ח’יראללה ח’יראללה (26 בספטמבר, 12.10.2006) 

ח’יראללה ח’יראללה, חוקר ואינטלקטואל לבנוני, עומד על אישיותו הייחודית והמלאה בסתירות פנימיות של הנשיא המנוח אנוואר סאדאת, ושואל כיצד מדינות הערביות התמודדו עם “רעידת האדמה” האסטרטגית בעקבות ביקורו בירושלים וחתימת הסכם השלום.

בשישי באוקטובר בשנת 1981, נרצח הנשיא אנוואר אל-סאדאת באירוע שזכה לכינוי “אירוע בימת התצפית”. אנוואר אל-סאדאת נרצח בשעה שצפה במפגן-צבאי, על-ידי חיילים שהשתתפו באותו מפגן ובראשם ח’אלד אל-אסלאמבולי. מאוחר יותר התברר כי התכנית הוכנה בקפידה רבה וכי קבוצה אסלאמית קיצונית היא שעמדה מאחוריה. בעקבות הדברים נעצרו רבים מחברי אותה קבוצה שבראשה עמד עבוד אל-זמר.

רעידת אדמה
עד היום אין זה ברור מי אכן עמד מאחורי רצח סאדאת. האם אלו המתנקשים לבדם וחברי התנועה אשר תמכו בהם, או שמא מדובר בדברים שמעבר לכך? בחלוף רבע מאה ל- “אירוע הבימה”, עודן ישנן שאלות רבות העומדות וממתינות לתשובות. מה שניתן לומר בוודאות הוא כי לרצח סאדאת שמור מקום חשוב בדפי ההיסטוריה המודרנית של המזרח-התיכון. לכל הפחות משום שהנשיא המנוח הצליח לשנות מן השורש את פני האזור, כאשר חתם על חוזה שלום עם ישראל במהלך חודש מרץ 1979. חוזה השלום הוציא את המדינה הערבית הגדולה ביותר מחזית המאבק נגד ישראל, ומאז ועד היום, לא נשמעים עוד דיבורים על פתיחתן של מספר חזיתות בעת ובעונה אחת כנגד המדינה היהודית.

חזית יחידה ובודדת נותרה פתוחה למול ישראל, היא החזית הלבנונית אשר בה עושות המדינות הערביות והלא-ערביות שימוש בכדי לסחוט ולערוך עסקאות עם ישראל וארה”ב, בדרך שאיננה ישירה ועל חשבונה של לבנון והעם הלבנוני. ביקורו של סאדאת בירושלים הכבושה בנובמבר 1977, ראוי היה, יותר מכל דבר אחר, לזכות בכינוי רעידת-אדמה. התגובה הערבית להחלטה האסטרטגית היתה טקטית בלבד. היתה זו תגובה לא ראויה מתוך ראייה כי כתוצאה מביקורו של סאדאת, איבדו שאר המדינות הערביות את מאזן-כוחן ובכך איבדו את יכולתן ליהנות מן האפשרויות שיתכן ויווצרו כתוצאה מן הביקור. ביקור זה היה מסוג מעשי ההרפתקנות שרק אנשים בעלי אופי ייחודי כשל סאדאת היו מסוגלים לעשות.

הסתירות הפנימיות באישיותו של סאדאת
כיצד תשפוט ההיסטוריה את אנוואר אל-סאדאת? טרם הגיעה העת לענות על השאלה. הנשיא המנוח מלא הסתירות, אשר ירש את גמאל עבד אל-נאצר בנסיבות אשר ניתן לכנותן בלשון המעטה כמסתוריות, עודנו נושא לוויכוח עז בין המעריצים אותו ואת אומץ ליבו מן הצד האחד, לבין אותם אנשים אשר אינם נרתעים מלכנותו בוגד. עוד מוקדם לתת את הדעת בצורה אובייקטיבית על אדם אשר התמנה לנשיא מצרים בשנת 1970 מסיבות שעודן אינן ברורות. מהלכו הראשון היה להכות את  “מרכזי הכוח”, כלומר אנשי עבד אל-נאצר אשר היו קשורים במידה מסוימת למוסקווה. היה זה למעשה צעד מקדים לגירוש המומחים הסובייטים ממדינתו בשנת 1972. לאחר מכן הוא פתח במלחמת אוקטובר כשהוא משתמש בנשק סובייטי! מהם כל אותם ניגודים הקיימים בדמותו של אנוואר אל-סאדאת אשר עודד את חזרתם של “האחים המוסלמים” אל הזירה הלאומית המצרית בכדי להיאבק בשמאל המצרי ולהביא לחיסולם המוחלט של מרכזי-הכוח הנאצריסטים והרחקתה של מצרים מן המדיניות הסובייטית. זאת כשלב מקדים להכרזה כי ארה”ב לבדה מחזיקה ב-99 אחוזים מן הקלפים האזור.

