקה. הקיצוניות הדתית הגיעה לשיאה כאשר תנועת “האחים” דרשה את הקמתה של מועצה עליונה של אנשי הלכה שתקבע את הסמכות הדתית עליה תשען מפלגתם הפוליטית. הצעה זו הוגשה לנשיא כדי שזה יאשרה או ידחה והוגשה בנוסף לידי וועדות הפרלמנט. משמעות הדברים, בכל הפשטות, כי זוהי קריאה להקמת מדינה דתית היוצאת כנגד הזרם הדמוקרטי העולמי השלט, באמצעות החזרת אסכולת “ווילאיית אל-פקיה” [ציות לשלטון איש ההלכה; עיקרון שפיתח האייתוללה ח’ומייני] אולם הפעם בגרסתו הסונית.
* אחד מספרי המסורות המהימנות שנכתב על-ידי מוחמד אבן אסמאעיל בוח’ארי במאה ה-9 לספה”נ.
البديل الإسلامي للحداثة الغربة
السيد يسين ( الحياة، 17.2.2008)
الغالبية العظمى من التيارات الإسلامية المعاصرة - لا فرق بين المعتدلة منها والمتطرفة - ترفض الحداثة الغربية. وهي تعتبر أن أفكار الحداثة ليست سوى بدع غربية مستوردة إن آمن بها كلها أو ببعضها عدد من كبار مفكري النهضة العربية، فذلك لأنهم تجاهلوا تراثهم الإسلامي الخصب، وولوا وجوههم تجاه الغرب، مبهورين بإنجازاته التكنولوجية، وبتقدمه الحضاري في عديد من الميادين، وبنظامه السياسي الديموقراطي.
ومن ثم اندفع أنصار هذه الجماعات للدفاع عن التراث الإسلامي كما يفهمونه. وهم في هذا المجال يميلون إلى تقديس تاريخ «الدولة الإسلامية»، وينفون عنها تماماً أنها قامت على القهر السياسي للنخبة وللجماهير على السواء. والشاهد على ذلك أن الشورى توقف إعمالها منذ تولي معاوية بن أبي سفيان الولاية، وأصبحت البيعة تؤخذ بعد ذلك بالسيف.
وبالإضافة إلى ذلك فأنصار هذه الجماعات الإسلامية لا يؤمنون بالعقل في الوقت الذي يقدسون فيه النقل! ولذلك تراهم ينقلون عن القدماء بغير تفكير، ويعتمدون - للأسف الشديد - على أحاديث نبوية موضوعة. وذلك لأن عديداً منها ينافي العقل وبعضها ينافي الذوق، وبعضها الآخر لا يستقيم مع سيرة الرسول (صلى الله عليه وسلم).
ولأن صناعتهم الأساسية هي النقل وليس العقل، تراهم يقدسون كتب الأحاديث الشهيرة وأبرزها «صحيح البخاري» وغيره، مع أن هذا الكتاب يحتوي على مئات الأحاديث الموضوعة. غير أنهم يقدسونه، ولا يقبلون أي نقد يوجه إلى بعض الأحاديث الواردة فيه.
وهم في مسعاهم للنقل من التراث القديم يعتمدون اعتماداً أساسياً على آليتين هما التأويل المنحرف والقياس الخاطئ!
أما التأويل المنحرف فاستخدم بكثرة لتدعيم حججهم السياسية في مختلف المجالات، من الخروج على الحاكم الظالم، أي بعبارة أخرى إضفاء شرعية دينية على الانقلابات السياسية، إلى إباحة قتل المسلمين كما تفعل الجماعات الإسلامية الإرهابية، استناداً إلى تأويلات منحرفة متعددة، أدت بهم إلى إضافة حقهم في استحلال أموال المسلمين وتخريب ممتلكاتهم، وكل ذلك يتم تحت راية الجهاد في سبيل الله!
أما القياس الخاطئ فقد استخدم بتوسع، لدرجة أن «الجماعة الإسلامية» المصرية، وهي جماعة إرهابية سبق لها أن مارست العنف وارتكبت جرائم القتل العمد ضد المسلمين والأجانب وخصوصاً السياح، تطبق في ذلك قياساً خاطئاً!
وورد في أحد كتب هذه الجماعة التي صدرت من باب التوبة عما فعلوا وممارسة النقد الذاتي، أنهم مارسوا قتل السياح الأجانب في مصر قياساً على ما كان يفعله الرسول (صلى الله عليه وسلم)، لأنه كان يستخدم آلة المنجنيق في قتال أعدائه! وهذه الآلة من آلات الحرب التي تتيح إلقاء الطوب على الأعداء فتشتتهم!
وتقول كتبهم إنه قياساً على ما كان يفعله الرسول الكريم ضد أعدائه، فإن استهدافهم للسياح الأجانب وقتلهم يصبح مسألة مقبولة شرعاً! والحقيقة أنه لا مجال هنا لهذا القياس الخاطئ، والذي يستند زوراً وبهتاناً إلى السلوك الحربي للرسول ضد أعداء الإسلام.
وكُتب هذه الجماعة الإسلامية بالإضافة إلى مراجعة جماعة «الجهاد» المصرية، وهي جماعة إرهابية أخرى، زاخرة بالفكر الديني الركيك، يعكس الضعف الشديد في ثقافة «أمراء» هذه الجماعات، فما بالك بأنصارهم الذين ساروا في طريق الإرهاب وهم لا يعرفون في الواقع من الإسلام إلا اسمه؟!
