מה היה קורה לולא היה נוסע סאדאת לירושלים?
כללי 3 בנובמבר, 2007
שריף אל-שובּאשי (אל-אהראם, 4.4.2007)
שריף אל-שובאשי, עיתונאי מצרי, מעיין בספר זכרונותיו של שר החוץ המצרי לשעבר, אסמאעיל פהמי, בניסיון לפצח את החידה מה עמד מאחורי החלטתו של הנשיא סאדאת לבקר בישראל למרות המחאות מצד יועציו הקרובים.
פעמים רבות עולות במוחו של אדם שאלות רטוריות, כאלה שקשה לענות עליהן באופן אובייקטיבי: מה היה מצבן של מצרים והאזור כיום לולא נסע סאדאת לירושלים בשנת 1977? נשאלו כבר בעבר שאלות כגון: מה היה קורה לו היה נפוליון מנצח בקרב ווטרלו בשנת 1815? ומה היה קורה לו היו הקצינים החופשיים נתפסים ונעצרים בליל ה-23 ביולי 1952 ולא הייתה מתבצעת ההפיכה? סוג זה של שאלות המחזירות את גלגלי הזמן לאחור אינן יכולות להניב תשובות נחרצות משום שהתרחשות האירועים הכתיבה מסלול מסוים ושונה שאין חזרה ממנו.
המשא ומתן למען השלום במזרח-התיכון
השאלה המצויה בכותרתו של מאמר זה הכתה בי כאשר קראתי את ספר זיכרונותיו של אסמאעיל פהמי, שר החוץ המצרי לשעבר, שמהדורתו החדשה נדפסה לאחרונה תחת הכותרת ”המשא ומתן למען השלום במזרח-התיכון“. כולם זוכרים כי פהמי הגיש את התפטרותו המנומקת לסאדאת בשל סירובו העקרוני לבקר בירושלים.
הספר עוסק בתקופה קשה ומכריעה בהיסטוריה של מצרים עת העביר הנשיא המנוח אנור סאדאת את מצרים מקשרי-ידידות עם ברית המועצות אל ברית עם אמריקה, מכלכלה מולאמת למדיניות של פתיחות כלכלית (בערבית – ”אִנְפִתַאח“) ומאיבה גלויה לישראל לנחיתה בנמל התעופה בן-גוריון.
בראשית שנות השבעים הנהיג אסמאעיל פהמי את הדיפלומטיה המצרית בדרך החדשה הזו עד אשר נתקל במכשול שלא ציפה לו – החלטתו המפתיעה של סאדאת לנסוע לירושלים בנובמבר 1977.
הציר המרכזי של זיכרונותיו של אסמאעיל פהמי סובב סביב רעיון מרכזי האומר כי התרחשות האירועים כוון באותה תקופה לכינוסה של וועידה בינלאומית בז’נבה לשם פיתרון בעיית המזרח-התיכון בדצמבר 1977, היינו חודש ימים לאחר ביקור סאדאת בירושלים. בין המעצמות של אותה תקופה – ארצות-הברית וברית המועצות – הייתה הסכמה כי הוועידה הזו תיערך תחת המטרייה של האו”ם ובשיתופם של גורמים ערביים שונים והגורמים הבינלאומיים החשובים ביותר.
הנסיעה לירושלים וטריפת הקלפים
פהמי מדגיש כי עניין דרישתה של מצרים להחזרת חצי-האי סיני במלואו לא היוותה כל בעיה מושם שהממשל האמריקאי היה מחויב לכך וישראל לא התנגדה לסגת נסיגה מלאה מן האדמות המצריות. השאלה המרכזית אשר מציג הכותב היא מה דחק בסאדאת לבטל את רעיון הוועידה הבינלאומית, לקפוץ מעל כל האירועים ולנסוע לירושלים בלא סידורים מקדימים או שיתוף פעולה ישיר עם הישראלים?
פהמי אינו נותן תשובה לשאלה החשובה הזו בכדי להרוות את צימאונו של הקורא. למרות הויכוחים הפרטיים והארוכים אשר נוהלו בין פהמי וסאדאת סביב העניין הזה, קורא הזיכרונות הללו נותר מבולבל באשר לסיבותיו של סאדאת שאין ספק כי הבהירן היטב לשר החוץ שלו, גם אם זה האחרון לא שוכנע בהן. ייתכן כי הבעיה של זיכרונותיו של פהמי היא בכך שהן בגדר השקפה אישית יותר מן הנדרש. כל מה שאנו יודעים על האירועים הוא מה שאמר או חשב אסמאעיל פהמי ורק הוא. הייתי רוצה לדעת ממנו גם את מה שאמר וחשב סאדאת, משום שסאדאת היה בסופו של דבר הציר המרכזי של ההתרחשויות, המניע העיקרי בהתרחשותן וחורץ ההחלטה בעניינן. מה שניתן להסיק מהתפתלויותיו של הכותב הוא כי סאדאת חשש להיכנס לוועידת ז’נבה במצב של תסבוכת בשל סוגיית רמת הגולן והסוגיה הפלסטינית פן תתמהמה ישראל בעניין סיני ותסרב לסגת ממנה עד אשר ייחתם הסכם כולל הנוגע בכל הסוגיות. לפיכך, הקריב סאדאת את השלום הכולל בעבור הסכם-שלום נפרד עם ישראל אשר הבטיח לו את השבת אדמות סיני.
