התקשורת הערבית: תקשורת הזילות וההונאה העצמית
כללי 2 באפריל, 2007
מאמון פנדי (אל-שרק אל-אווסט, 3.10.2005)
פרופ’ מאמון פנדי: משכיל והוגה מצרי ליברל. מומחה לאסלאם קיצוני ומלמד כיום באוניברסיטה הממשלתית לביטחון הלאומי בוושינגטון ארה”ב, סבור כי תפקיד התקשורת הערבית, בראש ובראשונה, הינו התרכזות בסוגיות חוץ ודחיקתם של בעיות ומשברים פנימיים .
מדוע סוגיות כגון פלסטין ועיראק השתלטו על התקשורת הערבית בה בעת שסוגיות אחרות כגון עוני, רמת החיים הנמוכה, חינוך וחקיקת חוקים המגבילים חירויות, נדחקות ואף לעיתים נזנחות?!האם באפשרותנו לדון בנושא זה בצורה מקצועית ומעמיקה, מבלי לחפש אחר כוונות ואינטרסים נסתרים?! אני מודע כי דיון בסוגיות אלו מהווה מעין כפירה פוליטית, ולכן עלינו ללדון בהן ביושר רב ובמקצועיות עיתונאית. באומרי עיתונות, מתכוון אני לעיתונות הכתובה והחזותית.
תחילה אומר כי הסוגיה הפלסטינית זוכה לסיקור נרחב בשל שתי סיבות עיקריות: הראשונה, הינה מספרם הרב של מהגרים פלסטינים העובדים בעיתונות ובטלוויזיה הערביים. עבורם, סוגיית פלסטין מהווה סיפור קל פשוט לסיקור, שהרי אותם עיתונאים התחנכו על סוגיה זו והם מכירים את ההיסטוריה שמאחוריה, על פרטיה והסתעפויותיה הרבים.
אם כן, מלבד חשיבותה של סוגיה זו והלהט שהיא מייצרת, אנו רואים כי היא מהווה בראש ובראשונה סיפור קל לסיקור. אם כך, הקלות ולא עבודה עיתונאית היא העיקר, ואם אין הדבר נכון, מדוע איננו מסקרים את סוגית ה”מֻדַוַנַה” המרוקאית באותה מקצועיות?! כמה מכם מכירים את המונח “מדונה”?! ה”מדונה” בהקשר של מרוקו הינה המקבילה לחוקי ענייני אישות הקיימים במצרים ואלג’יר הנוגעים לזכויות האישה והמשפחה. נושא זה שהינו מהותי ובסיסי במרוקו, אינו זוכה כלל לכיסוי בעיתונות הערבית. מדוע? משום שבראש ובראשונה זהו סיפור מקומי הנוגע לתושבי מרוקו בלבד, ושנית משום שאנו, הכתבים הערביים לא מעורים בפרטיה. למעשה אין כתבים ערביים המתמחים בנושא המשפחה וענייני אישות. כמו לא קיימים כתבים ערביים המתמחים באזור צפון אפריקה, הכולל את לוב, תוניס, אלג’יריה, מרוקו ומוריתאניה.
באשר לבעלי העיתונים והמוציאים לאור , אלו מחפשים אחר סיפורים המוכרים היטב על-ידי ההמון. בשל כך, אין אנו הכתבים הערביים מסקרים סיפורים מקומיים, משום שאיננו מעורים פרטיהם, ומשום שהגורם המסחרי מאמין כי הציבור אינו מביע עניין בסיפורים כגון אלו. וזאת במידה והגורם המסחרי מהווה כלל חשיבות עבור בעלי העיתונים, שהרי המציאות המרה מוכיחה כי רוב תחנות הטלוויזיה הערביות סובלות מהפסדים כספיים רבים. אנו יודעים למשל כי עלות הדפסה והעסקת עובדים בתחום העיתונות והטלוויזיה מגיעה סה”כ לסכום עלויות של 15 מיליארד דולר בשנה. בעוד שההכנסות עומדות על סכום של אחד וחצי מיליארד דולר. כלומר סכום ההפסדים עומד על 13 וחצי מיליארד דולר מדי שנה. אם כן מי משלם סכום זה ומדוע? אני טוען כי סכום זה הינו מחיר הפרסומים הפוליטיים ולא המסחריים. פרסומים אלו משווקים סוגיות בהן מתעניינים השלטונות, ואלו מנוצלים לניהול תעמולה.
