מצרים של מטה
כללי 10 בינואר, 2008מאמון פנדי (אל-שרק אל-אוסט, 5.12.2005)
על רקע הישגי תנועת “האחים המוסלמים” בבחירות לפרלמנט במצרים בשנת 2005, מצביע מאמון פנדי, חוקר והיסטוריון מצרי, על מגמה רחבה בהרבה, לראייתו, והיא התרחקותה של החברה המצרית מכל דבר המדיף ריח ממשלתי רשמי ופנייתה לערוצים מחתרתיים בלתי פורמאליים, ביניהם התמיכה בתנועת “האחים”.
ניצחון תנועת “האחים המוסלמים” “הבלתי רשמית” בבחירות לפרלמנט המצרי הוא עניין מדאיג עבור עתיד המדינה הגדולה ביותר במזרח התיכון. ניצחון “האחים” משקף בעיה חמורה בקרב השלטון המצרי, וכמו כן מהווה חלק ממשחק מסוכן המתקיים בין ארה”ב והשלטון המצרי. באומרי ניצחון “האחים”, בכוונתי לומר כי למרות שהמספרים אינם משקפים ניצחון, הרי שנכון להיום, ל”תנועת האחים ישנם למעלה משבעים מושבים בפרלמנט, ומספרם ייתכן ויטפס עד לכמאה מושבים. מפלגת השלטון, לעומת זאת, לא השיגה ולו עשרה אחוזים מכלל מהקולות במחוזות “קנא” ו”אל-קצר” אשר תוצאות הבחירות שם דמו דמיון רב לתוצאות הבחירות הכלליות - אף על-פי שעל הנייר זכתה המפלגה הלאומית במספר קולות רב יותר בעקבות חבירתם של הנציגים העצמאיים שזכו בבחירות. אם כך, המפלגה הלאומית הפכה למעין דירה פתוחה לכל, ומי שחפץ להשכירה לתקופת קדנציה אחת פועל במטרה להשיג חלק מן השירותים ולא בכדי להפוך לחבר פרלמנט מן המניין.
בעיה כלל מערכתית
ניצחון התנועה הבלתי רשמית כפי שהזכרתי קודם לכן, היא בעייה שלטונית ואין כל דבר מפתיע בכך. אם נביט אל המוסדות החברתיים הרשמיים; בתי הספר, בתי המשפט, מוסד הנישואין והמוסד הפיננסי ניווכח ללא צל של ספק, כי המוסדות הפורמאליים הפועלים על-פי חוק (Formal institutions) מצויים בתהליך נסיגה וכרסום וייתכן ואף מתמוטטים נוכח מאבקם במוסדות הלא פורמאליים, מחתרתיים, על בסיס המסורת (informal institutions). לפיכך אין כל הפתעה בניצחון תנועת “האחים המוסלמים” או בניצחון כל תנועה “מחתרתית” אחרת. כמו כן, אין כל הפתעה בניצחונם של המועמדים העצמאיים אשר מייצגים תנועות על בסיס מסורתי כגון שבטים מאזור “אל-סעיד”, על חשבון המפלגות הפורמאליות כדוגמת מפלגת השלטון, מפלגת “אל-וופד” ו”אל-תג’מוע” וכו’.
עשרים מפלגות מצריות פורמאליות פועלות לצד מפלגת השלטון, ואלו לא זכו בעשרה מושבים פרלמנטאריים גם יחד. כלומר שהמפלגות הפועלות על-פי חוק ואלו הרשמיות מהוות בסך הכל דקורציה או קליפה ריקה שברשותה בסך הכל עיתון שבועי או יומי, וחבורה מהעשירון העליון החיים את חייהם בנהנתנות ובתמיכת המדינה. מפלגות אלו חסרות ערכים לחלוטין ויש לבטלן משום שקיומן הוא מעשה הונאה גדולה, כפי שהוכיחו הבחירות הפרלמנטאריות האחרונות.
כפי שנאמר, בעיית התנועה הבלתי פורמאלית היא בעיית השלטון כולו. אם כך, הבה נביט אל מרכיבי החברה האחרים על מנת שתתבהר התמונה כולה.
