שתיקת האינטלקטואל – פשע
כללי 14 בפברואר, 2008עבד אל-ח’אלק חוסין (השיח המודרני, 4.5.2006)
האינטלקטואל העיראקי היושב בלונדון עבד אל-ח’אלק חוסין קובע כי שתיקתם של הליברלים הערבים מסייעת לטרור ולעליית הקיצוניות האסלאמית. האינטלקטואלים הערבים עושים בשתיקתם יד אחת עם הממשלות הערביות אשר השתמשו באסלאמיסטים עד שאלו קמו עליהן והיום הם מהווים סכנה גדולה ליציבותם. הוא מציע לכל האינטלקטואלים שלא לקבל את המציאות, לצאת מן האדישות ולקדם את הדמוקרטיה ואת הליברליזם.
”הצרה איננה בעושקם של הרשעים אלא בשתיקתם של הטובים“
(מרטין לותר קינג)
השתיקה פוגעת בשותקים
מאז הילדות חונכנו על האימרה ”אם הדיבור הוא מכסף, אז השתיקה היא מזהב“. פתגם זה שיחק תפקיד חשוב בכך שרבים אימצו להם את השתיקה, גם כאשר סכנה מאיימת על ערכיהם. מיותר לציין כי הדברים תלויים בנסיבות וכאשר האמרה הזו מובאת מחוץ להקשרה, תוצאותיה תהיינה הפוכות. לפיכך מקבילה לה אמרה אחרת: ”זה ששותק ואינו אומר את האמת הוא שטן אילם“. האדם צריך לאמץ לו את העמדה המתאימה לפי מה שמכתיב לו צו מצפונו. אמת היא כי השתיקה קלה מן הדיבור שכן בעליה לא נחשף לסכנה בטווח הקצר, אך בטווח הארוך צפויות לו ולחברה תוצאות הרות-גורל. כפי שאמר המשורר האיראני סעדי אל-שיראזי: ”שני דברים מביאים את הפיקח לכדי טעות – שתיקתו כאשר הדיבור מתחייב והדיבור כאשר הוא חייב לשתוק“.
|
בימים טרופים אלה, עומדים הליברלים הערבים בפני קרב אינטלקטואלי עז נגד הפיגור, הולכת-השולל, ההגמוניה הסלפית ודיקטטורת האסלאם הפוליטי. בדרך, הם ניצבים בפני הצרת-צעדים, חרמות, גירוש ואפילו פגיעות פיזיות מצידם של הכוחות האסלאמיסטים ולצידם חלק מן המשטרים הערביים הדיקטטוריים. ההגמוניה האסלאמיסטית הזו לא הייתה מתעצמת, מתפשטת ושולטת על הרחוב הערבי לולא תמיכתן של הממשלות הערביות והתפשטות השחיתות השלטונית במנגנוני המדינה.
מיהם האחראים האמיתיים לשקיעת ערכי הליברליזם?
חלק מן הכותבים הליברלים מנסים להשליך את האשמה על הליברלים עצמם בשקיעת החילוניות ועליית ההגמוניה של האסלאם הפוליטי ולהאשימם בטיפשות ובחוסר-רצינות בפעולתם ובחדירה אל תוך-תוכו של הציבור לשם הפצת רעיונותיהם. לדעתי, זוהי שגיאה בדיאגנוזה של הסיבה. הסיבה להתפשטות הקיצוניות האסלאמית ולשקיעת החשיבה הליברלית טמונה בכמה גורמים מסובכים ושלובים זה בזה. בין גורמים אלה ניתן למנות את רדיפתן של הממשלות הערביות את הכותבים הדמוקרטיים והליברליים; את פתיחת הזירה בפני האסלאמיסטים הקיצונים, מה שאפשר להם לשלוט על מוסדות הדת במדינות ערב והאסלאם ולזכות בהגמוניה בתרבות, בהטפה הדתית, בהוצאה-לאור ובהכוונת הדורות הצעירים על-פי התורה הסלפית אשר הביאה להקצנה ולהשתלטותה של דרך האסלאם הפוליטי. לא די בכך שהתורה הסלפית קיימת זה מאות בשנים, שורשיה איתנים במעמקי החברות הערביות והאסלאמיות והיא חודרת לתת-ההכרה של האזרח המוסלמי מן השורה כאשר כל שהיא צריכה הם השפעה וקריאה לפעולה בדרשות הדתיות הנמלצות. כזה הוא גם תפקידן של הממשלות במלחמה נגד החשיבה הנאורה והליברלית, עת נעזרים שלטונות הדיכוי באמאמים במסגדים המגויסים כולם לתורה הסלפית הפוליטית ובהפצת הרעיון כי החילוניות, הליברליזם ואף הדמוקרטיה הינם רעיונות מיובאים, מופקרים, אתאיסטים, מנוגדים לאסלאם וזרים לחברה הערבית השמרנית המורגלת למסורת האבות הקדמונים ישרי-הדרך. באופן דומה, התפשטות האנאלפביתיות מותירה כר פורה אותו מנצלים האמאמים במסגדים לשטיפת מוחם של הצעירים ולפיתויים באמצעות גן-העדן והחוּריוֹת (בתולות גן-העדן) להצטרף אל ארגוני הטרור. אשר לליברלים, הרי לאלה אין כוח ואין יכולת. כל שיש ברשותם הם קולמוסיהם והם מגורשים ומאוימים בפגיעות פיזיות מצד ממשלותיהם ומצד אנשי האופל המאיימים עליהם ועל משפחותיהם בשחיטה. איך בדיוק הם אמורים לחדור אל תוך-תוכו של הציבור לשם הפצת רעיונותיהם כאשר אפילו ספריהם מוחרמים מלהיכנס לארצותיהם?