אם כן רווחי העיתונות והטלוויזיה מגיעים למעשה מאותם פרסומים פוליטיים המשרתים את הסוגיות המדוברות, ובאמצעותם מדווחים לאזרחים אודות המצב הפנימי במדינה, ומביאים אותם להאמין כי כל האסונות הפוקדים אותם מקורם בשטן המגיע מבחוץ. התרכזות בסוגיות החוץ, מאפשרת התחמקות מטיפול במשברים פנימיים. זהו למעשה תפקידה האמיתי של התקשורת . להסיט את תשומת לב האנשים מהבעיות הפנימיות, או למזער את הבעיות הפנימיות, ובמקביל להעצים את הסכנה החיצונית.
כפי שכבר אמרתי קיימות שתי סיבות להתבססותה של הסוגיה הפלסטינית בתקשורת הערבית, הראשונה שבהם כאמור היא הקלות שבסיקור סוגיה זו. הסיבה השנייה (החלה גם על סוגית עיראק) נעוצה בכך שהסוגיה הפלסטינית ידועה לציבור וכמו כן היא סוגיה החוצה גבולות. והרי מי שרוצה בטובת העיתון שבבעלותו או בטובתה של תחנת הטלוויזיה שלו, ורוצה כי יאמרו עליו כי הוא מייצג את האומה הערבית, עליו לאמץ לעצמו סוגיות ערביות גדולות. סוגיה כמו ה”מדונה” המרוקאית או המבנה הכלכלי של אחת מהחברות המסחריות במדינות ערב, הן סוגיות קטנות בהרבה מכדי שיזכו לסיקור ע”י תחנת טלוויזיה ערבית. אין ספק כי הסוגיה חייבת להיות גדולה על מנת להתאים לצרכיה של תחנת טלוויזיה גדולה או עיתון גדול.
סוגיה נוספת הזוכה לכיסוי נרחב בשל הקלות שבסיקורה, קלות המאפשרת לכל מי שרק חפץ לכתוב אודותיה, היא סוגית האסלאם הפוליטי. משום שכל מי שלמד בעל-פה חמישה חדית’ים (פרקים בקוראן) וארבע איות (פסוקי הקוראן), יכול להביע את דעתו בנוגע לפסקי הלכה בנושאי ג’יהאד, רעלה ועוד סוגיות נוספות. בזירה רחבת ידיים שכזו, המלאה במוסלמים רבים ,ממוריתאניה ועד לעמאן, יכול כל רפה שכל להתבטא בסוגיות אסלאמיות ולהגיב עליהן. אכן נושא פשוט ולכולם יש מה להגיד, וכל זאת בהעדר סטנדרטים ברורים. הודות לכך ישנם אלפי פרשנים ומומחים לסוגיה הפלסטינית ומאות אלפי מלומדים והוגים אסלאמיים.
לעומת זאת, אם תעיין במדורי הכלכלה שבעיתון או בתכניות הכלכלה בטלוויזיה, תמצא אותם שוממים ודלים וזאת מכיוון שהכתיבה בתחום הכלכלי, המשפטי, או בענייני תחבורה, מצריכה יידע מעמיק ומקצועי, וזה למעשה מה שהתקשורת הערבית זקוקה לו יותר מכל, אולם בפועל אין מי שיבחין בצורך זה. וכך ממשיכה התקשורת הערבית להוות דלת אחורית לפרסום פופוליסטי זול.