מבתי הספר ועד לבנקים
החינוך במצרים לדוגמא, אינו מתקיים בביתי הספר הממשלתי. בית הספר הינו מבנה ריק מתוכן (Front) המשול לקיוסק בו נמכרים סיגריות ובו משתמשים לעיתים אנשי חקירות או סוחרי סמים ככיסוי לעיסוקם האמיתי. החינוך במצרים מתקיים בבתים ובבתי ספר פרטיים. משכורתו של מורה בבית-ספר [ציבורי] אינה עומדת על אחוז ממשכורתו של מורה בבית-ספר פרטי. המורה דומה לאותו בעל קיוסק המוכר סמים מאחורי הקלעים. סיגריות ביום וסמים בלילה. וכך הידרדר בית הספר הממשלתי והפך למוסד משני וזניח לעומת בתי ספר הפרטיים.
מוסד הנישואין מצוי אף הוא בתהליך נסיגה, לעומת התגברות תופעת נישואי ה”עורפ” [נישואים זמניים] אפילו בקרב זוגות נשואים. לפיכך, הופך מוסד הנישואין הפורמאלי לקליפה ותו לא - בדומה למפלגת ה”וופד” או “אל-תג’מוע”- בעוד שעל קרקע המציאות מתקיימות החתונות על-פי אופיין המסורתי ובנישואי “מותעה”. כלומר נישואין לשם הנאה [נישואים מוגבלים בזמן] בעוד שמוסד הנישואין הרשמי אינו גורם הנאה. אם כן זוהי מציאות מוסד הנישואין במצרים. אחוז הלא פורמאלי עולה על זה הפורמאלי. לכן אין כל הפתעה בניצחון תנועת “האחים” הבלתי פורמאלית על חשבון המפלגות הפורמאליות והמפלגות שקמו על בסיס מסורתי הריקות מכל משמעות.
ניצחון הלא-פורמאלי ושליטתו על חשבון הפורמאלי, הוא המצב המתקיים גם במגזר הפיננסי. כל מומחי הכלכלה אומרים לנו בצורה ברורה כי היקף המגזר הכלכלי הבלתי פורמאלי (unformal Economy) גדול בהרבה מזה הפורמאלי. כלומר כמות הכספים האגורים “מתחת לבלאטות” גדולה בהרבה מכמות הכספים המושקעים בבנקים במצרים. כסף רב מצוי בידי החברה המצרית, אולם אף על פי כן בעייתה המרכזית של מצרים בחמש השנים האחרונות הינה בעיית נזילות, למרות שהנזילות קיימת תחת הבלאטות. לפיכך, אם היקף הכלכלה גדול יותר מתחת לבלאטות מאשר בבנקים ומוסדות הכלכליים הרשמיים, שאז המגזר הכלכלי המחתרתי הבלתי פורמאלי גדול מהמגזר הכלכלי הפורמאלי. לפיכך אין להתפלא כי ניצחון האלקטוראלי של התנועה המחתרתית רב יותר מהמפלגות הנראות מעל פני השטח כפורמאליות, אולם בפועל הן ריקות מכל תוכן אמיתי תועלתי.
החל במוסד החינוך, וכלה במוסד הנישואין ועד לכלכלה, המוסדות הרשמיים נסוגים לטובת התחזקות המגזרים הבלתי פורמאליים. לכן אין זה מפתיע לגלות כי התנועה המחתרתית גוברת על המפלגות הרשמיות. המצרים, כך זה נראה, אינם שמים את מבטחם במה שרשמי, ומעדיפים את השוק השחור על פני זה החופשי, את החינוך הפרטי על פני זה הממשלתי. בעיה זו המכה בלב המדינה והחברה הינה בעיה כלל מערכתית (Systemic Problem) ואינה נעוצה אך ורק ב”אחים המוסלמים”. אם לא תיפתר בעיה זו באופן שיטתי ויסודי, החל בבתי הספר, כלה בתעשייה ועד לבנקים ומוסד הנישואין, לא ישנה עד כמה נצעק ונזהיר, הציבור לא יישמע. הבעיה היא כי “מצרים של מטה” הפכה גדולה בהרבה מ”מצרים של מעלה”.
