סאמי אל-בּחִירי (אילאף, 10.9.2007)

הכותב המצרי סאמי אל-בחירי בודק מה קרה לכינוי ”אם העולם“ שניתן למצרים בילדותו, והיה רווח הן בקרב מצרים והן בקרב בני האומות הערביות האחרות ומציע סיבות מדוע תדמית זו מעולם לא עמדה בקנה אחד עם המציאות.
נולדתי וגדלתי בשכונה קטנה בקאהיר ובילדותי דמיינתי לעצמי כי אין דבר מחוץ לתחומיה של השכונה הזו. הייתי מביט על המבנים הצנועים הצמודים זה לזה שגובהם אינו עולה על שלוש קומות כאילו היו בניינים אדירים או גורדי השחקים של ניו-יורק ואלו היו נפגשים בקצה השכונה, בנקודת האפס. אני הייתי כולי אמונה כי אין דבר מעבר לנקודת האפס בקצה השכונה וכי השכונה הזו היא השכונה הנפלאה ביותר בעולם והיא ככל הנראה ”אם העולם“, זאת לפני ששמעתי את הביטוי ”מצרים – אם העולם“.

ממצרים ועד לממלכת סיאם 

לאחר שהתחלתי לצאת מן השכונה לשכונות אחרות ולכיכרות רחבות-ידיים, ואני עוד נער צעיר, נותרתי משוכנע כי השכונה שלנו הינה הנפלאה ביותר בעולם. בבית הספר התחלתי להתוודע להיסטוריה של מצרים הפרעונית והמורים החלו לטעת בנפשנו ובמוחנו את ההבנה כי התרבות החלה ממצרים וכי מצרים הינה אכן ”אם העולם“. לא למדנו רבות על התרבויות האחרות, דוגמת התרבות הסינית, ההודית, הבּבלית, האשורית והפרסית או תרבות האינקה והמאיה בדרום-אמריקה. כפי שמסתבר, לא היינו בכלל זקוקים ללמוד על התרבויות הללו משום שהאמנו באמת ובתמים כי ”מצרים – אם העולם“. ברור אפוא כי ל”אם העולם“ אין כל צורך ללמוד על הארצות האחרות ואכן, בבית הספר ובאמצעי התקשורת למדנו כי המצרים הם המקור לכל דבר. בזמנו, הבדיחה הייתה אומרת כי אפילו חלוץ החלל האמריקאי ניל ארמסטרונג, האדם הראשון אשר נחת על פני הירח, נתקל במומיה מצרית-פרעונית מתקופת רעמסס השני, אשר היה הראשון לשלוח משלחת מצרית לירח!

אינני יודע מי המציא את הביטוי ”מצרים – אם העולם“, אך אין ספק כי הוא מצרי. על כל פנים, התיאוריה כי מצרים היא אם העולם התבססה. מן המפורסמות היא כי במצרים קמה המדינה והממשלה המרכזית המאוחדת הראשונה בהיסטוריה על-ידי המלך הפרעוני מינא, מאחדן של שתי הממלכות. למרות זאת, האם זה נותן למצרים את הזכות לכנות את עצמה ”אם העולם“? התרבות המצרית העתיקה היא מן העתיקות שבתרבויות ומן הממושכות שבהן, משום שהיא נמשכה לאורכן של כ-3000 שנה רצופות (משנת 3150 לפנה”ס עד 343 לפנה”ס, עת חוסלה השושלת ה-30 בראשותו של המלך הפרעוני האחרון, המלך נאח’ ת’וריבּ). בכל ימיה לא היה לתרבות המצרית מתחרה, זולת התרבות הסינית, אלא שזו לא הפכה למדינה מאוחדת עד ימי שושלת צ’ין משנת 221 לפנה”ס ועד שנת 206 לפנה”ס (כלומר כ-3000 שנה לאחר איחוד הממלכות במצרים על-ידי המלך מינא). סין נותרה מדינה מאוחדת עד סוף עידן השושלות הסיניות בשנת 1911 לספירה בימי שושלת צ’ינג אשר שלטה על סין בתקופה שבין 1644 לספירה ועד שנת 1911 ותחתיה הוקמה הרפובליקה החדשה של סין.

אודני זוכר את הסרט הנהדר ”המלך ואני“ של השחקן האמריקאי יול ברנר המדבר על כך שמלך סיאם (תאילנד של ימינו) זימן אליו מורה אנגליה מאנגליה בכדי שתלמד את בניו ובנותיו בארמון את השפה האנגלית ומדעים מודרניים נוספים. כאשר החלה המורה בשיעורי הגיאוגרפיה, היא שמה מפה של כדור הארץ והראתה עליה את ממלכת סיאם כנקודה זערורית על מפת העולם. בנותיו ובניו של מלך סיאם התנגדו לדברי המורה ואמרו לה כי ”סיאם היא הארץ הגדולה ביותר בעולם“ וכי אין זה הגיוני כי ייצג אותה הכתם הקטן הזה על המפה. כל מה שהיה חסר הוא כי הם יאמרו לה כי ”סיאם – אם העולם“!