אל-סאדאת, שנודע בכינוי “הנשיא המאמין”, הרחיק כשאמר בתחילת שנות השבעים בפני אחד מאורחיו, כי יהפוך את הביקור בוושינגטון לסמל הלאומיות, בעוד שבעבר נמדדה הלאומיות בביקור במוסקבה ובמדינות הגוש המזרחי. לא היה כל גבול ליהירותו של סאדאת ולדימוי שניכס לתפקידו האזורי, לעוצמתה של מנהיגותו ולסתירותיו. אותן סתירות אשר הביאו אותו לפתוח במלחמת אוקטובר לאחר שגירש את המומחים הסובייטים, כשהוא יודע היטב כי הנשק היחיד ברשותו הינו נשק סובייטי.

אל-סאדאת המשיך בדרכו מלאת הסתירות עד הסוף. זאת בשעה שהעולם הערבי שרוי היה במציאות של אובדן-דרך על רקע המשיכה ההדדית בין שלטון הבעת’ הסורי וזה העיראקי, ובין דמותם של חאפז אל-אסד וצדאם חוסיין (שהיה לאדם החזק בעיראק עד לשנת 1979 כאשר הפך לנשיא שירש את אחמד חסן אל-בכּר). שני המנהיגים כפו על מדינות ערב התייחסות לא מגובשת ובלתי הגיונית לסדרת מעשי ההרפתקה בהם החל אנוואר אל-סאדאת. אותם מעשים אשר הובילו לחתימת שני הסכמי קמפּ-דייויד בספטמבר 1978 בין מצרים וישראל, בחסות אמריקנית.

סאדאת והזירה הבין-ערבית
ההתקרבות בין מנהיגות הבעת’ הסורית והעיראקית אשר החלה עם ביקוריו של סאדאת לירושלים, היוותה צעד מקדים לקראת איחוד בין המדינות. אולם מהר מאוד חזרו בהם שני הצדדים - מה שהוביל את שאר מדינות ערב לאבד מיכולתן להתייחס בשיקול-דעת כלפי המדיניות המצרית החדשה.  המלך פהד בן עבד אל-עזיז, יורש העצר הסעודי דאז, נמנע מלמלא אחר הבטחתו לנשיא האמריקאי, ג’ימי קארטר, ולהגיב ברוח טובה לתוצאות פסגת קמפּ-דייויד אשר הפגישה בין קארטר, סאדאת ומנחם בגין, ראש ממשלת ישראל  דאז. הנשיא האמריקאי לשעבר דיבר מאוחר יותר בכנס שנערך באחת מהאוניברסיטאות האמריקאיות, וסיפר על תחושת האכזבה שחש כתוצאה מעמדתה של סעודיה שחזרה בה מהבטחתה בנוגע לפסגה. תוכן ההבטחה, כלשונו, היה כי סעודיה תתמוך בכל החלטה שתצא מן הפסגה ותגלה כלפיה רצון טוב.