אלו הם פני הדברים באשר למישור השלטוני במצרים. מה באשר המשחק המצרי-אמריקאי המסוכן, עליו רמזתי בתחילת דברי?!
האחים ככלי הפחדה
נראה כי מטרתה של אסטרטגית השלטון המצרי אשר הניחה לתנועה המחתרתית לקחת חלק בבחירות המצריות ולזכות כ-20 אחוזים מכלל המושבים בפרלמנט, היא להפחיד את האמריקאים מתוצאות הבחירות החופשיות. לכן מציגה מצרים בפני האמריקאים מספר “מזוקנים” - חברי הפרלמנט הקרוב - על מנת שיטעמו מעט מן הדייסה אותה הם מבשלים. האמריקאים עומדים להיווכח בכך כבר במושב הקרוב. יתכן והם עתידים לשמוע את קולות הבוקעים מגרונם של אנשים כעוסים הקוראים “מוות לאמריקה” - כדרכם של המולות היושבים תחת כיפת הפרלמנט האיראני. וכאשר ישמעו האמריקאים את הדברים יחזרו בהם מן הלחץ שהם מפעילים על השלטון המצרי למתן רפורמות ומתן חירויות נוספות, וכך ירדו האמריקאים מגבו של השלטון המצרי. ואני יודע היטב כי מקבלי ההחלטות בוושינגטון טיפשים דיים בכדי להאמין למשחק ההפחדה והשימוש באותם “מזוקנים”. עם זאת משחק זה הינו מסוכן והוא אינו מסתיים כאן. שהרי לאמריקנים משחקים משל עצמם.
האמריקנים שמחים לאור ניצחונם של “האחים” מסיבה אחת והיא, שנוכחותם בפרלמנט של מספר חברים אנשי התנועה תבעיר אש מתחת לרגלי השלטון שיחיש תהליכי רפורמה נוספים. האמריקאים רואים ב”אחים” סוג של לחץ שיעודד את השלטון להצמיח אלטרנטיבות שלטוניות ולהרחיב את מעגל השותפות ולהביא ליצירת אלטרנטיבות לזרם הדתי. כלומר זהו שיקומם מחדש של הסמכות השלטונית באמצעות יצירת לכידות רבה יותר בעם. האם האמריקאים אכן יפחדו מ”האחים” ויחבקו את השלטון על-פי האסטרטגיה המצרית או שמה השלטון הוא שייעתר נוכח אתגר “האחים” וינהג ביתר פתיחות, כפי שמקווים האמריקנים? שאלה נוספת היא האם “האחים” אכן מהווים שחקן ראשי במאזן כוחות זה או שהכל בגדר דיבורים “ולעג לרש”. כלומר שהאחים הינם בסך הכל כלי משחק בידם של האמריקאים והשלטון המצרי.
השאלה הנשאלת כעת היא: האם בכוחם של האמריקאים או השלטון המצרי לשלוט בתנועת “האחים” בה הם רואים מכשיר המשמש את שני הצדדים להפחדת כל אחד מהצדדים?
ללא כל ספק, כל אחד מהצדדים איננו מסוגל לשלוט על תנועת “האחים”. לא משום שתנועה הינה מאורגנת וסודית כפי שישנם הטוענים, אלא משום השתייכותם של “האחים” לתופעה גדולה יותר והיא תופעת “מצרים של מטה” [או מצרים הבלתי פורמאלית], אשר מתעצמת על חשבון “מצרים של מעלה”. כלומר, תנועת ”האחים” או כל תנועה בלתי פורמאלית אחרת במצרים היא שממלאת אחר צרכי הציבור המצרי. זאת משום שמצרי מעדיף היום את האסור על פני המותר. הוא מעדיף את העיסוק בעניינים שמתחת לשולחן על פני אלו שעליו. את הפעילות בחושך ולא באור יום. זוהי פעילות מצרית יומיומית משום שהמצרי אינו מאמין בפנייה לערוצים חוקיים בכדי לממש את צרכיו והוא מעדיף לפעול מחוץ לגבולות החוק.