אחד הקטעים הנפלאים ביותר בסרט הוא זה שבו מלך סיאם – יול ברנר – מכתיב נאום אותו כתבה המורה לנשיא האמריקאי אברהם לינקולן בו הוא מציע ללינקולן את עזרתו במשלוח מספר פילים אשר יסייעו לו לנצח את מלחמתו נגד הדרום לשחרור העבדים. אני סבור לפיכך, כי כל עם חושב כי ארצו היא ”אם העולם“.

נכון לעכשיו, אמריקה היא ”אם העולם“ ו”משטרת העולם“ וה”בּיג בּוֹס“ – הבוס הגדול ואני סבור שיש להם זכות מסויימת, משום שאמריקה הינה הכוח הכלכלי, הצבאי, האמנותי, הספורטיבי ובעל ההון הראשון במעלתו בעולם. לכן אני מכיר בכל ש”אמריקה – אם העולם“ כרגע כמו שממצרים הייתה ”אם העולם“ בעבר.

מה קרה למצרים ומדוע היא לא הפכה ל”אם העולם“?
תרבותה של מצרים הפרעונית נסתיימה בשל ריבוי הפלישות ובעיקר הפלישה הפרסית אשר ציינה את סופה של מצרים הפרעונית. לאחריה הגיע אלכסנדר הגדול, ניצח את הפרסים ופלש לאחר מכן למצרים, וכך עד אשר פלשו אליה חלק מבניה במחצית השנייה של המאה העשרים. מבט על מצבה הנוכחי של מצרים יגלה לנו כי היא איננה מצוייה בדרגת ”אם העולם“ ואפילו לא ”בת הדודה של העולם“.

החינוך: אחוז האנאלפביתים הוא מן הגבוהים בעולם על-פי דו”ח ארגון יונסק”ו הכפוף לאו”ם. מגזר המשכילים ובעלי-הדיפלומות מצוי בנסיגה מתמשכת והדירוג העולמי של האוניברסיטאות המצריות מצוי בנסיגה גם הוא לאחר שמרבית בוגריהן הפכו למשכילים למחצה בלבד. ההוכחה החותכת ביותר לכישלון החינוך במצרים הוא התפשטותם של השיעורים הפרטיים כמגיפה מסוכנת, דבר שאין לו אח ורע בשום מקום אחר בעולם.

הכלכלה: על אף הניסיונות הבטלים למשוך את בעלי-ההון לסייע לכלכלה המצרית, השחיתות השלטונית והבירוקרטיה המצרית (חסרת התקדים) ממשיכות לנהוג במשקיעים משל היו גנבים וכאילו אין הם מעוניינים בדבר זולת הרווח. אבוי, ימים נוראים, דמיין לך משקיע המחפש אחר הרווח… העולם הפך חמדן! מצרים החלה לייבא הכל מסין, אפילו את המנורות הדקורטיביות של הרמדאן, את הפסלונים של הפרעונים, את שטיחי התפילה ואת הבובות הממונעות הרוקדות לצלילי שיריו של הזמר שעבּאן עבד אל-רחים. אמרתו של הרודטוס כי ”מצרים היא מתנת הנילוס“ הפכה ל”מצרים מתנתה של סין“.

פיצוץ האוכלוסין והאבטלה: תוצאותיהם של פיצוץ האוכלוסין והכישלון למשוך השקעות גרמו לאבטלה להתפשט עד כי היא מהווה סכנה על שלום החברה.

הקיצוניות הדתית: עם התפשטות האבטלה ועם סיומם של ”משכילים למחצה“ רבים את האוניברסיטאות מדי שנה, החלה ההקצנה הדתית להוות סכנה לא רק למצרים בלבד, אלא על האזור והעולם בכלל. מצרים החלה לייצא את מנהיגי הטרור ואת האידיאולוגים שלו לכל רחבי העולם.

הרשימה עוד ארוכה כאורכו של ספר והיא דורשת התמודדות נחרצת וכנה (כנות עמוקה ביותר!) עם עצמנו בשביל לצאת מן הבִּיצה הזו אשר הביאה את מצרים להיות ”האיש החולה של אזור המזרח-התיכון“. לא יועיל הדבר אם תשארנה ההצהרות והתוכניות על הנייר בלבד,  יש להתמודד עם הבעיות משורשן ועלינו להתחיל בחינוך כי הוא שורש כלל הדברים.

