סאלם ג’ובראן (שקיפות המזרח התיכון, 9.8.2007)

העיתונאי והסופר הערבי-ישראלי סאלם ג’ובראן מאשים את השלטונות הערביים ואת הממסד הדתי במניעה שיטתית של תרגום מאות אלפי ספרים זרים לשפה הערבית. בכך, טוען ג’ובראן הם מבקשים לשמור על הסגירות המחשבתית המאפיינת את החברה הערבית, וגוזרות עליה חיי ניתוק משאר החברות ותרבויות העולם.

ערוץ הטלוויזיה “אל-ערביה” שידר ביום שישי (3.8.2007) תכנית תרבות אשר עסקה באחד הגורמים למשבר התרבותי הפוקד את העולם הערבי. הכוונה היא להעדר מדיניות ערבית נאורה בעניין תרגומי ספרים, ומאידך, הפצתם של ספרים רדודים כגון ספרי בישול, סטירה ומשחקי מילים, ובנוסף להצפת השווקים הערביים בספרים בעלי אופי דתי. כל זאת בשעה שתחנת הטלוויזיה “אל-ערביה” נוהגת היא בעצמה להפיץ קיצוניות עיוורת, ולהעניק צביון של קדושה ומות קדושים למעשי טרור ושנאה עיוורת כלפי תרבויות אנושיות אחרות. זהו אותו פטליזם אשר הופך את האדם למשולל יכולת חשיבתית ומונע ממנו לפעול על מנת לשנות את המציאות הערבית.

מצוקת התרגום בעולם הערבי והשלכותיה

העולם כולו חי במציאות של תחייה מדעית מופלאה. במקביל למלאכת הפרסום שתפקידה להגיש לעמים מוצר תרבותי, מדעי, כלכלי, ספרותי ואומנותי מסוגים שונים, מתפשטת לה מהפכת המחשוב אשר מקיפה מאות מיליוני בני-אדם. בצדק רב אמר אחד הדוברים בתכנית, כי ניתן לראות בהתרחבות השימוש במחשבים סימן מצוין המעיד על הדינאמיקה התרבותית ועל עליונותו של כל עם ועם. ברור כי אותו סימן אינו מופנה בזמן זה לכיווננו, אנו הערבים. שלושה אדונים מכובדים ניסו בפרשנותם להסביר את פשר מצוקת מלאכת התרגום הקיימת במדינות הערביות, ואת המחלוקת הערבית הקיימת סביב תרגום מושגים בינלאומיים. עובדה זו הופכת את הקריאה בשפה האנגלית או הצרפתית קלה יותר עבור האינטלקטואלים הערביים, מאשר בתרגום לערבית!

השלטון העבאסי ותנועת התרגומים

אחד האינטלקטואלים שלקח חלק בתכנית טען כי במהלך התקופה העבאסית עסקו הערבים בעבודת תרגום מקיפה ונרחבת בחסות המדינה, ובמיוחד בתקופת כהונתו של אל-מאמון [הח’ליפה העבאסי השביעי] . במהלך חצי מאה נעשו אלפי תרגומים לספרים מיוונית, צרפתית והודית - בהם ספרי פילוסופיה, ארכיטקטורה, רפואה, הנדסה ושאר מדעי התקופה. זאת בשעה שמליציות פונדמנטליסטיות דתיות קיצונית עומדות ומפקחות על מערך התרגומים. הח’ליפה הגאון ואיש התרבות, מאמון, אמר: עלינו לתרגם כל ספר ששפתו מוכרת לאדם הערבי, תהא אשר תהא. השיח’ הפונדמנטליסט אל-גזאלי שאל: “האם עלינו לתרגם את ספרי הכופרים”? השיב מאמון באומץ-לב תרבותי: נתרגמם, נקרא אותם ולא ניישמם”. מה שביקש מאמון, ותנועת התרגומים בתקופה העבאסית היה, לתרגם כמה שיותר מתרבויות העמים לשפה הערבית, וזאת על מנת להעשיר את התרבות הערבית בכל אוצרות התרבות העולמית. האם נוטים אנו להפריז באומרנו כי הערבים בתקופתו של מאמון היו פתוחים ובוגרים יותר. סובלניים יותר ובעלי מודעות רבה יותר לחשיבות היכרותם עם כל תרבויות האנושות, מאשר הערבים היום, על הנהגותיהם ועמיהם?

שמרנות ודחיית האחר

האם יש צורך לפרש את פראותו הדורסנית של הטרור הפוליטי והטרור האידיאולוגי והדתי אשר מונע את תרגומם של עשרות אלפי ספרים מהשפה האנגלית, הצרפתית הרוסית הספרדית ושאר השפות לשפה הערבית?! האם תהא זו הפרזה לומר כי אותו חלק בסיסי מהזינוק העולמי של ימינו, אינו נחלתו של הקורא הערבי?!