הכותב מלא כרימון בסיפורים פיקנטיים ובמידע המאשש את חלקן של העובדות הידועות באופן אובייקטיבי, כגון השפעתו של הלובי היהודי מטיל-האימים בארצות-הברית ובמערב בכלל. עובדה זו מתגלה במשפט קצר שאמר נשיא ארצות-הברית לשעבר, ג’ימי קרטר, לפהמי במהלך קבלת הפנים שנערכה לכבודו בבית-הלבן, בטענו כי הוא אינו יכול להפעיל לחץ על ישראל משום שזה יהיה בבחינת התאבדות פוליטית מבחינתו.
כיוון שאני כעיתונאי עקבתי מקרוב אחר מרבית האירועים אשר היה מעורב בהם הכותב [פהמי] וליוויתי את אסמאעיל פהמי לרבות מנסיעותיו לחוץ-לארץ וחשתי כיצד יכולים האירועים להתרחש לנגד עיניו של אדם בעוד הרקע להתרחשויות נותר נסתר מראייתו והוא עובר ליד העובדות מבלי להבינן.
מכל המידע המובא לקורא בספר הזה, צד את עיני מה שקרה כאשר גילה סאדאת לפהמי ברומניה את כוונתו לנסוע לירושלים. מייד לאחר מכן, פגש פהמי בזמן מנוחתו את ד”ר אוסאמה אל-באז, מנהל לשכתו באותה העת ואת מוחמד אל-בראדעי, המנהל הנוכחי של הסוכנות לאנרגיה אטומית, וחשף פבניהם את כוונותיו של סאדאת. פהמי מצטט את דבריו של אל-באז אשר התפרץ ואמר: ”זהו שיגעון… אין ספק כי האיש איננו מאוזן… חובה למנוע את נסיעתו לירושלים!“. אז פנה אליו אל-בראדעי ושאל אותו ישירות: ”מה תעשה לו יעמוד סאדאת על עמדתו? האם תיסע איתו?“ פהמי אומר כי תשובתו של אל-באז הייתה ברורה ביותר: ”לירושלים אני אלך רק כגופה!“
ماذا لو لم يذهب السادات إلى القدس؟
شريف الشوباشي (الاهرام، 4.4.2007)
كثيرا ما تطرأ علي عقول الناس في كل مكان مثل هذه الأسئلة الافتراضية التي يصعب كثيرا الإجابة عنها بموضوعية: ماذا يكون وضع مصر والمنطقة اليوم لو لم يذهب السادات إلي القدس عام1977 ؟ وقد طرحت من قبل أسئلة مثل: ماذا لو انتصر نابليون في معركة واترلو عام1815 ؟ وماذا لو قبض علي الضباط الأحرار ليلة23 يوليو1952 ولم تقم الثورة ؟
هذه النوعية من الأسئلة التي تعود بعجلة الزمن إلي الوراء لا يمكن أن تثمر عن إجابات قاطعة نظرا لأن واقع الأحداث اختط مسارا مختلفا لا رجعة فيه.
وقد فرض السؤال عنوان هذا المقال نفسه علي وأنا أقرأ مذكرات إسماعيل فهمي وزير خارجية مصر الأسبق والتي صدرت طبعتها الجديدة أخيرا تحت عنوان’ التفاوض من أجل السلام في الشرق الأوسط’. والكل يذكر أن فهمي قدم استقالة مسببة إلي السادات نظرا لرفضه زيارة القدس من حيث المبدأ.
ويتناول الكتاب فترة حرجة وحاسمة من تاريخ مصر عندما نقل الرئيس الراحل أنور السادات مصر في طفرة مفاجئة من الصداقة مع الاتحاد السوفيتي إلي التحالف مع أمريكا, ومن الاقتصاد المركزي إلي الانفتاح, ومن العداء السافر لإسرائيل إلي الهبوط في مطار بن جوريون.