דרך אגב, כאשר הכפריים עצרו בקאהיר בפעם הראשונה בחייהם הם מסתנוורים משום שכל דבר וכל השירותים מרוכזים ונמצאים בקאהיר. זאת הסיבה שהמצרים קוראים לקאהיר עצמה ”מצרים“ ואומרים כי ”מצרים – אם העולם“. בשבילם היא תמיד תישאר כזאת כי הכל נותר מרוכז רק בקאהיר.

مصر أم الدنيا؟!!

سامي البحيري (إيلاف 10.9.2007)
نشأت وترعرعت فى حارة صغيرة بالقاهرة وكنت فى طفولتى أتخيل أنه لا يوجد شئ خارج تلك الحارة، وكنت أشاهد المبانى المتلاصقة والمتواضعة والتى لا يزيد إرتفاعها عن ثلاثة أدروار وكأنها عمارات شاهقة ولا ناطحات سحاب نيويورك وتلتقي عند نهاية الحارة فى نقطة الصفر، وكنت أعتقد أنه لا يوجد أى شئ خارج نقطة الصفر فى نهايةالحارة، وأن هذه الحارة هى  أجدع حارة فى الدنيا، وربما هى “أم الدنيا” قبل أن أسمع تعبير “مصر أم الدنيا”.
وبعد أن بدأت الخروج من الحارة إلى حارات أخرى وميادين فسيحة كنت مازلت مصرا وأنا صبيا صغيرا أن حاراتنا هى أجدع حارة فى الدنيا، وفى المدرسة بدأت التعرف إلى تاريخ مصر الفرعونية وبدأ المدرسون يغرسون فى نفوسنا وعقولنا أن الحضارة بدأت من مصر وأن مصر فعلا “أم الدنيا”، ولم ندرس الكثير عن الحضارات الأخرى مثل الحضارات الصينية والهندية والبابلية والآشورية والفارسية وحضارات الأنكا والمايا فى أمريكا الجنوبية، ولم نكن (فيما يبدو) فى حاجة لدراسة أى من تلك الحضارات لأن إيماننا كان شديدا بأن “مصر أم الدنيا” لذلك لا حاجة لأم الدنيا أن تعرف شيئا عن البلاد الأخرى، وفى المدرسة واجهزة الإعلام عرفنا بأن المصريين هم أصل كل شئ، حتى أن النكتة وقتها كانت تقول بأن رائد الفضاء الأمريكى (نيل آرمسترونج) أول إنسان هبط على سطح القمر  قد (تكعبل) عند نزوله إلى القمر فى مومياء مصرية فرعونية من عهد رمسيس الثانى أول من أرسل بعثة مصرية إلى القمر !!
ولست أدرى من هو صاحب المقولة بأن “مصر أم الدنيا”، فهو فلابد وأن يكون مصريا، ولكن على أى أساس وضع تلك النظرية بأن ” مصر أم الدنيا”، فمن الأمور الثابتة أنه قامت فى مصر أول دولة وحكومة مركزية موحدة فى التاريخ على يد الملك الفرعونى (مينا) موحد القطرين، ولكن هل يعطى هذا الحق لمصر بأن تعلن نفسها بأنها أم الدنيا ؟ والحصارة المصرية القديمة من أقدم الحضارات وأطولها لأنها دامت لحوالى ثلاثة آلاف سنة متصلة (من سنة 3150 قبل الميلاد وحتى عام 343 قبل الميلاد عند نهاية الأسرة الثلاثين بقيادة آخر ملوك الفراعنة الملك ناخ ثوريب) و لاينافسها فى طول البقاء سوى الحضارة الصينية، وإن كانت الصين لم تصبح دولة موحدة إلا فى عهد أسرة (كن) والتى تولت حكم الصين فى الفترة من سنة 221 قبل الميلاد وحتى سنة 206 قبل الميلاد (أى بعد حوالى ثلاث آلاف سنة من توحيد القطرين فى مصر على يد الملك مينا). وإن كانت الصين كدولة موحدة إستمرت حتى نهاية عهد الأسرات الصينية فى عام 1911 بعد الميلاد فى عهد أسرة (كنج) والتى حكمت الصين للفترة من 1644 حتى عام 1911 بعد الميلاد وعندها نِشات جمهورية الصين الحديثة.
ومازلت أذكر الفيلم الرائع “الملك وأنا” للممثل الأمريكى (يول براينر) وهو يحكى عن أن ملك (سيام) (تايلاند حاليا) قد قام بإستقدام مدرسة إنجليزية من إنجلترا لتدريس أولاده وبناته فى قصره اللغة الإنجليزية وغيرها من العلوم الحديثة، وعندما بدأت المدرسة فى تدريس الجغرافيا وضعت خريطة للكرة الأرضية وظهرت فيها (مملكة سيام) كنقطة صغيرة على خريطة العالم، فإعترض بنات وأبناء ملك سيام على المدرسة وقالوا لها (بأن سيام هى أعظم بلد فى الدنيا ) ومن غير المعقول أن تمثلها تلك البقعة الصغيرة على الخريطة،  ولم يكن ينقص أن يقولوا بأن (سيام أم الدنيا)!!