האנשים שלקחו חלק באותו דיון אמרו, ואני מחזק את דבריהם, כי מדינות “שמרניות” כגון כווית ומרוקו הן יותר דמוקרטיות ופתוחות מה”רפובליקות” ה”חזקות” וה”מהפכניות”. ישנם תרגומים מדעיים, כלכליים, ספרותיים, חברתיים מעוררי התפעלות בכווית. כמו כן כתבי העת והעיתונים הכוויתים נראים מודרניים יותר, תרבותיים יותר ופתוחים מאשר המשטרים הדיקטטוריים צבאיים הקיימים בעולם הערבי. אחד מהאדונים בתכנית אמר ובצדק כי: “אין זו בעיה כלכלית. כל מדינה, לו רק רצתה, היתה יכולה למצוא מקור מימון מספק בכדי לתמוך בעבודות התרגום”.

הבעיה האמיתית היא העדר פרויקט מהפכני של ידע המגלה פתיחות כלפי תרבויות העולם, העדר התמדה ושיטתיות להפצת ההיגיון המדעי והצמא לידע ולאימוץ רעיונות חדשניים ושיטות חדשות, ובסופו של דבר הרצון לקבל את האחר ואת רעיונותיו באופן כללי. עודנו שומעים מפי אותם לאומנים ואנשי דת מזויפים מכריזים בגבורה טיפשית כי הם “דוחים את הרעיונות המיובאים”. האם שמתם לב כיצד הם משתמשים במילה “מיובאים” בהקשר שלילי כאילו מדובר היה בכפירה? בעוד שאלו מאמצים מכוניות מיובאות, הרהיטים בארמונותיהם מיובאים ואפילו משרתותיהם מיובאות. בנוסף, במהלך השנה, הם מבלים מרבית מזמנם בארמונות באירופה, ורבים סבורים כי הם מסירים שם את הכפייה, העגאל [החבל העגול המונח סביב לכאפיה] והופכים אירופאים גמורים!!

תרגום והפצת הפתיחות

על האליטה התרבותית הפוליטית החברתית, האיגודים האזרחיים, ללחוץ על השלטונות בכדי שאלו יעמיקו ויזדרזו בהוצאתה אל הפועל של עבודת תרגומים מקיפה. יותר מזאת - על האופוזיציה בעולם הערבי לא להתמקד אך ורק במאבקה בזירה הפוליטית. עליה להקיף את פרסום התרבות האזרחית האנושית את תרבויות העולם הדמוקרטיה, והפצת הפתיחות והכבוד כלפי הידע ואי-הפחד ממנו, כמו גם הפצת הערכים היסודיים של התרבות המודרנית ובראשה חירות האדם והעמים וכבוד האדם והעמים ושוויון בין בני האדם והמלחמה בעוני ועושקה של הגזענות והמלחמות.

אם נצליח להוסיף לדורות הבאים אהבה לידע וקידמה מדעית ויכולת להפיק תועלת מכל תרבות, ולהביא אותם ללמוד כמה שיותר שפות זרות, ואם נעודד אותם ללכת בדרך המדעית, נוכל להניח יסודות לא רק להתעוררות מדעית ותרבותית התואמת את העת המודרנית והתפתחויותיה המסעירות, כי אם גם נניח בנוסף יסודות להפלת השלטונות המפגרים הקיצוניים הנפסדים אשר שולטים על מדינותינו הערביות וממלאות את עמינו ברעב השפלה וקלון.

كتب الدين والطبيخ - الأكثر رواجا في دنيا العرب

سالم جبران (شفاف الشرق الأوسط، 9.8.2007)

بثَت قناة “العربية” التلفزيونية يوم الجمعة (3/8/2007) برنامجاً حضارياً يتناول جانباً أساسياً من الأزمة الحضارية العربية، ونقصد عدم وجود سياسة عربية تنويرية لحركة الترجمة، ورواج الكتب الهابطة التي تعنى بقضايا الطبيخ وقضايا السحر والشعوذة، بالإضافة إلى إغراق السوق العربية بالكتب التي ظاهرها ديني، بينما هي ترويج للتطرف الأعمى، وإضفاء صفة القدسية والشهادة على الإرهاب والكراهية العمياء للثقافات الإنسانية الأخرى، والقَدَرِية التي تجعل الإنسان عاجزاً عن التفكير الحر وعاجزاً عن العمل الفعال لتغيير الواقع العربي.

إن العالم كله يعيش يقظة علمية مدهشة، فبالإضافة إلى دور النشر التي تقدّم للشعوب نتاجاً حضارياً، علمياً واقتصادياً وأدبياً وفنياً واجتماعياً منوعاً هناك ثورة الكومبيوتر التي تتسع لتشمل مئات ملايين الناس. وبحق قال أحد المتكلمين في البرنامج إن اتساع استخدام الكومبيوتر يمكن أخذه مؤشراً ممتازاً على ديناميكية وحضارية ورقي أي شعب من الشعوب. ومن الواضح أن هذا المؤشر ليس لصالحنا، نحن العرب حالياً.

وقد أفاض ثلاثة أساتذة محترمون في تحليل مأزق عملية الترجمة في الأوطان العربية وعدم الاتفاق، عربياً، على ترجمة الاصطلاحات العالمية، مما يجعل من الأسهل على المثقفين العرب أن يقرأوا الكتب بالانجليزية أو الفرنسية مثلاً وليس الترجمة العربية لهذه الكتب!

