תפקיד החינוך ביצירת הטרור
כללי 13 בינואר, 2008עבד אל-ח’אלק חוסיין (בחזאני, 08.01.2008)
ד”ר עבד אל-ח’אלק חוסיין, אינטלקטואל עיראקי היושב בבריטניה ורופא במקצועו, חושף בפנינו את חומר הלימוד הדתי קיצוני הנלמד כיום בבתי הספר בעיראק, וקורא לממשלה שלא ללכת בדרכן של שאר מדינות ערב שהביאו בהתנהלותן להתפשטות מעשי הטרור והאלימות באזור.
האדם ימצא כי אין זה פשוט להימנע מעשיית טעויות במהלך חייו . זאת משום שעשיית טעות היא הדרך המקובלת ממנה ניתן ללמוד ולהפיק לקחים. עם זאת, פעמים רבות חוזר האדם על אותה הטעות אותה כבר עשה מבלי שיפיק ממנה את הלקח הרצוי. זאת, על-פי האמרה הידועה כי החכם לומד מטעויותיו, הפיקח לומד מטעות האחר והטיפש לא לומד דבר - לא מטעויותיו שלו ולא מטעויותיהם של אחרים. הוא אף חוזר על אותן טעויות אותן עשה במהלך כל חייו. והשאלה הנשאלת היא- מדוע ממשלת עיראק עונה להגדרה זו?
כורה בור- בו ייפול
בבואנו לבחון את יסודות ושורשי הטרור האסלאמי המתפשט בעולם היום ובמדינות המזה”ת ובמדינות ערב במיוחד, נמצא כי טרור זה הוא תוצאה של טעויות הרות אסון אותן עושות ממשלות ערביות בבואן בברית עם מוסדות הדת כמהלך של התרסה כנגד כוחות הדמוקרטיה. מוסדות אלו עמלים להחדיר בנוער האסלאמי תרבות של שנאה ושטנה כנגד לא-מוסלמים ואפילו כנגד מוסלמים מאמינים בני אסכולה שאינה האסכולה של השלטון. לפיכך נוצרת אדמה פורייה הנוחה להתפשטות האסלאם הפוליטי, אשר מביאה להגברת התיאבון להשתלט על השלטון, ורואה בטרור כלי להשגת מטרות.
מטרתן של הממשלות הערביות בנקטן באותה מדיניות פוחזת, היא המלחמה בכוחות הדמוקרטיה, הליברליזם וכוחות הנאורות בתקווה לשמור על כס השלטון. התוצאה הינה התהפכות היוצרות שבה האסלאם הפוליטי ועימו ארגוני הטרור, הפורחים בחסות הממשלות, יוצאים כנגד אותן ממשלות ממש - וכך מתפשטים להם מעשי ההרג והחורבן במדינותינו.
זוהי המציאות אשר התקיימה בסעודיה, אלג’יר, מצרים פקיסטאן ובשאר המדינות, בהן הטילו הממשלות מצור על הכוחות הפוליטיים הדמוקרטיים ועל המשכילים והנאורים, ופעלו להחרמת חופש הדעה, הביטוי והמחשבה, ולגירושם של משכילים ליברלים. במקביל, ניתנה יד חופשית לכוחות השחוֹר להפיץ את תרבות הקנאוּת והשנאה באמצעות עשרות אלפי מדרסות אסלאמיות [בתי-מדרש אסלאמיים] המשמשות להחדרת פסוקי ההרג והחורבן [המכריזים מלחמה בכופרים] למוחותיהם של תלמידים צעירים, ובהחדרת שנאה כנגד מי שאינו מוסלמי. מאותן מדרסות יצאו אלפי אנשי טאליבן אפגאנים ודומיהם, חסידי ארגוני הטרור. בנוסף, מיליארדי דולרים מרווחי הנפט הסעודי ניתנים כסיוע תמורת הפצת האידיאולוגיה הווהאבית - אידיאולוגית הטרור האסלאמית אשר דוחה את דו-הקיום בשלום עם בני האנוש האחרים, ומפיצה את תפיסת “התכּפיר” [האשמת המאמין המוסלמי בכפירה] והאשמתו בבגידה, ובכך מתירה את דמו בשם אללה. ההמשך הרי ידוע: העמים הם שמשלמים את המחיר הנורא, והם אינם יודעים כיצד להיחלץ מן הבור אותו חפרו בעצמם, ממש בדומה לאמרה “כורה בור - בו ייפול”.