ومن المشاهد الطريفة فى الفيلم مشهد ملك سيام (يول براينر) وهو يقوم بإملاء خطاب تكتبه المدرسة إلى الرئيس الأمريكى (أبراهام لنكولن) ويعرض فيه على (لنكولن) مساعدته بإرسال عدد من الأفيال لمساعدته فى كسب حربه ضد الجنوب لتحرير العبيد !!
لذلك فأعتقد أن كل شعب يعتبر بلده (أم الدنيا).
وحاليا تعتبر أمريكا نفسها (أم الدنيا) و(بوليس الدنيا) وال (بج بوس) (الراس الكبيرة)، وأعتقد أن عندهم حق إلى حد ما فأمريكا القوة الإقتصادية والعسكرية والفنية والرياضية والمالية  الأولى فى العالم، فمن هنا أعترف أن “أمريكا أم الدنيا” حاليا، وأن “مصر أم الدنيا” زمان !!
فما حدث لمصر وكيف لم تصبح أم الدنيا؟:
حضارة مصر الفرعونية إنتهت بسبب كثرة الغزاة وتحديدا الغزو الفارسى والذى أرخ لنهاية مصر الفرعونية، ثم جاء بعد ذلك الإسكنر الأكبر وإنتصر على الفرس وتوالى بعد هذا الغزاة على مصر، حتى غزاها نفر من أبنائها فى النصف الثانى من القرن العشرين !!
ونظرة إلى أوضاع مصر الحالية فنجدها لا تضعها فى مرتبة أم الدنيا ولا أخت الدنيا ولا حتى بنت عم الدنيا !!:
التعليم : نسبة الأمية من أعلى النسب فى العالم بحسب تقارير منظمة اليونسكو التابعة للأمم المتحدة.
المتعلمون وحملة الشهادات فى تقهقر نوعى مستمر وتقهقر ترتيب الجامعات المصرية فى العالم بعد أن أصبح معظم خريجوها أنصاف متعلمين.
وأكبردليل على فشل التعليم فى مصر هو إنتشار الدروس الخصوصية بشكل وبائى خطير ليس له نظير فى أى مكان فى العالم.
الإقتصاد: بالرغم من المحاولات المستميتة لإجتذاب رؤوس الأموال لتدعيم الإقتصاد المصرى، إلا أن الفساد الحكومى والبيروقراطية المصرية (المنقطعة النظير) ما زالت تعامل المستثمرين على أنهم حرامية، ولا يرغبون إلا الربح، يانهار أسود تخيل مستثمر يرغب فى الربح، شوف ياأخى طمع الدنيا.
وأصبحت مصر تستورد كل شئ من الصين حتى فوانيس رمضان والتماثيل الفرعونية التذكارية وسجاجيد الصلاة وعروسة المولد التى ترقص على أنغام أغنية شعبان عبد الرحيم، وتحولت مقولة (هيروديس) بأن (مصرهبة النيل)، إلى (مصرهبة الصين).
الإنفجار السكانى والبطالة: نتيجة للإنفجار السكانى والفشل فى إجتذاب الإستثمارات أصبحت البطالة متفشية بما تشكله من خطر على سلامة المجتمع.
لتطرف الدينى: مع إنتشار البطالة وتخريج الآلاف من أنصاف المتعلمين كل سنة أصبح التطرف الدينى يشكل خطرا ليس على مصر فقط ولكن على المنطقة والعالم، وأصبحت مصر تقوم بتصدير زعماء  ومنظري الإرهاب إلى كل أنحاء العالم.
والقائمة طويلة تحتاج إلى كتاب وتستلزم مواجهة حاسمة وصريحة (صراحة جارحة) مع النفس للخروج من هذا المستنقع مما جعل مصر تبدو وكأنها “رجل منطقة الشرق الأوسط المريض”.
ولن تنفع الخطب والخطط الورقية التى تبقى فى الأدراج، بل يجب مواجهة المشاكل من جذورها ولنبدأ بالتعليم والذى هو أساس كل شئ.
وعلى فكرة عندما كان القرويون ينزلون القاهرة لأول مرة كانوا يبهرون بها لأن كل شئ و كل الخدمات  مركزة وموجود بالقاهرة، ولذلك أطلقوا على القاهرة أسم “مصر” وقالوا أن “مصر أم الدنيا”، وهى بالنسبة لهم سوف تظل كذلك لأن كل شئ مازال مركزا فى القاهرة.