מה שאירע בבחירות הפרלמנט המצריות הוא ניצחון מצרים של מטה על מצרים הפורמאלית. מהו הפיתרון אם כן?
הפיתרון הוא הפיכתה של מצרים הבלתי רשמית לרשמית - החל בבית הספר עבור במוסד הנישואין וכלה בפוליטיקה - והכנסתה אל תוך מסגרת החוק. הפיתרון טמון כמו כן בהתייחסותה של מצרים למפלגות השקריות הקיימות העשויות קרטון. בנוסף הפיתרון מצוי בהכרה כי מציאות זו הינה תוצאה של הרחקת העם המצרי מהפוליטיקה. אחוז המצרים שהצביעו בבחירות האחרונות לא עומד על 20 אחוזים. שמונים אחוזים מהאזרחים לא לקחו חלק בבחירות. משמעות הדברים הינה איבוד האמונה בשלטון הרשמי והשלמה עם חיים בצל העולם המחתרתי הבלתי פורמאלי. תופעת “מצרים של מטה” דורשת שיח לאומי אמיתי. הדיבורים על החרמת “תנועת האחים” הינם בגדר לעג וקלס והם אינה מהווים פיתרון לבעיה.
«مصر المحظورة»
مأمون فندي (الشرق الأوسط، 5.12.2005)
فوز جماعة الاخوان المسلمين «المحظورة» في الانتخابات البرلمانية المصرية هو أمر مقلق على مستقبل اكبر دولة في «الشرق الأوسط» لأنه يعكس مشكلة كبرى داخل النظام السياسي المصري، كما أنه جزء من لعبة خطيرة بين أميركا والنظام المصري، أقول فوز جماعة الاخوان، واعني ذلك، رغم ان الارقام لا تعكس ذلك، فالاخوان حتى الآن لديهم أكثر من سبعين مقعداً، وقد يصل هذا العدد إلى ما يقارب مائة مقعد. أما الحزب الوطني الحاكم فهو على سبيل المثال لم يحصل على نسبة عشرة في المائة من دوائر محافظتي قنا والاقصر اللتين شهدت انتخاباتهما نفس النسبة، رغم ان الحزب الوطني على الورق فاز بعدد اكبر بعد ان انضم اليه من فاز من المستقلين. إذن الحزب الوطني اصبح مثل شقة مفروشة فمن اراد ان يستأجرها لفترة برلمانية واحدة يهدف الى تحقيق بعض الخدمات وليس لدور تشريعي للاعضاء.
فوز الجماعة المحظورة كما ذكرت هو مشكلة نظام كامل ولا غرابة في ذلك. فإذا نظرنا إلى مؤسسات المجتمع الرسمية من المدرسة، إلى المحاكم، إلى مؤسسة الزواج، إلى الاقتصاد، نرى بوضوح لا مجال لشك فيه، ان المؤسسات الرسمية والقانونية (Formal institutions) تتراجع أو تتآكل وربما تنهار في مواجهة المؤسسات غير الرسمية أو المحظورة والعرفية (inFormal institutions) وبهذا لا تكون هناك غرابة في فوز جماعة الاخوان المسلمين او اي جماعة اخرى غير رسمية، ولا غرابة ايضا ان يفوز المستقلون الذين يمثلون جماعات عرفية مثل القبائل في الصعيد على حساب الاحزاب الرسمية مثل الوطني والوفد والتجمع الخ..
هناك عشرون حزباً مصرياً غير الوطني لم تفز بعشرة مقاعد مجتمعة، أي أن القانوني والرسمي من الاحزاب ما هو إلا ديكور أو قشرة فارغة لا تحتوي إلا على صحيفة اسبوعية أو يومية وجماعة من الأفندية يتعيشون على التنطع وعلى دعم الدولة.. احزاب بلا جذور يجب حلها او الغاؤها تماماً لانها كذبة كبرى كما اثبتت الانتخابات البرلمانية الأخيرة.