בין מניעיו של סאדאת והסתירות אשר טמונות באישיותו המורכבת מהצד האחד, והמציאות הערבית המתאפיינת במידה הגבוהה ביותר של חוסר היגיון אשר הובילה להחזרת המתיחות בין סוריה ועיראק מהצד השני- השתנו פניו של המזה”ת לחלוטין.  בפעם הראשונה מאז היווסדה של מדינת ישראל על אדמת פלסטין, נאלצו מדינות ערב להתמודד אל מול מציאות חדשה המתאפיינת בהיעדרה של מצרים מהסכסוך עם ישראל. מדינות ערב אינן יכולות לענות על השאלה הבסיסית האם השיגו דבר מה מבידודה של מצרים כל אותה תקופה. או שמא מצרים של סאדאת היא אשר התבדלה מהן? הן לא ניסו להתמודד בצורה מציאותית עם הבעיה שנוצרה נוכח חסרונה של מצרים, בתקופה בה הופיעה סכנה חדשה בדמות מלחמת עיראק-איראן, אשר שימשה גשר שבאמצעותו שבה מצרים אל חיקן של המדינות הערביות. או שמא, באמצעותו שבו המדינות הערביות אל חיקה של מצרים - אולם ללא אנוואר סאדאת. בשנות השמונים המאוחרות במאה הקודמת, שבע שנים לאחר רצח סאדאת, שבו הערבים אל מצרים החסרה את האדם אשר הביא לטריפת הקלפים באזור ואשר הפך, בסופו של דבר, קורבן של אחת מן הקבוצות הקיצוניות אותן ניסה לנצל ולרתום למשחקי הכוחות הפנימיים, בתקופה שלאחר עבד אל-נאצר.

אנוואר אסאדאת שינה את פני המזרח התיכון. עוד יעבור זמן רב לפני שנוכל לשפוט את אותו אדם אשר היה הרפתקן פוליטי, לפני כל דבר אחר. סאדאת ידע, הודות ליכולת ראייתו למרחק, דברים רבים ובראשם כי מצרים אינה יכולה להשלים עם מציאות של מלחמה בלתי פוסקת עם ישראל, וכי אין מנוס מפנייה לטיפול בסוגיות פנימיות. הוא ניסה להוביל את האזור לשלב חדש, אולם הוא לא לקח בחשבון את הסכנה הטמונה בחשיבה הבעת’יסטית המנוונת בסוריה ובעיראק. אותה מחשבה אשר ראתה בסוגיה הפלסטינית, באותם ימים, מכשיר למטרת הפקת-רווחים וכלי לשמירה על השלטון ולדיכוי האזרח וחניקתו.

סאדאת טיפל בחלק מן סוגיות הפנימיות ובחלקן אף הצליח במידה מסוימת. אף על פי כן הוא התעלם מסוגיות אחרות שלא השכיל לעמוד על חשיבותן. בראשן, היא קלות-הדעת כלפי הקיצוניות הדתית והעדר-הטיפול בה, ואף השאיפה לעשות בה שימוש, אשר התגלה בבחינת חרב פיפיות. סאדאת הקריב עצמו קורבן בעניין זה. הוא ראה עצמו כמי שיכול לשחק בקיצוניים ולרתום אותם לאינטרס שלו, אלא שהיוצרות התהפכו. אנוואר סאדאת היה שחקן אזורי כביר, אולם הוא נכשל במשחק המקומי הצר. האם ההיסטוריה תנהג עימו בצדק או שמא תגנה אותו? הדבר הבטוח הוא כי בבואנו לדבר על אנוואר סאדאת ומורשתו לא יימצאו אנשים אובייקטיבים.

ربع قرن على رحيل مغامر اسمه أنور السادات

خيرالله خيرالله (٢٦ سبتمبر.نت 12.10.2006)

في السادس من أكتوبر- تشرين الاوّل من العام 1981 ، اغتيل الرئيس أنور السادات فيما سمّي حادث المنصة. كان أنور السادات يشهد عرضاً عسكرياً عندما اغتاله جنود من المشاركين في العرض على رأسهم خالد الاسلامبولي. وتبيّن لاحقاً أن العملية أُعدّت بعناية كبيرة وأن مجموعة إسلامية متطرّفة تقف وراءها. وقد أعتقل لاحقاً عدد من أفراد هذه المجموعة على رأسهم عبّود الزمّر.

ليس معروفاً حتى اليوم من يقف حقيقة وراء اغتيال السادات. هل هم المنفذون وحدهم وأفراد المجموعة التي كانت خلفهم، أم هناك ما هو أبعد من ذلك؟ لا تزال هناك أسئلة كبيرة تحتاج إلى أجوبة على الرغم من مرور ربع قرن على حادث المنصّة، لكنّ الاكيد أن اغتيال السادات طوى صفحة  من تاريخ الشرق الاوسط الحديث، أقله من زاوية أن الرئيس الراحل استطاع تغيير كلّ المعطيات الإقليمية جذرياً عندما وقع معاهدة سلام مع اسرائيل في مارس- آذار من العام 1979. أخرجت المعاهدة  أكبر دولة عربية من جبهة المواجهة مع اسرائيل، ومنذ ذلك اليوم، لم يعد في الامكان الحديث عن فتح جبهات عدّة في الوقت ذاته مع الدولة اليهودية.