חינוך לטרור
הסיבה לכתיבת המאמר הזה נעוצה בטעויות הטיפשיות אותן מתעקשת הממשלה העיראקית לבצע בעצם ימים אלו, בעודה מסרבת להפיק לקחים מטעויותיה שלה, קל וחומר מטעויותיהם של אחרים, שהרי היא עצמה טרם הגיעה לדרגות כאלה של טעות. לפני מספר ימים פרסם העיתונאי העיראקי עַלִי מַאדִי מאמר חשוב בעניין זה תחת הכותרת “האם איננו זקוקים לבחינה מחדש של שיטות החינוך שלנו?”. במאמרו הזכיר מאדי בצורה שאינה משתמעת לשתי פנים את התעקשותה של הממשלה העיראקית להמשיך ולצעוד אל פי התהום, ואם לא למען הדור הנוכחי, שהרי זה כבר נפל לתוכה, כי אם למען הדורות הבאים. ממשלה זו מתעקשת להמשיך ולייצר דור חדש של קנאים קיצוניים ולדחוף אותם לעסוק בטרור בשם הדת – אותו מעשה ממש אותו עשו הממשלות הקודמות, ואליו התייחסנו קודם לכן.
אין מי שמטיל ספק בתפקיד החינוך בעיצוב חשיבתו של האדם ומוסריותו. באמצעות חינוך נכון אנו יכולים להפוך ילד לאדם טוב ושלם ולאזרח התורם לעצמו, לעמו ולאנושות. גם ההיפך נכון כמובן, על-ידי חינוך קלוקל ניתן להשחית את מוסריותו של הילד ואת דרכיו, לשטוף את מוחו ובסופו של דבר להפוך אותו לפצצה אנושית אשר מביאה למותו שלו ולמותם של אחרים יחד עמו. זוהי המציאות אותה יוצרים הממשלות והעמים הערביים והאסלאמיים אשר בחרו להפיץ את החינוך הקלוקל הזה בשם הדת. אנשי החינוך אומרים כי “החינוך בגיל הרך כמוהו כפיסול באבן”. מכאן אנו מבינים את חשיבות החינוך בעיצוב חשיבתו של האדם מהגיל הרך. אולם המציאות בעיראק שלאחר נפילת משטר הבעת’ הפשיסטי, מוכיחה כי הממשלה העיראקית מבצעת את אותן טעויות של הממשלות הערביות והאסלאמיות כשהיא יוצרת דור של טרוריסטים. על-פי דברי האדון עלי מאדי: “דוגמאות לא חסרות - מי שיסתכל בספר החינוך האסלאמי המיועד לכיתה ו’ בבית הספר היסודי בעיראק, (כלומר ילד בן 12) ימצא בעמוד 4 של מהדורת 2006, בשיעור מספר אחד, את החדית’ הבא: מי שהכין לקרב לוחם [גאזי] למען אללה כאילו שלחם בעצמו, ומי שנשאר מאחור למען משפחתו של הלוחם כאילו שלחם בעצמו”. באה הפרשנות באותו הדף ומבארת: “הג’יהאד למען אללה וההשתתפות בקרב הינם חובה למען הפצת הדת ולשם שדבר אללה יהיה העליון, וכמו כן כאשר אומתנו חשופה לעוינותם של בוגדים..אני מבקש מהקורא כי ישים דגש על המילים “למען הפצת הדת ושדבר אללה יהיו עליונים”.
אנו מודים לאח עלי מאדי, על שהעלה נושא חשוב זה בפנינו. ללא ספק ישנן דוגמאות חמורות ומרות יותר מאלו המופיעות בספרי הדת הרשמיים הקיימים בבתי הספר בעיראק וכולן משתייכות לאותו סוג מסית שמטרתו להביא לשטיפות מוח, להבנייתו מחדש של המוח להפיכתו לטרף קל עבור ארגוני הטרור: חבורתו של זרקאווי, יוסף אל-קרדאווי, בן לאדן וג’יהאדיסטים קיצוניים אחרים, תועמלני טרור הפועלים בשם “הפצת הדת ועליונות דברו של אללה”.
האם לא די?