אותו איש לוחם צופה בנו מתוך מסך הטלוויזיה, לא בכדי לדווח לנו אודות ידיעות חדשותיות, אלא על מנת להציג עצמו כמי שמדבר בשם האומה הערבית. לספר לנו כי מדינתו היא היא שמהווה “הלב הפועם ” ומנהיגו שלו הינו “השומר, הפרש ומי שפתח בהפיכת מרס” (הפיכת הבעת’ בסוריה שפרצה ב-8 במרץ 1963) פעם הוא מבקר את הילדים בעיראק, ופעם מדווח לנו אודות ההשפלה וההתרפסות (של המנהיגים הערבים)..וכו’. בה בעת שאנו הצופים יודעים כי אותו כתב כלל לא יודע אנגלית או ערבית.
הכתב הופך לגיבור ברגע שהוא תוקף את המעצמה מספר אחת. כשאנו באים לדון בסוגית מילת נשים, הופכת ארה”ב לנושא המרכזי, וכשדנים בסוגית המיעוטים שוב הופכת ארה”ב לנושא המרכזי. כל נושא אחר שאינו עוסק באותה מעצמה גדולה, אינו ראוי לדיון. התקשורת עוסקת במידע…למי שאין מידע בידיו, עדיף שיכבד אותנו בשתיקתו.
בעידן של מידע ותחרות, אין זה די בבחירת הדרך הקלה על חשבון המקצועיות. בעלי תחנות הטלוויזיה אינם יכולים לבחור בסוגיות ערביות חוצות גבולות, בטענה כי הצופים רוצים בכך.. כמו כן ,אין בכל אותם פרסומים די בכדי לכסות על חוסר האונים של הטלוויזיה הערבית…אם כך לשם מה האיוולת?
כיצד נפתור את המשבר הפוקד את התקשורת הערבית? תחילה עלינו לחנך את ילדינו על תרבות המקצועיות ולא תרבות הרמת הקול, זאת על מנת שנוציא מקרבנו כתבים המתמחים במשפט, רפואה ובארכיטקטורה, טכנולוגיה כלכלה ועסקים, אלו הם התחומים החסרים בתקשורת הערבית, שכן לא חסרים לנו כתבים המתמחים בסוגיות פלסטין ועיראק והאסלאם הפוליטי.
על מנת שנדע לחנך דור של כתבים שיגלה עניין בנושאי העוני, חינוך, בריאות וכלכלה, אנו זקוקים לתקשורת המתרכזת בסוגיות פנימיות. הרואה מעבר לסוגיות החוץ, מסוג זה מסיטה אותנו מן סוגיות ראשונות במעלה, ומבריחה אותנו לעבר עולם חיצוני המשמש תירוץ לכישלון פנימי..אין בכך משום הקלת ראש בסוגיות פלסטין ועיראק, בכל כלי , גם בארה”ב, אנו רואים כי 80 אחוזים מהחדשות והפרשנויות עוסקים בסוגיות פנים, ורק 20 אחוזים, לכל היותר, עוסקים בנושאי חוץ. המצב הוא הפוך.
إعلام الاستسهال وخداع الذات
مامون فندي - (الشرق الأوسط 3.10.2005)
لماذا تسيطر قضايا بعينها كفلسطين والعراق على صحافتنا بينما تهمش واحيانا تهمل القضايا الاخرى كالفقر وسوء احوال المعيشة والتعليم والتشريعات المقيدة للحريات؟!
هل يمكننا مناقشة هذا السؤال بمهنية عالية بعيدا عن التفتيش في النيات؟! اعرف ان مناقشة هذه القضايا نوع من الكفر السياسي، ولكن لا بد من مناقشتها بكثير من الامانة والمهنية الصحافية. وبالصحافة هنا أعني الصحافة المكتوبة والمرئية.
بداية اقول إن القضية الفلسطينية تحظى بتغطية عالية لسببين أساسيين؛ السبب الاول، يعود لوجود عدد كبير من الفلسطينيين المهاجرين في الصحافة والتلفزة العربية. وبالنسبة لهؤلاء قضية فلسطين هي قصة سهلة من حيث التغطية، تربى هؤلاء الصحافيون عليها، فعرفوا تاريخها وتفاصيلها وتعرجات مسيرتها.