بقيت جبهة وحيدة مفتوحة مع اسرائيل هي الجبهة اللبنانية التي يستخدمها العرب وغير العرب للابتزاز ولعقد صفقات، وبطريقة غير مباشرة، مع اسرائيل، أو مع الولايات المتحدة على حساب لبنان واللبنانيين.

ما أحدثه السادات في المنطقة بزيارته القدس المحتلة في نوفمبر- تشرين الثاني من العام 1977  كان أقرب إلى زلزال من أيّ شيء آخر. كان الرد العربي مجرّد رد تكتيكي على قرار استراتيجي. كان ردّاً دون المستوى نظراً إلى أن زيارة السادات للقدس أفقدت العرب الآخرين توازنهم وأفقدتهم القدرة على استيعاب النتائج التي يمكن أن تنجم عن الزيارة التي كانت من نوع المغامرات التي لا يقدم عليها سوى رجال غريبي الاطوار من نوع أنور السادات.

كيف سيقوّم التاريخ أنور السادات؟ لا يزال باكراً الاجابة عن السؤال، ذلك أن شخص الرئيس المصري الراحل المليء بالتناقضات الذي خلف جمال عبدالناصر في ظروف، أقلّ ما يمكن أن توصف به أنّها غامضة، لا يزال موضع أخذ وردّ يتسمان بالحدة. انّه أخذ وردّ بين المعجبين به وبإقدامه من جهة، وأولئك الذين لا يتورّعون عن وصفه بالخائن من جهة أخرى. لا يزال باكراً إعطاء رأي موضوعي في شخص صار رئيساً لمصر في العام 1970 لاسباب ما زالت مجهولة كان أوّل ما فعله ضرب ما كان يسمّى «مراكز القوى»، أي رجالات عبد الناصر الذين كانوا مرتبطين إلى حدّ ما بموسكو، تمهيداً لطرد الخبراء السوفيات من بلده في العام 1972 ثم خوض حرب أكتوبر بسلاح سوفياتي! ما كلّ هذه التناقضات في شخص أنور السادات الذي شجع على عودة الاخوان المسلمين إلى الساحة الوطنية المصرية لمواجهة اليسار المصري وذيول تصفيته لمراكز القوى الناصرية وابتعاده عن السياسة السوفياتية تمهيداً للاعلان أن 99 في المائة من أوراق الحل في المنطقة في يد أميركا ولا أحد غير أميركا. وذهب السادات، الذي صار يعرف ب «الرئيس المؤمن»، إلى حدّ القول أمام أحد زوّاره في بداية السبعينات انه سيجعل من زيارة واشنطن عنواناً للوطنية  بعدما كانت الوطنية تقضي بزيارة موسكو ودول المعسكر الشرقي… لم يكن هناك  أيّ حدود لغرور السادات وللتصور الذي امتلكه لدوره الاقليمي ولحجم زعامته… ولتناقضاته. هذه التناقضات التي جعلته يخوض حرب أكتوبر بعد طرده الخبراء السوفيات وهو يدرك جيّداً أن السلاح الوحيد الذي لدى جيشه سلاح سوفياتي!

استمر أنور السادات بتناقضاته إلى النهاية في وقت كان العالم العربي يعاني حالاً من الضياع في ظلّ التجاذبات بين البعثين السوري والعراقي وشخصيتي حافظ الاسد وصدّام حسين( كان الرجل القوي في العراق حتى العام 1979 حين صار رئيساً خلفاً لاحمد حسن البكر ) اللتين فرضتا على العرب التعاطي العشوائي واللاعقلاني  مع سلسلة المغامرات التي بدأها أنور السادات. تلك المغامرات التي توجت بتوقيع اتفاقي كامب ديفيد بين مصر واسرائيل برعاية أميركية في سبتمبر- أيلول من العام   1978.