נאמר לממשלתנו הישרה בעיראק ולבעלי ההשפעה בעיראק - האם העם העיראקי לא סבל מספיק, וממשיך לסבול כתוצאה מהטרור הנורא הפועל “להפצת הדת ולהפיכת דבריו של אללה לעליונים..”? במיוחד בעודנו יודעים כי מרבית הטקסטים הדתיים הללו הם בעלי הקשרים היסטוריים החוזרים לתקופת הופעת האסלאם לפני 14 מאות שנים? כמו כן ישנם חדית’ים שמהימנותם מוטלת בספק במיוחד בתקופה בה אנו נדרשים לדיאלוג בין-דתי ותרבותי, ולדו-קיום בשלום עם מאמיני כלל הדתות והאסכולות הדתיות ושימת דגש על חיזוקה של רוח הלאומיות העיראקית ויישום הסיסמה “הדת דתו של אללה והמולדת לכול”.
כאשר האפיפיור, בנדיקטוס ה-16, ציטט [את דבריו של קיסר האימפריה הביזנטית במאה ה-14] במהלך נאום שנשא בפני אקדמאים באוניברסיטה בגרמניה לפני כשנתיים, על-פיהם האסלאם הופץ באמצעות החרב בעוד שלמעשה, את הדת יש להפיץ באמצעות היגיון ושכל ישר, המוסלמים בתגובה סערו וגעשו. הם ראו בדבריו של האפיפיור התרסה כנגד האסלאם וטענו כי האסלאם לא הופץ בחרב או בכפייה, כי אם באמצעות השכל וההיגיון, והציבו לדוגמא את אינדונזיה שבה הופצה דת האסלאם על-ידי סוחרים שבאו מעוֹמאן. מצד שני הם מחדרים למוחותיהם של ילדי בית הספר, משחר ימיהם, את תפיסת “הג’יהאד למען אללה” [אל-ג’יהאד פי סבּיל אללה], ושהשתתפות בלחימה הינה חובה דתית שנועדה להפיץ הדת ולהפוך את דברי אללה לעליונים”. האם אין בדברים אלו אישור לדבריו של האפיפיור בנדיקטוס?
ואם אומנם לחרב לא היה כל חלק בהפצת האסלאם, כפי שיטענו אחדים, מדוע היא מתנוססת על דגלה של סעודיה תחת הכותרת “אין אלוהים מלבד אללה”. דגל הנתפס כקדוש משום שהוא מדגיש את ייחוד אללה, ייחודו באמצעות החרב? כמוהו הוא גם סיסמת “האחים המוסלמים” במצרים הנושאת את תמונת הקוראן לצד שתי חרבות צלובות ותחתן המילה “הכינו” שכוונתה אל הפסוק “הכינו כוח לקראתם ככל שתוכלו, וסוסים רתומים לקרב, אשר בהם תזרעו מורא בלב אויב אלוהים ואויבכם, ובלב אחרים מלבדם אשר לא תכירום, אך אלוהים יכירם. כל אשר תוציאו למען אלוהים, תושב לכם תמורתו במלואה, ולא תקופחו” (פרשת המלקוח [אל-אנפאל], 60)*. בשל חינוך לא נכון שכזה הפכו חייהם של הנוצרים הקופטים במצרים לסיוט מפחיד, כאשר האימאמים במסגדים נושאים דרשות בהם מסיתים את המתפללים המוסלמים כנגדם, ולאחר כל תפילת יום שישי מתרחש טבח כנגדם. האם הממשלה העיראקית רוצה בייבוא מציאות זו לעיראק ולהישנותם של פשעים מסוג אלו?
הוי מוסלמים, האם לא מאסתם באותה מחלה ממנה סובלים עמיכם, מחלה שהיא תוצאה ישירה של אותן שיטות חינוך מוטעות המצביעות על היעדר כל תחושת אחריות ועל עיקשות להמשיך בטרור ולצעוד לעבר פי התהום? מתי ילמדו אלו אשר מנכסים לעצמם את ההיגיון הבריא, החוכמה והידע ומאשימים את זולתם בבורות? האם העם העיראקי לא מאס בסבלו שנגרם מרצח המוני על-ידי ג’יהאדיסטים פונדמנטליסטים המאשימים אחרים במעשי-כפירה? האם העם העיראקי לא מאס בסבלה של האישה העיראקית הסובלת מאונס ומטרור, מעשה ידיו של הדור החדש אשר חונך בתקופת שלטונו של סדאם חוסיין ומקמפיין האמונה המזויף שלו? האם העיראקי לא מאס כבר ברציחתם וגירושם של אנשי המולדת האמיתיים - הנוצרים, הסיבַּאִים והיזידים [בני קבוצות דתיות הטרודוקסיות בעיראק] ומיעוטים אחרים?