كما ذكرت، مشكلة الجماعة المحظورة هي مشكلة نظام بأكمله، ولننظر الى مكونات المجتمع الاخرى كي تتضح الصورة.
التعليم في مصر مثلاً لا يحدث في المدرسة، المدرسة هي مبنى مفرغ (Front) مثلها مثل كشك السجائر الذي يستخدمه رجال المباحث احيانا أو بائعو المخدرات كغطاء لاعمالهم الحقيقية، التعليم في مصر يحدث في البيوت في الدروس الخصوصية، مرتب المدرس الذي يتقاضاه نتيجة لعمله في المدرسة لا يساوي حتى واحدا في المائة مما يتقاضاه من الدروس الخصوصية، مثله مثل صاحب كشك السجائر بائع المخدرات خلف الكواليس، سجائر في النور، ومخدرات في الظلام. اذن تراجعت المدرسة واصبح دورها هامشياً مقابل الدروس الخصوصية.
وهناك أيضا تراجع مؤسسة الزواج الرسمية مقابل تصاعد ظاهرة الزواج العرفي حتى بين المتزوجين، وبذلك تصبح مؤسسة الزواج الرسمية مجرد قشرة أو غطاء مثلها مثل حزب الوفد أو التجمع، بينما الممارسات الحقيقية تحدث في الزواج العرفي، وزواج المتعة. زواج المتعة معناه أن هذا النوع من الزواج ممتع بينما الزواج الرسمي غير ممتع. اذا كان هذا هو حال الزواج في مصر اي زيادة نسبة المحظور على الرسمي فما الغرابة في أن تفوز جماعة الاخوان المحظورة على حساب الاحزاب «غير المحظورة» الاحزاب العرفية المفرغة من المضمون.
فوز المحظورة وسيطرتها على حساب الرسمية هو ايضاً ما يحدث في الاقتصاد، فكل دارسي الاقتصاد يقولون لنا وبوضوح ان حجم الاقتصاد غير الرسمي (unformal Economy) اكبر بكثير من الاقتصاد الرسمي، أي ان الاموال المكتنزة «تحت البلاطة» اكبر بكثير من الاموال المودعة في البنوك المصرية. ورغم وجود أموال كثيرة في المجتمع المصري إلا أن مشكلة مصر الحقيقية كانت خلال الخمس سنوات الماضية مشكلة سيولة مالية في البنوك رغم ان السيولة موجودة تحت البلاطة. فإذا كان الاقتصاد اكبر تحت البلاطة منه داخل البنوك والمؤسسات المالية الرسمية، أي أن الاقتصاد المحظور اكبر من الاقتصاد المنظور، اذن ما الغرابة في ان تحصل الجماعة المحظورة على كراس اكثر في البرلمان من الجماعات التي تبدو رسمية على السطح رغم أنها مفرغة من أي محتوى حقيقي ينفع الناس؟!
اذن من التعليم الى الزواج إلى الاقتصاد يتراجع الرسمي ويتعاظم دور المحظور، فما الغرابة في ان تفوز الجماعة المحظورة ضد الجماعات المنظورة، المصريون لا يثقون بالرسمي على ما يبدو ، يفضلون الاقتصاد المر على الاقتصاد الحر، يفضلون الدروس الخصوصية على التعليم في المدرسة. هذه المشكلة التي تضرب في عمق الدولة والمجتمع هي مشكلة شاملة (Systemic Problem) وليست مشكلة الاخوان المسلمين، وان لم تحل بشكل منظم يبدأ من المدرسة الى المصنع الى البنك الى الزواج، فمهما صرخنا «فاول» في حالة فوز الاخوان فإن المجتمع لن يسمع. فالمشكلة هي ان «مصر المحظورة» أكبر بكثير من «مصر المنظورة».
هذا على مستوى مشكلة النظام المصري، فماذا عن اللعبة المصرية الأميركية الخطرة التي اشرت اليها في بداية المقال؟!