כן, הממשלות הערביות העריצות הן האחראיות להתפשטות האסלאם הפוליטי הקיצוני, משום שהן אלה אשר ביקשו להיעזר בזרם האסלאמי במלחמתן נגד הכוחות הדמוקרטיים וברדיפה אחר האינטלקטואלים הליברליים, אפילו במקום גלותם. התוצאה היא כי הממשלות והעמים הללו שילמו את המחיר הכבד, כפי שקורה כיום ברבות ממדינות ערב הסובלות מטרור. הממשלות הללו לא הסתפקו אך ורק במתן יד חופשית לאסלאמיסטים במלחמה נגד החשיבה הליברלית, אלא שמנגנוני הביון שלהן החלו גם הם להשתמש באותן השיטות בהן משתמשים הטרוריסטים ברדיפתם את הליברלים בארצות גלותם, לשם הטלת מורא עליהם ואף לשם חיסולם וזאת בכדי לגלגל את האחריות לפשעיהן לפתחם של ארגוני הטרור. זהו משחק מלוכלך שאותו משחקות חלק מן הממשלות הערביות ואין ספק כי תוצאותיו תהינה מזיקות עד מאוד לכלל. המצב הזה מטיל את האחריות הערכית על כלל הכותבים הנאורים הטובים לחדול מלשתוק לנוכח ההתעללות ושלילת זכויות האדם המתרחשות במדינות ערב ואשר מאיימות בתוצאות הרות-אסון אשר לא תשארנה חלקה טובה אחריהן. כעת, מתרחשים מעשי טבח בכמה וכמה מדינות ערביות – טבח הגד כולם בעראק; טבח במצרים נגד הקופטים; טבח, התעללות, פשעי אונס ומעשי חילול-נשים שרירותיים, מצד כנופיות ג’נג’ויד הנתמכות על-ידי ממשלת סודאן והמכוונים נגד נוצרים בדארפור, בדרום סודאן. אכן, השתיקה נוכח מעשי הטבח הללו היא פשע. כפי שאמר וולטייר: ”היכן שמצויים מעשי עושק, הרי שהאוחזים בקולמוס הכותבים אחראים לטפל בו“.
ההיסטוריה של עליית הקיצוניות – קשרי קיצון ושלטון
אם נביט על ההיסטוריה של העולם העתיק והמודרני, או אז נגלה כי הסיבה המרכזית לאסונות אש פגעו באנושות נעוצה בשתיקתם של הטובים והיעדר תשומת-לב וזהירות מצד החברה בכל הנוגע לתוצאות כל אימת שהדיבור היה הכרחי. אני מאמין בלב שלם כי העולם הערבי בפרט וזה האסלאמי בכלל, סובל כיום מקריסתן של אמות המידה הערכיות והתרבותיות , מהתפשטות החשיבה הסלפית האפלה ומהידוק החבל על צוואר החשיבה הליברלית והדמוקרטית. אם לא כך, איך ניתן להסביר את ההיתר שניתן לסופר סלפי קיצוני לפרסם ספר עב-כרס בשני כרכים, בברכתם של גורמים רשמיים, ואשר בגינו הוא קיבל תואר דוקטור בהצטיינות מאוניברסיטה ממשלתית, ובו בוא מסית לרצח של יותר ממאתיים אינטלקטואלים ערבים ליברליים, זאת כאשר במקביל מנוע סופר ליברלי כדוגמת תוּרְכִּי אל-חַמְד מלכתוב? איך נסביר את עמדתה של חברת פרלמנט עיראקית התומכת בהלקאת נשים על-ידי בעליהן באמרה כי אללה התיר לעשות כן? מה נאמר על אמצעי תקשורת המפרסמים ומברכים על פשעי רצח חמורים המבוצעים מול עדשת הטלוויזיה בשם אללה והאסלאם ואשר הצופים מהללים אותם בצעקות ”אללה אכּבר“? על מה מעידה העובדה כי ארגוני הטרור נהנים מפופולאריות נרחבת בקרב העמים הערביים והאסלאמיים? האין כל זאת מעיד על כך שאנו מצויים בשלב של שקיעה תרבותית וערכית?