לאחר כל הדברים הללו, אנו דורשים מן הממשלה העיראקית למהר ולטהר את שיטות החינוך בעיראק - מן הגן ועד לאוניברסיטה - מכל מה שעניינו לעורר קנאות דתית ועדתית, ולעורר תחושות פרימיטיביות של רצח ונקמות תחת אמתלה דתית כזו או אחרת. העם העיראקי, לאחר כל אסונותיו, זקוק נואשות להפצת תרבות אנושית ולעידוד רוח של סובלנות ושל שאיפה לדמוקרטיה, וכן חינוך של התלמידים על ברכי הידברות דמוקרטית וקבלת הדעה האחרת. הוא אינו זקוק להפצתן של התקפות, של הרג ושל נקמות דם אותה ירשנו מימי המדבריות והבערות.
* התרגום מן הקוראן לקוח מתרגומו של פרופ’ אורי רובין (הוצאת אוניברסיטת תל אביב, 2005)
دور التربية في صناعة الإرهاب
عبد الخالق حسين (بحزاني، 08.01.2008)
من الصعوبة بمكان أن يتجنب الإنسان الأخطاء في حياته، لأن ارتكاب الخطأ هو الطريق الأكثر شيوعاً للتعلم وكسب الخبرة. ولكن الكارثة أن يقوم الإنسان بارتكاب نفس الخطأ الذي ارتكبه دون أن يتعلم أو يستخلص الخبرة والعبر من أخطائه السابقة. لذلك تقول الحكمة التقليدية، أن الذكي يتعلم من أخطائه، والحكيم يتعلم من أخطاء غيره، أما الغبي فلا يتعلم، لا من أخطائه ولا من أخطاء غيره، بل يستمر في إعادة ذات الأخطاء التي ارتكبها طيلة حياته. والسوؤال هو: أين موقع الحكومة العراقية من هذا التصنيف؟
لو أمعنا النظر في أصل وجذور الإرهاب الإسلامي المتفشي في العالم اليوم، وخاصة في بلدان الشرق الأوسط، وبالأخص في البلاد العربية، لعرفنا أن هذا الإرهاب هو من نتاج أخطاء فضيعة ارتكبتها الحكومات العربية عندما تحالفت مع المؤسسات الدينية نكاية بالقوى الديمقراطية، فعملت على شحن الشباب بثقافة الحقد والكراهية على غير المسلمين، وحتى ضد أتباع مذاهب إسلامية من غير مذهب السلطة، مما وفر الأرضية الخصبة لتصاعد مد الإسلام السياسي الذي أثيرت شهيته المفرطة في السيطرة على الحكم، والذي اتخذ من الإرهاب وسيلة لتحقيق هذا الغرض.
وكان غرض الحكومات العربية من هذه السياسة الطائشة هو محاربة القوى الديمقراطية والليبرالية التنويرية أملاً في حفاظها على كراسي الحكم. وكانت النتيجة أن انقلب السحر على الساحر، فانقلب الإسلام السياسي ومعه المنظمات الإرهابية التي تفرخت عنه، ضد هذه الحكومات فنشرت القتل والدمار في بلدانها.
هذا بالضبط ما حصل في السعودية والجزائر ومصر وباكستان وغيرها، حيث قامت حكومات هذه البلدان بمحاصرة القوى السياسية الديمقراطية والمثقفين التنويريين، ومصادرة حرية الرأي والتعبير والتفكير، ومطاردة المثقفين الأحرار، وفي نفس الوقت تم إطلاق يد القوى الظلامية في نشر ثقافة التعصب والكراهية عن طريق فتح عشرات الألوف من المدارس الدينية والتي من خلالها تم حشو أدمغة التلامذة الصغار بآيات القتل والسيف وشحنهم بالعداء ضد غير المسلمين. فمن هذه المدارس تخرجت ألوف الطالبان الأفغان وغيرهم من أتباع المنظمات الإرهابية، وبمليارات الدولارات النفطية من السعودية مقابل نشر العقيدة الوهابية التي هي آيديولوجية الإرهاب الإسلامي، والتي ترفض التعايش السلمي مع المختلف وتنشر فكرة التكفير والتخوين، وبالتالي تبيح هدر دمه في سبيل الله، وبقية القصة باتت معروفة حيث دفعت شعوب هذه الحكومات الثمن الباهظ، ولا تعرف كيف تخرج من الحفرة التي حفرتها بنفسها، إذ كما تفيد الحكمة (من حفر جباً لأخيه وقع فيه).