اذن وخارج موضوع الحماس حول أهمية هذه القضية، نجد في المقام الاول قصة صحافية سهلة. فالاستسهال وليس الحرفية الصحافية هو الأصل، وإلا لماذا لم نغط «المدونة» المغربية بهذه الحرفية؟! كم منكم يعرف كلمة «المدونة»؟ «المدونة» في السياق المغربي هي المقابل لقوانين الأحوال الشخصية في مصر والجزائر مثلا فيما يخص حقوق المرأة والأسرة عامة. هذه قصة اساسية في المغرب لم تغطها صحافتنا لانها أولا قصة محلية تخص المغاربة فقط، وكذلك لاننا نجهل تفاصيلها، لانه ليس لدينا صحافيون متخصصون في شؤون الاسرة والأحوال الشخصية. كما انه ليس لدينا صحافيون متخصصون في الشمال الأفريقي عامة، والذي يشمل ليبيا وتونس والجزائر والمغرب وموريتانيا.
كما ان صاحب الصحيفة ومدير الاعلانات، يبحثان عن قصة يعرفها الجمهور العريض الذي يحاول المعلن الوصول اليه، لكل هذا لا نغطي القضايا المحلية، لاننا لا نعرفها ولأن القائمين على الجانب التجاري يظنون ان المعلن لا يرغب فيها.
هذا إن كان الجانب التجاري مهما لبعض الصحف، ولكن الحقيقة المرَّة هي ان معظم تلفزيونات العرب تحقق خسائر عالية، فمثلا نعرف بالأرقام ان تكلفة تشغيل وطباعة الصحافة والتلفزة في العالم العربي من الماء الى الماء هي 15 مليار دولار سنويا، وان عائد الاعلانات هو 1.5 مليار، اذن الخسارة هي 13.5 مليار دولار. تُرى من يدفع هذا المبلغ ولماذا؟ اقول هنا ان مبلغ 13.5 مليار دولار هو ثمن الاعلانات السياسية لا الاعلانات التجارية؛ الاعلانات التي تسوّق لقضايا بعينها تخص الترويج للحكام والأنظمة. اذن ربح الصحافة والتلفزيون يأتي من هذه الاعلانات السياسية التي تخدم القضايا التي تعرّف الناس بالوضع الداخلي وتجعلهم متشبثين بأن كل ما يأتيهم من ازمات ومصائب يرجع الى الشيطان القادم من الخارج.
اذن في التركيز على قضايا الخارج، هناك حالة إلهاء وانصراف عن ازمات الداخل، وهذا هو دور الاعلام الحقيقي في العالم العربي، صرف الناس عن مشاكل الداخل، او تصغير المشاكل الداخلية وتعظيم الخطر الخارجي.
قلت ان هناك سببين لطغيان القضية الفلسطينية، وتحدثت عن الاستسهال كسبب اول، لأن كثيرا من الصحافيين الفلسطينيين وغيرهم تربوا على هذه القضية. كما ان محاولاتنا ونحن صغار لاثبات اننا نفهم في السياسة هي من أجل امتحان بعضنا بعضا بمعرفة الفصائل الفلسطينية المختلفة من ابو نضال الى جورج حبش الخ..
اما السبب الثاني، وهو أمر ينطبق على حالة العراق ايضا، فان فلسطين هي قضية معروفة لكل الجماهير العربية، هي قضية عابرة لحدود الدول، ولذا فمن يرد لصحيفته او لتلفزيونه ان يقال عنه تلفزيون كل العرب، فلا بد ان يتبنى قضايا عربية كبيرة، فقضية مثل المدونة المغربية او الشكل الاقتصادي لواحد من القطاعات او الشركات في دول عربية، ما هي اقل بكثير من ان يغطيها تلفزيون عربي او صحيفة عربية. لا بد ان تكون القضية الصحافية كبيرة حتى تليق بتلفزيون كبير وصحيفة كبيرة.