בשנות השישים של המאה הקודמת פרסם הפילוסוף הצרפתי ז’אן פול סארטר כתב מחאה שכותרתו ”חרפתנו באלג’יריה“ כשהוא מסית נגד המדינה. מפקד משטרת פאריס דרש מן הנשיא דה-גול שיסכים להשימו במעצר ועמו את כל מי שחתם על המנשר המדובר. דה-גול השיב לו כי הוא מסרב להוציא צו מעצר ליורשיו של וולטייר. היכן הערבים והיכן כל זאת? לאיזו שקיעה אינטלקטואלית ותרבותית הגיעו הערבים בעידן הפריצות הזה, ימי בן לאדן, זרקאווי וזוואהרי? ימי ”מנהיג ברירת המחדל“ סדאם חוסיין? ימים בהם חשופים האינטלקטואלים הליברליים לרציחות ואחרים מביניהם מאולצים לצאת לגלות בחפשם אחר ביטחון וכבוד. אנו אכן נמצאים במצב של אסון!
אין ספק כי המצב הזה מתריע על אסון אנושי הרה-אסון הניחת על הערבים שהוא יציר כפיהם ולא ניתן להקל ראש או להמעיט בהשפעתו, אלא אם בכירי השלטון ועמם הסופרים, אנשי-התקשורת ואנשי-הדת מעצבי דעת-הקהל יטילו את יהבם על נושא החינוך וההוראה ויישמו צעדים מחויבי-מציאות למנוע את האסון הזה. מה שקרה וקורה בעיראק אינו אלא ההתחלה והבאות אף קשות יותר. המציאות הערבית והאסלאמית הוא חמור ביותר והרגיעה איננה נראית באופק. מציאות זו מחייבת פעולה מהירה ובייחוד מצידם של האינטלקטואלים. כפי שאמר פרנץ פנון: ”כל היושב לו בשלווה הינו בוגד או מוג-לב“. לאור זאת אנו מבינים כי שתיקתו מבחירה של האינטלקטואל הינה פשע.
שורשי שקיעת הליברליזם בעולם הערבי
הממשלות הערביות מבקשות מן הארגונים האסלאמיים הסלפיים הקיצוניים להשתיק את הבימות שמעליהן מופצת החשיבה הליברלית הנאורה. לדוגמה, אתרי האינטרנט ”אילאף“, ”השיח המודרני“ ו”שקיפות המזרח התיכון“ הוחשכו במספר מדינות ערביות. כמו כן מתנהל כעת מסע קמפיין מרושע מטעם הסלפים בבחריין לסגירת העיתון הבחרייני ”אל-איאם“ והם מאיימים על האינטלקטואלים ברצח אם לא יחדלו לכתוב. אנו עדים למתקפה מרושעת על החשיבה הליברלית מצד כוחות-שְחוֹר הנתמכים על-ידי כמה ממשלות ערביות. לפיכך, חובה להפסיק לשתוק על הפגיעות הללו ולעבור עליהן לסדר היום. ניתן עם זאת, להצדיק את שתיקת האינטלקטואלים הליברלים המצויים במדינותיהם בשל הפחד מפני פגיעות פיזיות אלא שהמחילה הזו איננה מקובלת בכל הנוגע לאינטלקטואלים החופשיים המצויים בגלויות השונות ואשר בחרו לשתוק כשהם מרוחקים באופן יחסי מן הדיכוי ומן הרדיפות. שומה על הכותבים הליברליים בגלות שלא להיכנע לאיומי הטרוריסטים השפלים המפורסמים בהצהרתם הנפסדת אשר פורסמה לפני שבועות מספר שבה הם מאיימים לרצוח את הליברלים כל עוד הם לא יבקשו מחילה פומבית בתוך שלושה ימים מםע פרסומה!! ראוי כי נאמר להם ”לכו לעזאזל – אתם, הצהרותיכם ואיומיכם“. אני מצדיע לידידי ההוגה הליברלי ד”ר שאכּר אל-נאבולסי אשר השיב לדבריהם של אלה [הטרוריסטים] במאמרו ”ניגפתם – אנו מאתגרים אתכם“.
אכן, העמים הערביים מאויימים כעת בטרור אסלאמי יותר מאשר כל עם אחר ויותר מאשר בכל זמן בעבר, בצורה שייתכן שתביא לשקיעה מוחלטת. להולדתו של הטרור הזה היו שותפים גורמים רבים ובראשם אמריקה ולצידה מדינות הנפט של המפרץ הפרסי במהלך המלחמה הקרה וזאת בשם המלחמה באוייבן הראשון במעלה – המחנה הסוציאליסטי. מדינות אלה סייעו לכינונם של ארגוני הטרור ובהם ארגון ”אל-קאעדה“ וסיפקו להם הון ואמצעי-לחימה ואילו האמאמים במסגדים שיחקו תפקיד רב-השפעה בדחיפת הצעירים להצטרפות אל ארגוני הטרור הללו וניהלו בעבורם תעמולה בתקשורת. אשר למדינות ערב האחרות שאין נפט בשטחן, הרי שאלו סייעו בהתפשטותה של החשיבה האפלה והטרוריסטית על-ידי מתן יד חופשית לזרמים האסלאמיים-הסלפיים ועל-ידי רדיפת האינטלקטואלים הדמוקרטים והליברלים, הצרת צעדיהם, והשלכת לבתי-הכלא כאשר את השאר גירשו לגלות ואת המעט שנותרו בעולם הערבי אילצו לשתוק.
האם לשתף פעולה עם ארצות הברית?