مناسبة هذه المقالة هي الأخطاء الغبية التي تصر على تكرارها الحكومة العراقية الحالية، وعدم الاستفادة ليس من أخطائها، ناهيك عن التعلم من أخطاء الآخرين، فهي لم ترق إلى هذا المستوى بعد. فقبل أيام نشر الكاتب العراقي الصديق علي ماضي، مقالة قيمة بهذا الخصوص بعنوان (ألسنا بحاجة إلى مراجعة مناهجنا الدراسية؟) ذكر فيها بكل وضوح إصرار الحكومة العراقية على حث الخطى نحو الهاوية ليس لهذا الجيل الذي هو في الهاوية أصلاً، بل و للأجيال القادمة، وإصرارها على مواصلة خلق جيل جديد من المتعصبين المتطرفين ودفعهم إلى ممارسة الإرهاب بدافع من الدين، تماماً كما قامت به الحكومات التي أشرنا إليها آنفاً.
لا أحد يشك في دور التربية في تكوين عقلية الإنسان وسايكولوجيته وإخلاقه، فبالتربية الصحيحة نستطيع أن نخلق من هذا الطفل إنساناً خيِّراً مسالماً ووطنياً يفيد نفسه وشعبه والإنسانية. وبالعكس، ففي التربية الخاطئة يمكن تشويه إخلاقية وسلوك هذا الطفل وغسل دماغه وبالتالي تحويله إلى عبوة ناسفة يقتل نفسه ويقتل الآخرين. وهذا ما تحصده الحكومات والشعوب العربية والإسلامية التي سارت على إشاعة التربية الخاطئة باسم الدين. يقول علماء التربية (التعليم في الصغر كالنقش في الحجر). ومن هنا نعرف مدى أهمية التربية في تشكل عقلية الإنسان من الصغر. ولكن الذي يجري في العراق بعد سقوط الفاشية البعثية، أن الحكومة العراقية الآن ترتكب ذات الأخطاء التي ارتكبتها الحكومات العربية والإسلامية في خلق جيل من الإرهابيين. إذ كما يذكر الأستاذ علي ماضي: [ فعلى سبيل المثال لا الحصر، من يطالع كتاب التربية الإسلامية للصف السادس الابتدائي (طفل بعمر 12 سنة) للمدارس العراقية سيجد في ص4 طبعة 2006، الدرس الأول، الحديث النبوي الذي نصه (من جهز غازيا في سبيل الله فقد غزا، ومن خلف غازيا في أهله بخير فقد غزا)، ثم يأتي شرح الحديث في نفس الصفحة ليبدأ (الجهاد في سبيل الله، والمشاركة في القتال ضرورة لنشر الدين ولإعلاء كلمة الله، وكذلك عندما تتعرض امتنا إلى عدوان غادر..)، أرجو من القارئ أن يضع خطا تحت كلمة “لنشر الدين ولإعلاء كلمة الله “..] انتهى.
نشكر الأخ علي ماضي على إثارة هذا الموضوع الخطير، وبالتأكيد هناك أمثلة أشد وأمر مما ذكره في الكتب الدينية المقررة في المدارس العراقية، وكلها من هذا النوع التحريضي لغسل عقول النشء الجديد وتحويلهم إلى صيد سهل للتنظيمات الإرهابية من جماعة الزرقاوي والقرضاوي وبن لادن وغيرهم من “الجهاديين” المتطرفين من دعاة الإرهاب بذريع ” نشر الدين ولإعلاء كلمة الله …”.