قضايا أخرى تغطى ايضا لأنها سهلة ويمكن لكل من هب ودب ان يكتب فيها، هي قضية الاسلامويين والاسلام السياسي، لان كل من حفظ خمسة احاديث واربع آيات، يستطيع الفتوى في الجهاد وفي الحجاب وغيرها من المسائل.
في هذا الفضاء الشاسع المليء بالمسلمين من موريتانيا حتى عُمان، يستطيع اي أبله الحديث عن شؤون المسلمين والتعليق عليها. الموضوع سهل والكل يدلي فيه بدلوه، وذلك لغياب المعايير الصارمة التي تحكم العملية الصحافية. لذلك لدينا آلاف المعلقين عن قضية فلسطين ومائة الف كاتب ومفكر اسلامي.
بالمقارنة، اذا ما نظرت الى صفحات الاقتصاد او البرامج الاقتصادية في التلفزيون والصحافة العربية ستجدها قاحلة وفقيرة للغاية، ذلك لأن الكتابة في الاقتصاد او في القانون، او حتى في شؤون المواصلات وأزماتها هي كتابة تحتاج الى دراسة، وليس منا من يرى ان الصحافة تحتاج الى دراسة، الصحافة عندنا هي الباب الخلفي للنجومية الرخيصة.
فهذا صحافي مناضل يطل علينا من شاشة التلفزيون ليس ليطلعنا على معلومات جديدة وانما ليقدم نفسه متحدثا باسم الأمة، وان بلده هو «السرة والثورة» وان زعيمه هو «الحارس والفارس ومفجر ثورة مارس». مرة يزور أطفال العراق، ومرة يخطب فينا عن الهوان والانبطاح.. الخ. وكلنا يعرف ان هذا الصحافي لا يقرأ لا الانجليزية ولا العربية.
الصحافي عندنا يصبح بطلا عندما يناقش الدولة العظمى في القضايا التي تطرحها. نتكلم في ختان الاناث فقط عندما تطرح اميركا الموضوع. ونتكلم عن الاقليات عندما تطرح اميركا الموضوع. نحن لا نناقش أقل من الدول العظمى.
الصحافة معلومة.. من ليست لديه معلومة فعليه ان «ينقطنا بسكاته».
في عصر المعلوماتية والمنافسة، لا يكفي للصحافة العربية ان تلجأ الى الاستسهال على حساب المهنية، او لا يلجأ صاحب التلفزة او الجريدة الى ما يسمى القضايا العربية عابرة الحدود، بدعوى ان المعلن يريد ذلك.. الاعلانات وبالأرقام لا تغطي عجز التلفزة العربية.. اذن لماذا هذا «الاستعباط؟».
كيف لنا ان نحل ازمة التلفزة والصحافة العربية؟
بداية علينا ان ندرب ابناءنا في مدرسة الخبر وليس في مدرسة «علو الصوت». ليكن عندنا الصحافي المتخصص في القانون والطب والعمارة والتكنولوجيا والاقتصاد والأعمال، هذا ما ينقصنا. ولا ينقصنا صحافيون متخصصون في فلسطين والعراق والإسلام السياسي.
لندرب جيلا من الصحافيين يهتم بشؤون المستهلك لهذه الصحافة، يهتم بالفقر والتعليم والصحة والاقتصاد، نحتاج الى صحافة وصحافيين يركزون على قضايا الداخل. أما صحافة الهروب الى قضايا الخارج، فهي صحافة تلهينا عن قضايانا الأولية، وتهرب بنا الى عالم الخارج تبريرا للفشل الداخلي.. ليس هذا تقليلا من شأن فلسطين والعراق، ولكن في كل صحافة العالم حتى الأميركية منها نرى ان 80% من الأخبار والتعليقات ستكون مُنصبة على الاوضاع الداخلية، وربما في أحسن الاحوال فإن 20% تركز على الخارج، ولكن الوضع عندنا مقلوب. قدمت في هذا المقال سببين لهذا الموضوع المقلوب، فليقدم آخرون أسبابا اخرى، إن كانت أسبابي لا ترقى لهم، ولكن شريطة ان يعترفوا اصلا بأنه وضع مقلوب حقاً.