עם זאת, לאחר סיום המלחמה הקרה וחיסול הסכנה הסוציאליסטית, השתנה מאזן הכוח והתהפכו היוצרות כאשר אמריקה ועמה העמים הערביים והאסלאמיים הפכו הם למאויימים על-ידי ארגוני הטרור הללו ממש, אלו אשר אותם הם הקימו בשנות השבעים והשמונים. הסכנה הזו עלתה על כל הציפיות והגיעה לשיאה באסון הנורא של 11 בספטמבר 2001 אשר דרבן את אמריקה לשנות את מדיניות החוץ שלה מתמיכה בארגוני האופל ובממשלות הדיקטטוריות לרדיפת הארגונים, להפלת הממשלות העריצות ולפעולה למען הפצת הדמוקרטיה. שינוי היסטורי גדול זה הוא לטובתם של העמים הנרדפים וראוי כי הכוחות הדמוקרטיים [בתוך העולם הערבי] ירוויחו מכך הכי הרבה. התעקשותם של גורמי השמאל בעולם ושל הזרמים הלאומיים החילוניים להילחם באמריקה בשל עמדותיה השליליות בעבר משחק לידיהם של הטרוריסטים האסלאמיים והוא יגרום לצרות נוראיות לאינטרסים של עמינו. המדיניות תשתנה בהתאם לאינטרסים והמדובר כאן בהזדמנות היסטורית ונדירה המפגישה את האינטרסים של עמינו עם האינטרס של המעצמה להילחם בטרור ולהפיץ את הדמוקרטיה.
לפיכך, כעת ניצבות מול העמים הערביים וממשלותיהם שתי אופציות בלבד: או לשתף פעולה עם המעצמה, ארצות הברית, בהתמודדות עם הטרור ובחיסולו ולפעול ברצינות להחלת תהליכי דמוקרטיזציה או שלא לשתף פעול עם ארצות הברית ובכך יתחוללו בארצותינו אסונות נוראיים.
עם-זאת, נראה כי הממשלות הערביות ועמן העמים השקועים עד צוואר בשחוֹר, בבורות ובהטעיה, אינן מבינות את הסכנות המקיפים אותן והן מפחדות מן הדמוקרטיה ומאובדן השלטון יותר ממה שהן מפחדות מן הטרור האסלאמי. בשל כך, הדבר המפחיד ביותר את הממשלות הערביות הוא הצלחתו של הניסיון הדמוקרטי בעיראק. זאת משום שבהצלחתו של ניסיון זה תהפוך עיראק למדינה ידידותית לאמריקה, אשר תבקש להפוך את עיראק לדוגמה לדמוקרטיה ולפריחה כלכלית שאותה יחקו מדינות האזור כפי שקרה בגרמניה, איטליה ויפן שאמרקה שחררה אותן במלחמת העולם השנייה או בדרום קוריאה בשנות החמישים של המאה הקודמת. בעיראק יש את כל המרכיבים שיהפכו אותה ליפן של המזרח-התיכון וזאת בשל עושר הנפט, המים והיכולות האנושיות. בשל סיבה זו, הממשלות הערביות פועלות להכשלת הניסיון הזה, מתוך פחד שיידבקו עמיהן ב”מגפה“ הזו. זה יוצר קוצר-ראות משווע אשר ימיט עליהן ועל עמיהן אסונות לא פחותים בזוועותיהם מאלה המתחוללים בסומאליה.
אין דבר יותר קל לאזרח הערבי מאשר לגדף את אמריקה ואת זאת הבהרתי במאמר ישן פרי-עטי ששמו ”העוינות לאמריקה – לאן?“. אולם, ההצהרה על הצורך ביחסים אסטרטגיים ובידידות עם המעצמה הוא קשה יותר והוא מעמיד את המטיף לו לנוכח ביקורת ובפני סקילה באבנים. בשל כך אני מאמין כי גידוף אמריקה הוא עמדה תועלתנית ופופוליסטית אשר אינה מצריכה אומץ-לב. הקריאה לידידות עם אמריקה משרתת את הסוגיות הגורליות המוטלות לפתחנו ובעיקר לפתחה של התנועה הדמוקרטית הליברלית שבלעדיה לא נוכל להשיג כל התקדמות. בעניין זה אומר הפובליציסט הלבנוני חאזם סאגיה: ” לא קיים ליברלי שיכול להיות אנטי-אמריקני. זהו דבר המנוגד לטבעו. אמריקה היא הכתר ביהלום החירות והיוזמה האנושית הפרטית. היא הפלורליזם התרבותי בפעולה. אבל אין ראוי כי הליברלי יתמוך בהכרח בכל מה שעושה הממשל האמריקאי. אין זו אנטי-אמריקניות – זהו הליברליזם!“ (חאזם סאגיה, אל-חיאת, 16.5.2003 – ראה “על קשייו של הליברל בעולם הערבי”). אני מסכים עם כל מילה מדבריו של סאגיה.