نقول لحكومتنا الرشيدة ولأهل الحل والعقد في العراق، ألا يكفي الشعب العراقي ما عاناه وما يزال من شرور الإرهاب “لنشر الدين ولإعلاء كلمة الله …”.؟ خاصة ونحن نعرف أن معظم هذه النصوص الدينية لها علاقة بسياقها التاريخي في مرحلة ظهور الإسلام قبل 14 قرناً، وهناك أحاديث مشكوك بصحتها، خاصة ونحن نعيش في مرحلة تتطلب منا الحوار بين الأديان والثقافات والتعايش السلمي بين أتباع مختلف الأديان والمذاهب والتركيز على تنشيط روح الوطنية العراقية وتطبيق شعار (الدين لله والوطن للجميع).
عندما ذكر البابا بنديكت السادس عشر، مجرد اقتباس في محاضرة له أمام حشد من الأكاديميين في جامعة ألمانية قبل عامين، بأن الإسلام نشر عن طريق السيف والمفروض نشر الدين عن طريق المنطق والعقل والإقناع، أقام المسلمون الدنيا ولم يقعدوها، واعتبروا ذلك القول فرية على الإسلام، وادعوا أن الإسلام لم ينشر بالسيف أو بالقوة، بل بالإقناع والمنطق، وضربوا بذلك مثالاً في نشر الإسلام في إندونيسيا عن طريق تجار عُمان. ولكن حشو أدمغة أطفال المدارس منذ نعومة أظفارهم بفكرة “الجهاد في سبيل الله، والمشاركة في القتال ضرورة لنشر الدين ولإعلاء كلمة الله..” ألا يؤكد هذا صحة ما قاله البابا بنديكت؟ وإذا لم يكن للسيف دور في نشر الإسلام، كما يدعي البعض، فلماذا نرى السيف في علَم المملكة العربية السعودية تحت عبارة (لا إله إلا الله) ويعتبر هذا العلَم مقدساً لأنه يدعو إلى التوحيد، أي التوحيد بحد السيف. وكذلك شعار حزب (الأخوان المسلمون) في مصر يحمل صورة القرآن وسيفين متقاطعين وتحتهما كلمة (وأعدو) أي (وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ) (الأنفال 60). فبسبب هذه التربية الخاطئة تحولت أيام الجمع في مصر إلى كابوس رعب للمسيحيين الأقباط حيث يقوم أئمة المساجد في خطبهم بتحريض المصلين المسلمين ضد المسيحيين الأقباط، فبعد كل صلاة جمعة تقع مجزرة ضدهم. وهل تريد الحكومة العراقية أن تستورد هذه العادة إلى العراق وتكرار هذه الجرائم فيه؟
أيها المسلمون، أما كفاكم هذا الشر الوبيل الذي تعاني منه شعوبكم والذي هو نتيجة مباشرة لهذه الدعوات والتربية الخاطئة التي تنم على عدم الشعور بالمسؤولية، والإصرار على مواصلة الإرهاب وحث الخطى نحو الهاوية؟ فمتى يتعلم هؤلاء الذين يدعون أنهم هم وحدهم يمتلكون ناصية العقل والحكمة والعلم ويتهمون غيرهم بالجهالة؟ ألا يكفي الشعب العراقي مما عاناه من القتل الجماعي على أيدي الجهاديين السلفيين التكفيريين؟ ألا يكفي العراق مما تعانيه المرأة العراقية من عسف وإرهاب على أيدي هذا الجيل الجديد الذي تربى في عهد حكم صدام حسين وحملته الإيمانية الزائفة؟ ألا يكفي العراقي قتل وتشريد من خيرة مواطنيه الأصليين من المسيحيين والصابئة والإيزيديين وغيرهم؟
ومن كل ما تقدم، نطالب الحكومة العراقية إلى الإسراع في تنقية مناهج الدراسة في العراق، من الروضة إلى الجامعة، من كل ما من شأنه إثارة التعصب الديني والطائفي ودغدة المشاعر البدائية في القتل والانتقام تحت أية ذريعة كان. فالشعب العراقي وبعد كل هذه الكوارث، بحاجة ماسة إلى نشر ثقافة إنسانية وبث روح التسامح والمحبة والديمقراطية، وتدريب الطلبة على أدب الحوار الديمقراطي وتقبل الرأي الآخر المختلف وليس نشر ثقافة الغزو والقتل والانتقام الموروثة من مراحل البداوة والتخلف.