وفي بداية السبعينيات قاد إسماعيل فهمي الدبلوماسية المصرية في هذا الطريق الجديد حتي اصطدم بعقبة لم يكن يتوقعها, وهي قرار السادات المفاجيء بالذهاب إلي القدس في نوفمبر 1977.
ويدور محور مذكرات إسماعيل فهمي حول فكرة أساسية وهي أن مسار الأحداث كان يتجه في ذلك الوقت نحو عقد مؤتمر دولي في جنيف لحل مشكلة الشرق الأوسط في ديسمبر1977 أي بعد شهر واحد من زيارة السادات إلي القدس. وكان هناك اتفاق بين الدولتين العظميين آنذاك الولايات المتحدة والاتحاد السوفيتي علي عقد هذا المؤتمر تحت مظلة الأمم المتحدة وبمشاركة الأطراف العربية وأهم الأطراف الدولية.
ويؤكد فهمي أن مسألة استرداد مصر لسيناء بالكامل لم تكن تمثل أية مشكلة, حيث إن الإدارة الأمريكية كانت ملتزمة بذلك ولم تكن إسرائيل تمانع في الانسحاب الكامل من الأراضي المصرية.
والسؤال الرئيسي الذي يطرحه الكتاب هو: ما الذي دفع السادات إلي إجهاض فكرة المؤتمر الدولي والقفز فوق الأحداث بالذهاب إلي القدس دون أية ترتيبات مسبقة والتعاون المباشر مع الإسرائيليين ؟
ولا يعطي فهمي إجابة لهذا السؤال الحيوي تشفي غليل القاريء. وبرغم المناقشات الخاصة والمطولة التي دارت بين فهمي والسادات حول هذا الموضوع فإن قاريء المذكرات يظل حائرا بالنسبة لمبررات السادات التي لا بد أنه أوضحها لوزير خارجيته, حتي وإن كان هذا الأخير لم يقتنع بها. وربما كانت مشكلة مذكرات فهمي أنها رؤية ذاتية أكثر من اللازم. فما نعرفه من الأحداث هو ما قاله أو فكر فيه إسماعيل فهمي. وكنت أتمني أن أعرف منه ما كان يقوله السادات ويفكر فيه, لأن السادات في النهاية كان محور الأحداث ومحركها ومتخذ القرار فيها. وما يمكن استنتاجه من ثنايا الكتاب أن السادات خشي أن يدخل مؤتمر جنيف في تعقيدات بسبب مشكلة الجولان والقضية الفلسطينية فتماطل إسرائيل في موضوع سيناء وترفض الانسحاب حتي يتم اتفاق متكامل حول كل الموضوعات. وبالتالي فقد ضحي السادات بالسلام الشامل في مقابل صلح منفرد مع إسرائيل يضمن له استرداد سيناء.
والكتاب حافل بالعديد من الروايات المثيرة والمعلومات التي تؤكد بعض الحقائق المعروفة نظريا, مثل تأثير اللوبي اليهودي الرهيب في أمريكا والغرب عموما. ويتجلي ذلك في جملة مقتضبة قالها الرئيس الأمريكي الأسبق كارتر لفهمي خلال استقباله في البيت الأبيض حيث أكد أنه لا يستطيع أن يمارس ضغوطا علي إسرائيل, لأن ذلك سيكون انتحارا سياسيا بالنسبة إليه.
ونظرا لأنني تابعت عن كثب كصحفي معظم الأحداث التي يتناولها الكتاب ورافقت إسماعيل فهمي في كثير من رحلاته إلي الخارج فقد شعرت كم أن الأحداث من الممكن أن تقع أمام الإنسان ومع ذلك فقد تخفي عليه الخلفيات ويمر بجوار الحقائق دون أن يدركها.
وعلي كثرة ما يستوقف القاريء في هذا الكتاب الشيق فقد استلفت نظري ما حدث عندما أفضي السادات إلي فهمي في رومانيا بنيته الذهاب إلي القدس, ثم التقي فهمي بعدها مباشرة في استراحته بالدكتور أسامة الباز مدير مكتبه آنذاك ومحمد البرادعي الرئيس الحالي لوكالة الطاقة الذرية وكشف لهما عن نيات السادات. ويقول فهمي حرفيا إن أسامة الباز انفجر قائلا: هذا جنون, لا شك أن الرجل غير متزن.. لا بد من منع ذهابه إلي القدس. وقد توجه إليه البرادعي ساعتها بسؤال مباشر: ماذا تفعل لو أصر السادات علي رأيه. هل تذهب معه ؟ ويقول فهمي إن إجابة الباز كانت واضحة كل الوضوح: لن أذهب إلي القدس إلا جثة هامدة.