אלה הפועלים להכשלת הניסיון העיראקי אינם מעריכים את מידת הסכנה הטמונה בפעולותיהם. מספרים על ספינה אשר הפליגה על גלי הים ועל סיפונה מאה מלחים 99 מתוכם היו בני שבט אחד ורק מלח אחד היה בן לשבט אויב. 99 המלחים התפללו כל העת לאללה שיטביע את הספינה כדי שיחוסל המלח האויב הבודד. משל זה מתאים בדיוק לכל אותם אלה הפועלים להטבעתה של הספינה העיראקית. קנאותם האידיאולוגית מעוורת אותם מראות כי הם פועלים להריסתה של עיראק ולהכשלת הניסיון הדמוקרטי בה רק כדי שהתבוסה תדבק לאויבתם היחידה, אמריקה. הם אינם מבינים את הסכנות העצומות הצפויות להם במקרה שייכשל הניסיון העיראקי. משמעותו של כישלון כזה היא הצלחת הטרור, מתן רוח-גבית אדירה לחשיבה האפלה ונפילה של הממשלות הערביות בזו אחר זו, ממש כשם שנופלים עלי השלכת בסתיו כאשר נושבת הרוח, כאשר במקומם תעלינה ממשלות המונהגות על-ידי אל-קאעדה ונשיאיהן בן לאדן, זרקאווי וזוואהרי, תחתן נאמר שלום ולא להתראות לשלום העולמי.
מה שנדרש הוא להימנע ממדיניות בת-היענה והשתיקה לנוכח מה שמתרחש במדינות הערביות כעת ואשר מאיים באסון נורא, כל עוד לא ממהרים הבכירים לנקוט בצעדים המתחייבים.
הכומר הלותרני מרטין נימלר (Martin Niemöller) יצא כנגד פשעי הנאצים נגד העם הגרמני לפני ובמהלך מלחמת העולם השנייה בשיר שנאמר בו:
בראשית באו אל הסוציאליסטים
ושתקתי, כיוון שלא הייתי סוציאליסט
לאחר מכן באו אל היהודים
ושתקתי, כיוון שלא הייתי יהודי
לאחר מכן באו אל הקתולים
ושתקתי, כיוון שהייתי פרוטסטנטי
לבסוף באו אליי
ואז כבר לא נשאר מי שיגן עלי.
صمت المثقف جريمة
عبدالخالق حسين (الحوار المتمدن، 4.5.2006)
“المصيبة ليست في ظلم الأشرار وإنما في صمت الأخيار” – مارتن لوثر كنغ
تربينا منذ الصغر على مقولة (إذا كان الكلام من فضة فالسكوت من ذهب). وقد لعبت هذه التربية دوراً كبيراً في تبني البعض الصمت حتى عندما تكون القيم مهددة بالخطر. فمن نافلة القول أن الأمور مرهونة بظروفها وإذا ما طبقت هذه المقولة خارج سياقها ستكون نتائجها معكوسة. إذ تقابلها مقولة أخرى وهي: “الساكت عن الحق شيطان أخرس”. فالمفروض بالإنسان أن يتبنى الموقف المناسب حسب ما يمليه عليه وعيه وضميره. صحيح إن الصمت أسهل من الكلام إذ لا يعرض صاحبه إلى الخطر على المدى القصير، ولكن على المدى البعيد، تكون له عواقب وخيمة عليه وعلى المجتمع. فكما قال الشاعر الإيراني، سعدي الشيرازي:«شيئان يقودان الحكيم إلى الخطأ: البقاء صامتا حينما يكون الكلام مستوجبا، والتكلم حينما يلزمه الصمت».
في هذا الزمن الرديء، يخوض اللبراليون العرب معركة فكرية ضارية ضد التخلف والتضليل والمد السلفي وطغيان الإسلام السياسي. ويواجهون في سبيل ذلك الكثير من مضايقات ومحاصرة وتشرد وحتى التصفيات الجسدية من قبل القوى الإسلاموية ومعها بعض الأنظمة العربية المستبدة. هذا المد الإسلاموي ما كان ليتصاعد وينتشر ويسيطر على الشارع العربي لولا دعم الحكومات العربية له وتفشي الفساد الإداري في أجهزة الدولة.
يحاول البعض من الكتاب الليبراليين، إلقاء اللوم على اللبراليين أنفسهم في انحسار العلمانية وتصاعد المد الإسلام السياسي واتهامهم بالكسل وعدم الجدية في العمل والتغلغل في أوساط الجماهير لنشر أفكارهم. في رأيي، هذا خطأ في تشخيص العلة. إن سبب تفشي التطرف الإسلامي وانحسار الفكر الليبرالي يعود إلى عدة عوامل، معقدة ومتشابكة، منها: اضطهاد الحكومات العربية للكتاب الديمقراطيين والليبراليين، وفسح المجال للإسلامويين المتطرفين مما أتاح لهم السيطرة على المؤسسات الدينية في البلاد العربية والإسلامية، وهيمنتها على الثقافة والدعاية والنشر وتوجيه الأجيال وفق الفكر السلفي والذي أدى إلى التطرف وشيوع فكر الإسلام السياسي. إضافة إلى إن الفكر السلفي موجود منذ مئات السنين، تمتد جذوره في أعماق المجتمعات العربية والإسلامية ومتغلغل في لا وعي المواطن المسلم، فقط يحتاج إلى إثارة وتفعيله بالخطب الدينية الرنانة. كذلك دور الحكومات في محاربة الفكر التنويري الليبرالي، حيث استعانت سلطات القمع بأئمة المساجد المجندين للفكر السلفي السياسي والترويج بأن العلمانية والليبرالية وحتى الديمقراطية هي أفكار مستوردة إباحية إلحادية ضد الإسلام وغريبة على المجتمع العربي المحافظ المعتاد على تقاليد السلف الصالح! كذلك تفشي الأمية الأبجدية التي توفر البيئة الخصبة ليستغلها أئمة المساجد في غسل عقول الشباب وإغرائهم بالجنة وحور العين للانتماء إلى المنظمات الإرهابية. أما الليبراليون، فلا حول ولا قوة لهم، لا يملكون سوى أقلامهم، وهم مطاردون ومهددون بالتصفية الجسدية من قبل حكوماتهم ومن قبل الظلاميين الذين يتوعدونهم وعائلاتهم بالذبح. فكيف لهم التغلغل في أوساط الجماهير لنشر أفكارهم، وحتى كتبهم ممنوعة من الدخول في بلدانهم.