غير أنه إذا كانت الجماعات الإسلامية في غالبيتها العظمى ترفض الحداثة الغربية نظرية وتطبيقاً، فإن بعض التيارات الإسلامية المتنورة لم يقنع بذلك، وإنما حاول أن يصوغ بديلاً إسلامياً للحداثة الغربية!
وهذا البديل يتسم بالشمول، لأنه يقوم على خمس دعائم أساسية وهي المعرفة، والهوية، وإنكار مفهوم الوطن والوطنية، والنظرية السياسية الإسلامية، ومذهب الحكم.
أما المعرفة فقد أسس بصددها مشروع مترامي الأطراف أشرف عليه طه جابر علواني، وهو عراقي أزهري، وأطلق على المشروع «أسلمة المعرفة». وأتيح لي أن أطلع على الوثيقة الرئيسية للمشروع التي صدرت قبل سنوات عدة وهي تقوم أساساً على فكرة محورية هي الاستحواذ على المعرفة الغربية في مجال العلوم الاجتماعية، وتلخيصها بواسطة عدد من العلماء الاجتماعيين الغربيين، ثم إعطاء هذه الملخصات إلى علماء اجتماعيين مسلمين لأسلمتها!
ومن الواضح تهافت الأساس المعرفي لهذا المشروع الوهمي، لأنه في مجال العلوم، طبيعية كانت أو اجتماعية، ليست هناك معرفة مسيحية وأخرى إسلامية وثالثة بوذية! ومن الأقوال التي تستحق التأمل بهذا الصدد أن المنهج لا جنسية له!
ومن ثم فبلورة منهج لدراسة ظاهرة البيروقراطية كما فعل عالم الاجتماع الألماني ماكس فيبر - على سبيل المثال - لا يمنع من تطبيقه في مصر أو في أحد البلدان العربية، رغم أن الظاهرة البيروقراطية ذاتها تتشكل وتتلون بحسب التاريخ الاجتماعي الفريد لكل بلد.
وحاول مشروع أسلمة المعرفة تحقيق أهدافه عن طريق تجنيد مئات من الأساتذة الإسلاميين والعرب، وعبر مشاريع علمية متعددة، ومؤتمرات كثيرة، إلا أنه فشل فشلاً ذريعاً في تحقيق أهدافه. ويحمد لأصحاب هذا المشروع أنهم اعترفوا أكثر من مرة علانية بهذا الفشل.
والدعامة الثانية للبديل الإسلامي للحداثة الغربية هي صياغة ما يمكن أن نطلق عليه هوية متخيلة! Imagined identity وهذه الهوية الإسلامية المتخيلة يزعم المروجون لها أن المسلمين يعتنقونها في كل أنحاء الأرض أياً كانت أجناسهم أو أعراقهم! وذلك لسبب بسيط - في نظرهم - هو أن كل المسلمين في العالم ينتمون إلى الأمة الإسلامية الواحدة، وبغض النظر عن الاختلاف في أنظمتهم السياسية، أو الاختلافات الثقافية بينهم، أو تنوع الفهم للإسلام، حسب الأعراف والتقاليد السائدة!
ويرتبط بهذه الهوية المتخيلة إنكار مفهوم الوطن ونقد مشاعر الوطنية! فالوطن - أياً كان - لا قيمة له في ميزان الإسلام كما يزعمون، لأن الحدود بين الأوطان حدود مصطنعة وضعت تعسفاً للفصل بين أبناء الأمة الإسلامية الواحدة!.
والدعامة الرابعة لهذا البديل الإسلامي المزعوم هي فكرة الشورى الإسلامية التي تقدم بديلاً لنظرية الديموقراطية الغربية! يتم ذلك في تجاهل تام للحقائق التاريخية التي تتمثل في تعطيل الشورى عملاً طوال تاريخ الدولة الإسلامية منذ ولاية معاوية بن أبي سفيان·
بالإضافة إلى أن الرفض الأعمى للديموقراطية الغربية يركز في الواقع على بعض سلبياتها، ويتجاهل جوانبها الإيجابية المتعددة.
وقد حاولت بعض الاتجاهات الإسلامية المعتدلة، في العقود الأخيرة، التخلي عن هذا الرفض القاطع للديموقراطية الغربية، ودعا بعضها مثل جماعة «الإخوان المسلمين» في مصر، إلى تشكيل أحزاب سياسية بمرجعية إسلامية!
والواقع أن هذا البرنامج الذي طرحته جماعة «الإخوان» في مصر أخيراً يخلط خلطاً متعمداً بين الدين والسياسة.
ووصل التطرف الديني إلى أقصى مداه، حين حددت جماعة «الإخوان المسلمين» المرجعية الإسلامية لحزبهم السياسي المقترح بضرورة تشكيل مجلس أعلى للفقهاء، تعرض عليه قرارات رئيس الجمهورية لإقرارها أو رفضها، وكذلك قرارات المجالس النيابية.
ومعنى ذلك بكل بساطة الدعوة إلى إقامة دولة دينية ضد التيار الديموقراطي العالمي السائد، وذلك بإعادة إنتاج مذهب «ولاية الفقيه» الشيعي، ولكن على الطريقة السنية هذه المرة!