 أدّى التقارب المفاجئ بين البعثين السوري والعراقي، الذي بدأ مع زيارة السادات للقدس ووصل إلى حدّ وضع الاسس لوحدة بين البلدين، ما لبثا أن تراجعا عنها،  إلى مزايدات أفقدت العرب الآخرين القدرة على التعاطي الهادئ مع السياسة المصرية الجديدة. ولم يستطع الملك فهد بن عبدالعزيز، الذي كان لا يزال وليّاً للعهد في السعودية، الايفاء بالوعود التي أعطاها للرئيس الاميركي جيمي كارتر بالتعاطي الايجابي مع نتائج قمة كامب ديفيد التي جمعت بين كارتر والسادات ومناحيم بيغن رئيس الوزراء الاسرائيلي وقتذاك. وتحدّث الرئيس الاميركي السابق في ندوة عقدت لاحقاً في احدى الجامعات الاميركية عن خيبة ازاء الموقف السعودي من نتائج قمة كامب ديفيد  وعودة الرياض عن وعود كانت أعطيت إلى الادارة الاميركية. وفحوى هذه الوعود، على حدّ تعبير كارتر، أن السعودية ستدعم ما يصدر عن القمّة وستتعاطى معها بأيجابية.

بين أندفاع السادات والتناقضات التي تحويها شخصيّته المعقّدة من جهة، والوضع العربي الذي تميّز بأقصى درجات اللاعقلانية التي بلغت ذروتها بعودة التوتر إلى العلاقات بين سوريا والعراق من جهة أخرى، تغيّر الشرق الاوسط كلّياً. للمرة الاولى منذ قيام دولة اسرائيل على أرض فلسطين، كان على العرب التعاطي مع واقع جديد يتمثّل في غياب مصر عن الصراع مع اسرائيل. لم يعد في استطاعة العرب الاجابة عن السؤال الاساسي هل استفادوا من عزل مصر، طوال عقد من الزمن، أم أن مصر- السادات هي التي عزلتهم؟ لم يحاولوا التعاطي بواقعية مع المعضلة الناجمة عن غياب مصر في وقت برزت مخاطر جديدة على المنطقة تمثّلت في الحرب العراقية- الايرانية التي كانت الجسر الذي عادت مصر عبره إلى العرب… أو عادوا عبره اليها ولكن في غياب أنور السادات. في أواخر الثمانينات من القرن الماضي، بعد سبع سنوات على اغتيال السادات، عاد العرب إلى مصر في غياب الرجل الذي اعاد خلط الاوراق في المنطقة وذهب  في النهاية ضحيّة احدى الجماعات المتطرفة التي حاول نظامه استغلالها وتوظيفها في لعبة التوازنات الداخلية الجديدة في مرحلة ما بعد عبد الناصر.

غيّر أنور السادات كلّ المعطيات في الشرق الاوسط. ولا بدّ من مرور سنوات طويلة قبل الحكم على الرجل الذي كان قبل كلّ شيء مغامراً سياسيا.ً أدرك السادات ببعد نظره أموراً كثيرة على رأسها أن مصر لا يمكن أن تبقى في حال حرب مع اسرائيل إلى ما لا نهاية وان لابد من الانصراف إلى معالجة قضاياها الداخلية. حاول نقل المنطقة إلى مرحلة أخرى، لكنه لم يأخذ في الاعتبار خطورة العقل البعثي المتحجر في سوريا والعراق، هذا العقل الذي لم ير في القضية الفلسطينية يوما سوى تجارة مربحة ليس إلا وسيلة للاحتفاظ بالسلطة وقمع المواطن وخنقه.
عالج السادات بعض القضايا الداخلية ونجح في ذلك نسبيّاً، لكنّه تجاهل قضايا أخرى  لم يدرك أهميّتها. على رأس ما تجاهله أن التساهل مع قضايا التطرّف الديني وعدم التصدّي لها ، بل السعي إلى استغلالها سيف ذو حدّين. وقد ذهب السادات ضحيّة تذاكيه في هذا المجال. أعتبر نفسه قادراً على التلاعب بالمتطرفين وتوظيفهم لمصلحته… إلى أن انقلب السحر على الساحر. كان أنور السادات لاعباً إقليمياً كبيراً، لكنّه سقط في لعبة محلّية صغيرة!هل ينصفه التاريخ أم يدينه؟  الاكيد ان لا وجود لمحايدين لدى الحديث عن أنور السادات وتركته.