أجل، إن الحكومات العربية المستبدة هي المسؤولة عن تفشي الإسلام السياسي المتطرف، لأنها هي التي استعانت بالتيار الإسلامي لمحاربة القوى الديمقراطية ومطاردة المثقفين الليبراليين حتى في منافيهم. وكانت النتيجة أن دفعت هذه الحكومات وشعوبها الثمن الباهظ، كما يجري الآن في العديد من الدول العربية المبتلية بالإرهاب. ولم تكتف هذه الحكومات بفسح المجال للإسلامويين في محاربة الفكر الليبرالي فحسب، بل راحت اسخباراتها تستخدم ذات الأساليب التي يتبعها الإرهابيون في ملاحقة الليبراليين في منافيهم لإرعابهم، وحتى اغتيالهم، لتلقي جرائمها على المنظمات الإرهابية. وهذه لعبة قذرة تلعبها بعض الحكومات العربية ولا شك ستكون نتائجها وخيمة على الجميع. وهذا الوضع يضع المسؤولية الإخلاقية على جميع الأخيار من الكتاب المتنورين لتجنب الصمت إزاء ما يجري من انتهاكات ومظالم بحق الإنسانية في الدول العربية والتي تهدد بعواقب وخيمة تحرق الأخضر بسعر اليابس. فالآن هناك مجازر في أكثر من دولة عربية، مجاز في العراق ضد الجميع، مجازر في مصر ضد الأقباط، ومجازر وانتهاكات وجرائم اغتصاب وهتك أعراض من قبل عصابات الجنجويد المدعمة من قبل الحكومة السودانية ضد المسيحيين في دارفور جنوب السودان. حقاً الصمت إزاء هذه المجازر جريمة. وكما قال فولتير: “أينما وجد الظلم فالكتاب مسؤولون عنه”.
فلو راجعنا تاريخ العالم، القديم والحديث، لوجدنا أن أهم سبب للكوارث التي نزلت على البشرية يعود إلى صمت الأخيار وعدم تنبيه المجتمع وتحذيره بالعواقب في الوقت المناسب عندما يكون الكلام مطلوباً. إني أعتقد جازماً، أن العالم العربي خاصة، والإسلامي عامة، يعاني الآن من انهيار المعايير والقيم الإخلاقية والحضارية وتفشي الفكر السلفي الظلامي وتضييق الخناق على الفكر الليبرالي الديمقراطي. إذ كيف نفسر السماح لمؤلف سلفي متطرف بنشر كتاب ضخم من مجلدين وبمباركة الجهات الرسمية ويمنح عليه درجة دكتوراه بامتياز من جامعة حكومية، يحرض فيه على قتل أكثر من مائتي مثقف عربي ليبرالي، في الوقت الذي يمنع فيه كاتب ليبرالي مثل تركي الحمد من الكتابة؟ كيف نفسر موقف نائبة في البرلمان العراقي تؤيد ضرب الرجل لزوجته مدعية بأن الله سمح بذلك؟ ماذا نقول عن وسائل إعلام تنشر وتبارك جرائم ذبح البشر أمام عدسات التلفزة باسم الله والإسلام ويهلل لها المشاهدون بصيحات “الله أكبر”؟ وعلى ماذا يدل تمتع الجماعات الإرهابية بشعبية واسعة بين الشعوب العربية والإسلامية؟ ألا يدل كل ذلك على أننا نعيش في مرحلة الانحطاط الحضاري والأخلاقي؟
في الستينات من القرن المنصرم، رفع الفيلسوف الفرنسي سارتر، مذكرة احتجاج بعنوان (عارنا في الجزائر) محرضاً ضد الدولة. فطلب مدير شرطة باريس من الرئيس ديغول موافقته على اعتقاله ومن وقع على تلك المذكرة. فأجابه ديغول أنه يرفض إصدار أمر باعتقال أحفاد فولتير. أين العرب من هذا؟ أي انحطاط ثقافي وحضاري بلغه العرب في هذا الزمن العاهر، زمن بن لادن والزرقاوي والظواهري؟ زمن “القائد الضرورة” صدام حسين؟ زمن يتعرض فيه المثقفون الليبراليون إلى الذبح ويضطر الآخرون منهم إلى الهجرة طلباً للأمن والكرامة. إننا حقاً في حالة كارثة.