وقال أحد المفكرين إن العرب، في العصر العباسي، قاموا بعملية ترجمة شاملة وواسعة، برعاية من الدولة، خصوصاً في عصر المأمون. وخلال نصف قرن تمت ترجمة ألوف الكتب من اليونانية والفارسية والهندية، بما فيها الفلسفة والعمارة والطب والهندسة وغيرها من علوم العصر.

وبينما تقف ميليشيات الأصولية الدينية المتطرفة في أيامنا بالمرصاد للترجمة، فقد قال المأمون، الخليفة، العبقري والحضاري الفذ:” نرجو أن نترجم كل كتاب يوجد عربي يعرف لغته، من أية لغة كانت”. فقال له الغزالي الشيخ الأصولي: “ونترجم كتب الكفر يا أمير المؤمنين؟”فقال المأمون في شجاعة حضارية: نترجمها ونقرأها ولا نعمل بها.

ما قصده المأمون، وحركة الترجمة في العصر العباسي، هو ترجمة أكثر ما يمكن من حضارات الشعوب إلى اللغة العربية، لكي تغتني الثقافة العربية بكل كنوز الحضارة العالمية.

هل نبالغ إذا قلنا إن العرب في زمن المأمون كانوا أكثر انفتاحاً وأكثر نضجاً وأكثر تسامحاً وأكثر وعياً بأهمية معرفة كل الثقافة الإنسانية، أكثر من عربنا اليوم، أنظمة وشعوباً؟

هل نحن بحاجة إلى أن نحلل وحشية البطش والإرهاب السياسي والإرهاب الفكري والإرهاب الديني الذي يمنع ترجمة عشرات ألوف الكتب من الإنجليزية والفرنسية والروسية والإسبانية وغيرها إلى اللغة العربية!
هل نبالغ إذا قلنا إن الحصيلة الأساسية في الطفرة العالمية الراهنة للحضارة ليست في متناول القاريء العربي؟!

أشار المشاركون في الندوة وأنا أثني على ذلك-بأن دولاً “محافظة” مثل الكويت والمغرب أكثر ديمقراطية وأكثر انفتاحاً من الدول “الجمهورية” “القومية” “الثورية”. هناك ترجمات علمية واقتصادية وأدبية واجتماعية رائعة في الكويت، كما أن المجلات والصحف الكويتية تبدو أكثر عصرية وأكثر حضارية وأكثر انفتاحاً من أنظمة الديكتاتورية العسكرية في العالم العربي.
قال أحد الأساتذة، وهو محق في ذلك:” ليست المشكلة مالية أساسا.ً بإمكان كل دولة، إذا شاءت أن تجد المال الكافي لدعم الترجمة”.

المشكلة الحقيقية هي غياب المشروع النهضوي العرفاني، المنفتح على الحضارة العالمية، وغياب الإصرار المبرمج لنشر العقلية العلمية والعطش للمعرفة وقبول الأفكار الجديدة والأساليب الجديدة، وبالأساس- القبول الطبيعي للآخر عموماً، وللأفكار الأخرى عموماً. إننا ما زلنا إلى الآن نسمع دجالين قومجيين ودجالين أدعياء التدين يعلنون في عنترية غبية “رفض الأفكار المستوردة”. هل تلاحظون هنا، أن كلمة “المستوردة” في سياق سلبي يشبه الكفر؟ إنهم يقبلون السيارات المستوردة وكل أثاث قصورهم مستورد، وحتى الخادمات في قصورهم مستوردة، كما أنهم يقضون أكثرية السنة في القصور في أوروبا، وأغلب الظن أنهم هناك يخلعون الحطّة والعقال ويتفرنجون تماماً!!
على النخبة الثقافية والسياسية والاجتماعية والجمعيات الأهلية أن تضغط على الأنظمة لتعميق وتسريع عملية الترجمة الشاملة.

وأكثر من ذلك فإن المعارضة في العالم العربي يجب أن لا ينحصر صراعها في المضمار السياسي المباشر، فقط، بل أن يشمل نشر الثقافة الوطنية الإنسانية والثقافات العالمية الديمقراطية والإنسانية ونشر العلم واحترام العلم وعدم الخوف من العلم، ونشر القِيَم الأساسية للحضارة المعاصرة وفي مقدمتها حرية الإنسان والشعوب وكرامة الإنسان والشعوب والمساواة بين بني البشر ومحاربة الفقر والظلم والعنصرية والحروب.

إذا نجحنا في الزيادة المستمرة للأجيال المشبعة بحب العلم والتقدم العلمي والاستفادة من كل ثقافة وافدة وتعلّم أكثر ما يمكن من اللغات الأجنبية، وإذا شجعنا الأجيال الصاعدة على المنهجية العلمية، فإننا نضع الأساس ليس فقط لنهضة علمية وثقافية متفاعلة مع العصر وعواصفه، بل نضع الأساس أيضاً لإسقاط أنظمة الجهل والتخلف والتطرف والفساد التي تحكم أوطاننا العربية وتُشبع شعوبنا جوعاً وذلاً وهواناً.