يبدوأن استراتيجية النظام المصري التي سمحت للجماعة المحظورة بدخول الانتخابات المصرية وسمحت لها ان تحصل على ما قد يصل الى 20% (عشرين في المائة) من المقاعد البرلمانية، تهدف الى تخويف الأميركان من نتائج الانتخابات الحرة، لتستعرض مصر للأميركان عدد «الدقون» في البرلمان القادم حتى يذوقوا طعم ما ينادون به، سيرى الأميركان في البرلمان القادم، وسيسمعون حناجر الدقون الغاضبة التي ربما تعلن «الموت لأميركا» على غرار ملالي ايران من تحت قبة البرلمان. ومتى سمع الأميركان ذلك تراجعوا عن الضغط على النظام في اتجاه مزيد من الاصلاحات ومزيد من الحريات، سينزل الأميركان من على ظهر النظام. وبذلك تهرب الطبقة السياسية الحاكمة في مصر من دفع فاتورة الاصلاح. لا شك ان تلك مهارة سياسية من النظام، واعرف ان كثيرا من صانعي القرار في واشنطن «اغبياء» الى الحد الذي يجعلهم يصدقون لعبة التخويف بالدقون في البرلمان. ولكن اللعبة الخطرة لا تنتهي هنا.
فالأميركان لديهم لعبتهم ايضاً.
الأميركان فرحون بفوز الاخوان لسبب وحيد، في نظرهم وجود هذا العدد من الاخوان في البرلمان يضع ناراً تحت اقدام النظام من اجل مزيد من الاصلاحات، الأميركان يرون ضغط الاخوان يدفع النظام المصري لتنمية البدائل وتوسيع دائرة المشاركة لخلق بدائل للتيار الديني، أي ان هذا سيدفع النظام الى تجديد شرعيته بالالتحام اكثر بالشعب، فهل سيخاف الأميركان من الاخوان ويحتضنون النظام كما ترى الاستراتيجية المصرية، ام ان النظام سيستجيب لتحدي الاخوان ويفتح البلد كما يأمل الأميركان؟ وهل الاخوان لاعب اساسي في المعادلة ام ان ما يحدث هو حرفياً «ضحك على الدقون» أي أن الاخوان فقط أداة بين النظام والأميركان.
السؤال الآن هو: هل يتمكن الأميركان أو النظام المصري من السيطرة على الاخوان الذين يظنون أنهم أداة في ايديهم لتخويف كل منهم الآخر؟!
بالتأكيد لن يستطيع اي منهما السيطرة على الاخوان ليس لانهم جماعة منظمة وسرية كما يظن البعض، ولكن لان الاخوان هم جزء من ظاهرة اكبر وهي ظاهرة «مصر المحظورة» التي تتعاظم على حساب «مصر المنظورة»، أي أن الاخوان وأي جماعة محظورة اخرى في مصر هي التي تلبي رغبات المزاج المصري، لان المزاج المصري اليوم يفضل الممنوع على المسموح، يفضل العمل تحت الطاولة عن العمل فوقها، العمل في الظلام لا العمل في النور. هذه ممارسات مصرية يومية، فالمصري اليوم لا يؤمن بالمرور بالقنوات الشرعية القانونية لتحقيق مطالبه بل يفضل الواسطة والتحرك خارج الشرعية.
ما حدث في الانتخابات البرلمانية المصرية هو فوز لمصر المحظورة على مصر الرسمية. ما الحل إذن؟!
الحل هو تقنين مصر المحظورة من المدرسة الى الزواج الى الاقتصاد الى السياسة وادخالها في عالم القانون، الحل يكمن ايضا في ان تقول مصر كلمتها في الاحزاب الورقية الكاذبة القائمة، يكمن الحل ايضا في الاعتراف بأن ما حدث هو نتيجة لابتعاد الشعب المصري عن السياسة، فالذين صوتوا في هذه الانتخابات لا يصلو إلى 20%. هناك 80% من المصريين لم يشاركوا في الانتخابات، ذلك لفقدان الثقة في النظام الرسمي، والقبول بحياتهم في العالم المحظور غير الرسمي. ظاهرة مصر المحظورة تحتاج الى حوار وطني حقيقي، وان الحديث عن الاخوان بمعزل عن هذه الظاهرة هو ضحك على الدقون «وليس حلاً للمشكلة».