لا شك إن هذا الوضع ينذر بكارثة بشرية وخيمة على العرب وهي من صنع أيديهم، ولا يمكن تفاديها أو التخفيف من آثارها، إلا إذا انتبه لها المسؤولون في السلطة والمستحوذون على توجيه الرأي العام من الكتاب والإعلاميين ورجال الدين والمختصين في مجال التربية والتعليم واتخذوا الإجراءات اللازمة لمنعها. فما جرى ويجري في العراق ما هو إلا البداية والآتي أعظم. الوضع العربي والإسلامي جد خطير ولا يحتمل التفرج ويستوجب التحرك السريع وبالأخص من المثقفين. فكما قال فرانس فانون: “كل متفرج، خائن أو جبان”. ومن هنا نعرف صمت المثقف الاختياري جريمة.
تقوم الحكومات العربية وبطلب من التنظيمات الإسلامية السلفية المتشددة على حجب المنابر التي تنشر الفكر الليبرالي التنويري. فمثلاً تم حجب موقع (إيلاف) و(الحوار المتمدن) و(شفاف الشرق الأوسط) في عدد من الدول العربية. كما تجري الآن حملة شرسة من قبل السلفيين في البحرين لغلق صحيفة (الأيام) البحرينية ويهددون المثقفين الذبح إن لم يتوقفوا عن الكتابة. إننا نشهد هجمة شرسة على الفكر الليبرالي من قبل قوى ظلامية تدعمها بعض الحكومات العربية. لذا يجب عدم السكوت عن هذه التجاوزات بالتفرج عليها. ففي الوقت الذي يمكن تبرير صمت المثقفين الليبراليين المقيمين في أوطانهم بدافع الخوف من التصفية الجسدية، إلا إن هذا العذر غير مقبول من المثقفين الأحرار في المنافي الذين اختاروا الصمت وهم بعيدون عن الاضطهاد والملاحقة نسبياً. يجب على الكتاب اللبراليين في المنافي عدم الإذعان لتهديدات الإرهابيين الأوباش التي جاءت في بيانهم البائس قبل أسابيع يهددون فيه بذبح الليبراليين ما لم يعلنوا توبتهم خلال ثلاثة أيام من تاريخ صدوره!! ولنقل لهم (طز فيكم وفي بياناتكم وتهديداتكم). وتحية للصديق المفكر الليبرالي الدكتور شاكر النابلسي الذي رد عليهم بمقال (خسئتم، فنحن نتحداكم).
نعم، إن الشعوب العربية مهددة الآن بالإرهاب الإسلامي أكثر من أي شعب آخر، وأكثر من أي وقت مضى، إلى حد يمكن أن يحصل معه الانهيار التام. وهذا الإرهاب ساعدت في ولادته جهات عديدة، وعلى رأسها أمريكا ومعها الدول الخليجية النفطية خلال مرحلة الحرب الباردة وذلك لمحاربة عدوها الأول، المعسكر الاشتراكي. لقد ساعدت هذه الدول على قيام المنظمات الإرهابية ومنها منظمة (القاعدة) ومدها بالمال والسلاح، كما ولعب أئمة المساجد دوراً مؤثراً في دفع الشباب للانتماء إلى هذه المنظمات الإرهابية وروجت لها بالإعلام. أما الدول العربية الأخرى غير النفطية فقد ساعدت على تفشي الفكر الظلامي الإرهابي وذلك بفسح المجال للتيارات الإسلامية السلفية ومطاردة المثقفين الديمقراطيين واللبراليين حيث ضيقت عليهم الخناق وزجت بهم في السجون وشردت الباقين إلى المنافي وأرغمت من تبقى منهم في الوطن على السكوت.
ولكن بعد انتهاء الحرب الباردة، وزوال الخطر الشيوعي، تغيرت موازين القوى وانقلب السحر على الساحر، فأمريكا ومعها الشعوب العربية والإسلامية باتت هي المهددة بالخطر من قبل ذات المنظمات الإرهابية التي أسستها في السبعينات والثمانينات. وهذا الخطر تجاوز كل التوقعات، حيث بلغ الذروة في كارثة 11 سبتمبر 2001 التي دفعت أمريكا لتغيير سياستها الخارجية، من دعم المنظمات الظلامية والحكومات الدكتاتورية إلى مطاردة هذه المنظمات وإسقاط الأنظمة المستبدة والعمل على نشر الديمقراطية. وهذا التحول التاريخي الكبير هو في صالح الشعوب المضطهدة، لذا يجب على القوى الديمقراطية الاستفادة منها إلى أبعد الحدود. أما إصرار القوى اليسار العالمي والتيارات القومية العلمانية على محاربة أمريكا بحجة مواقفها السلبية في الماضي، فهذا الموقف يصب في خدمة الإرهابيين الإسلاميين ويلحق أشد الضرر بمصالح شعوبنا. فالسياسة تتغير وفق المصالح، وإنها فرصة تاريخية نادرة أن تلتقي مصلحة شعوبنا مع مصلحة الدولة العظمى في محاربة الإرهاب ونشر الديمقراطية.
لذا فالآن، أمام الشعوب العربية وحكوماتها خياران لا ثالث لهما: إما التحالف مع القوة العظمى، أمريكا، لمواجهة الإرهاب والقضاء عليه قضاءً تاماً والعمل الجاد للتحولات الديمقراطية، أو عدم التعاون مع أمريكا وبذلك سيحل ببلدانها الكوارث الماحقة.
ولكن يبدو أن الحكومات العربية ومعها شعوبها الغارقة في ظلام الجهل والتضليل، لا تدرك المخاطر المحدقة بها، وهي تخاف من الديمقراطية وفقدان السلطة أكثر من خوفها من الإرهاب الإسلامي. لذلك فإن أشد ما يرعب الحكومات العربية هو نجاح التجربة الديمقراطية في العراق. لأن بنجاح هذه التجربة سيتحول العراق إلى دولة صديقة لأمريكا والتي تريد أن تجعل منه نموذجاً تقتدي به دول المنطقة في الديمقراطية والإزدهار الاقتصادي، كما حصل في ألمانيا وإيطاليا واليابان التي حررتها أمريكا في الحرب العالمية الثانية وكوريا الجنوبية في الخمسينات من القرن الماضي. والعراق يتمتع بجميع المواصفات ليكون يابان الشرق الأوسط، وذلك لما يمتلك من ثروات نفطية ومائية وإمكانيات بشرية. ولهذا السبب تعمل الحكومات العربية على إفشال التجربة خوفاً من وصول عدواها إلى شعوبها. وهذا ناتج عن قصر نظر شديد يؤدي بهم وبشعوبهم إلى كوارث لا تقل فظاعة عن تلك التي حصلت في الصومال.
ليس أسهل على المواطن العربي من شتم أمريكا، وقد أوضحت ذلك في مقالتي السابقة الموسومة (معاداة أمريكا.. إلى أين؟). ولكن التصريح بضرورة علاقة استراتيجية وصداقة مع الدولة العظمى هو الأصعب والذي يعرض صاحبه إلى النقد والرجم بالحجارة. لذلك أعتقد أن شتم أمريكا هو موقف انتهازي وغوغائي ولا يحتاج إلى شجاعة. إن الدعوة لصداقة أمريكا تخدم قضايانا المصيرية وخاصة الحركة الديمقراطية الليبرالية التي بدونها لا يمكن تحقيق أي تقدم. وبهذا الخصوص يقول الكاتب اللبناني حازم صاغية: “ما من ليبرالي مطلقاً يمكن أن يكون مناهضاً لأميركا. هذا ضد طبيعته. فأميركا جوهرة الحرية والمبادرة الإنسانية الخاصة. إنها التعددية الثقافية وهي تعمل. لكن الليبرالي لا ينبغي له، بالضرورة، أن يؤيد كل ما تقوم به الإدارة الاميركية. وهذه ليست مناهضة لأميركا. انها الليبرالية. (حازم صاغية، الحياة اللندنية، 16/5/2003). وأنا مع ما قاله صاغية في كل كلمة.
إن الذين يعملون على إفشال التجربة العراقية لا يقدرون مدى خطورة سلوكهم هذا. يحكى أن سفينة كانت تمخر عباب البحر وعلى ظهرها مائة بحار، 99 منهم من عشيرة واحدة وبحار واحد فقط من عشيرة معادية. فظل ال 99 بحاراً يدعون الله أن يغرق السفينة لكي يهلك البحار العدو الوحيد. وهذا المثال ينطبق على جميع الذين يعملون على إغراق السفينة العراقية. فقد أعماهم تعصبهم الأيديولوجي وراحوا يعملون على تدمير العراق وإفشال تجربته الديمقراطية من أجل إلحاق الهزيمة بعدوتهم الوحيدة أمريكا، غير مدركين المخاطر الجسيمة التي تنتظرهم في حالة فشل التجربة العراقية. هذا الفشل يعني نجاح الإرهاب ومنح الفكر الظلامي زخماً هائلاً وسقوط الحكومات العربية الواحدة تلو الأخرى كما تسقط أوراق الخريف عند هبوب العاصفة لتقوم مكانها حكومات بقيادة القاعدة ورئيسها بن لادن والزرقاوب والظواهري، وعندها نقرأ على السلام العالمي السلام.
المطلوب تجنب سياسة النعامة والصمت إزاء ما يجري في البلاد العربية الآن والذي يهدد بكارثة ماحقة ما لم يسارع المسؤولون باتخاذ الإجراءات اللازمة الآن.
يقول القس مارتن نيمولر عن جرائم النازية ضد الشعب الألماني قبل وخلال الحرب العالمية الثانية في قصيدة جاء فيها:
في البدء، جاءوا إلى الشيوعيين،
فسكتُ، لأني لم أكن شيوعياً.
ثم جاءوا إلى اليهود،
وسكتُ، لأني لم أكن يهودياً.
ثم جاءوا إلى الكاثوليك،
وسكت، لأني كنت بروتستانتياً،
وأخيراً جاءوا لي،
وعندها لم يبق أحد ليدافع عني.
